Nie masz cię, Orszulo moja!

R1XD8BCBCJLMV1

Obraz przedstawia mężczyznę z małą dziewczynką. Trzyletnia dziewczynka w białej sukience z czerwonymi koralami na szyi siedzi na dużym krześle obitym wzorzystą tkaniną. W prawej ręce trzyma rozkwitnięty mak. Włosy ma gładko uczesne i spięte z tyłu. Na nogach ma białe pończoszki i czerwone buciki. Koło niej stoi lutnia, dziewczynka trzyma na niej lewą rączkę. Ma poważny wyraz twarzy. Z lewej strony krzesła, nieco z tyłu klęczy dojrzały mężczyzna z długą brodą. Nosi czarną szatę z białą kryzą przy szyi. Z uśmiechem patrzy na dziecko, w prawej ręce trzyma mak. Z prawej strony obrazu widać fragment drewnianego stołu, na którym leży kartka oraz rozłożona księga, obok stoi kałamarz z gęsim piórem, za nim kufel. W tle niebo i drzewa oraz gruby pień lipy, przysłonięty niebieską tkaniną.

Choć jej istnienie nie zostało potwierdzone przez inne niż TrenytrenTreny świadectwa, jest najsłynniejszym dzieckiem renesansu. Niektórzy badacze literatury twierdzą, że Urszulki Kochanowskiej w ogóle nie było, nie znamy bowiem miejsca jej pochówku, a daty urodzin i śmierci zostały ustalone wyłącznie na podstawie roku wydania Trenów. Czyżby poeta wymyślił postać małej córeczki jako swego rodzaju pretekst do napisania cyklu żałobnych utworów? Ta kontrowersyjna teza ma swoich zwolenników. Bez względu na to, jak było naprawdę, jedno jest pewne: Jan z Czarnolasu stworzył niezwykły poemat, którego bohaterką jest mała Urszulka, ukochana, przedwcześnie zmarła córka poety.

Tren po polsku

Treny Jana Kochanowskiego ukazały się po raz pierwszy drukiem w 1580 roku w Krakowie. Za sprawą czarnoleskiego poety, tren – gatunek wywodzący się z tradycji antycznej, został wprowadzony do literatury polskiej.

R8TOVAK5DZL29

Zdjęcie przedstawia fragment ceramiki czarnofigurowej. Przedstawia grupę siedmiu osób otaczających leżące na katafalku ciało zmarłego. Postacie noszą szaty do ziemi udrapowane z przodu. Są to osoby dorosłe i jedno dziecko. Trzech z nich ma brody. Stoją przy nogach zmarłego i rozmawiają gestykulując. Patrzy na nich mały chłopiec. Przy głowie zmarłego pochylają się pozostałe osoby, nie mają bród. Tło jest pomarańczowe.

Wczesny światopogląd Jana Kochanowskiego

R1RHHLUD9BKR81

Obraz przedstawia dojrzałego mężczyznę pochylonego nad małą trumną. W trumnie spoczywa mała dziewczynka. Wygląda jakby spała. Mężczyzna całuje jej czoło i otacza rękami jej ciało.

Zrozumienie wymowy Trenów Jana Kochanowskiego nie jest możliwe bez poznania światopoglądu, który widoczny jest w jego wcześniejszej twórczości. Kochanowski, zainspirowany antycznym stoicyzmem, przyjął postawę cechującą się dystansem wobec otaczającego świata oraz łagodną życzliwością, często zabarwioną humorem. Bliska była mu horacjańska zasada aequa mensaequa mensaequa mens, nawołująca do zachowania wewnętrznej harmonii oraz spokoju ducha zarówno w szczęściu, jak i nieszczęściu. Spośród darów życia najwyżej cenił wiarę w Boga, miłość, zdrowie i pogodę ducha, a także przyjaźń, czyste sumienie, patriotyzm i tolerancję.

Kochanowskiemu udało się połączyć chrześcijańską pokorę z postawą stoika. Z jego tekstów wyłania się humanistyczna koncepcja Boga i świata‑teatru, w którym ludzie występują niczym ,,łątkiłątkiłątki”. Bóg widziany oczyma Kochanowskiego to Stwórca wybaczający i dobry, a człowiek nieustannie odczuwa pozytywne skutki jego działania. Wiara w nadprzyrodzoną opiekę nad każdym ze stworzeń była źródłem spokoju, radości, zaufania do Boskich wyroków.

Humanistyczna koncepcja człowieka

Treny Jana Kochanowskiego są z jednej strony kontynuacją antycznej tradycji, z drugiej – polemiką z nią. Widoczne jest to już w wyborze bohaterki poematu – według tradycji powinna nią być persona gravis – ważna osobistość, bohater historyczny, ktoś wysoko postawiony w hierarchii społecznej. Urszulka nikim takim nie była. Treny są żalem pośmiertnym, czyli epicediumepicediumepicedium, które według tradycji powinno być całością, złożoną z określonych części: laudes (pochwały), iacturae demonstratio (okazywanie straty), luctus (żal), consolatio (pocieszenie) i exhortatio (napominanie). Wszystkie te części znajdują się w cyklu Jana Kochanowskiego, ale przemieszane, w innej kolejności.

Choć sam termin „humanizmhumanizmhumanizm” powstał dopiero w XIX wieku, to ruch filozoficzny i kulturowy, który zrodził się na przełomie XIV i XV wieku we Włoszech, określamy mianem „humanizmu renesansowego”. Był to najważniejszy i najbardziej charakterystyczny prąd epoki, który zadecydował o cezurze wobec myśli średniowiecznej. Charakteryzował się zainteresowaniem kulturą starożytnej Grecji i Rzymu oraz antropocentryzmemantropocentryzmantropocentryzmem. W centrum renesansowej myśli humanistycznej pozostawał człowiek, jego życie materialne, ale też wartości duchowe, jak wolność, moralność czy godność.

Kryzys poglądów

Na lata 70. i 80. XVI wieku przypadł schyłek myśli humanistycznej, w tym także renesansowych koncepcji życia ludzkiego. Kontrreformacja i rozbicie jedności wyznaniowej Europy spowodowały kryzys świadomości religijnej. Powstałe wówczas treny Kochanowskiego z jednej strony są lirycznym dokumentem ogromnej osobistej straty poety, z drugiej – świadectwem ogólnego kryzysu kultury renesansowej.

Treny są świadectwem załamania zasad, których wcześniej Kochanowski był entuzjastą i zwolennikiem. Porzucił inspiracje epikurejskie, stoickie i horacjańskie, a w ich miejsce pojawił się bunt, polegający na rozrachunku poety z Bogiem. Poeta poszukiwał swojego dziecka w zaświatach należących do różnych obszarów kulturowych. Wspominał Elizjum, mitologiczną siedzibę dusz ludzi prawych, szukał w Hadesie, wreszcie zwrócił się w stronę chrześcijańskiego raju i czyśćca. Jego pytania ,zawarte w Trenach, pozostały jednak bez odpowiedzi.

Zachwianiu uległa wiara Kochanowskiego w boską dobroć, miłość i ludzką pobożność. Poeta zaczął podawać w wątpliwość wartości uznane i cenione - ład świata, stałość i logikę praw przyrody i praw moralnych, Boską opatrzność. Szczytowym punktem przedstawionego w Trenach kryzysu światopoglądu renesansowego humanisty stało się zanegowanie wartości stoickiej cnotycnotacnoty.

Traktat moralno‑filozoficzny

Treny są nie tylko utworem funeralnym, ale też poetyckim traktatem moralno‑filozoficznym. Cykl składający się z dziewiętnastu trenów, dedykacji oraz epitafium. Jest świadomie skomponowany, poeta umiejętnie stopniuje napięcie.

Jan Kochanowski dokonał w Trenach syntezy wyznawanych przez siebie ideałów. Ostateczna konkluzja otrzymała postać zgodną z ideałami humanistycznej ,,miary we wszystkim”, renesansowej pasji wytrwania oraz chrześcijańskiej zasady poddawania się Bożym wyrokom.

Słownik