Dziedzictwo kulturowe starożytnych Greków

Dzieje starożytnej Grecji mają swój początek w II tysiącleciu p.n.e., kiedy na tych terenach pojawiły się ludy Jonów, Achajów i Dorów. Pierwszymi wielkimi cywilizacjami greckimi były rozwijająca się na Krecie kultura minojska oraz kultura mykeńska. Ich upadek nastąpił ok. XII w. p.n.e., a wraz z nim rozpoczął się okres, który historycy nazywają wiekami ciemnymi.

W historii starożytnej Grecji szczególne miejsce zajmują dwa państwa‑miasta (poleis): Ateny i Sparta. Mimo dzielących ich mieszkańców różnic w obyczajach, sprawowaniu władzy czy wychowaniu wszystkich Hellenów łączyły poczucie własnej wspólnoty i więzy kultury, religii oraz języka. Dorobek kultury antycznej Grecji stanowi ważną część światowego dziedzictwa, jej cywilizacja odcisnęła piętno na wielu najróżniejszych płaszczyznach – od sztuki, przez filozofię i naukę, po politykę.

Grecja – kolebka kultury europejskiej

Starożytną Grecję bez wątpienia można nazwać kolebką cywilizacji europejskiej. Największy jej rozkwit przypada na okres klasyczny (V–IV w. p. n. e.). Po podbojach Aleksandra Wielkiego zaczęła się jej intensywna ekspansja na Bliski Wschód, później została jednak wyparta przez kulturę islamu. Za pośrednictwem imperium rzymskiego wpływy cywilizacji greckiej rozprzestrzeniły się natomiast w zachodniej Europie, a po jego upadku – także wschodniej, co trwale zmieniło oblicze kontynentu.

RAXCZ2GF5UR68

Mapa przedstawia krainy greckie. Wyodrębnione zostały: Macedonia, Epir, Tesalia, Etolia, Akarnania, Lokryda, Fokida, Beocja, Eubea, Attyka, Achaja, Elida, Arkadia, Argolida, Lakonia, Mesenia, Kreta, Jonia i Rodos.

Należy wspomnieć o osiągnięciach Greków w dziedzinie literatury. Poetyka Arystotelesa położyła podwaliny pod wyodrębnienie trzech głównych gatunków literackich: liryki, epiki i dramatu. Grecy stworzyli też używane do dziś miary wierszowe. Wśród twórców na szczególną uwagę zasługuje wspomniany przez Arystotelesa Homer. Już starożytni uważali go za najwybitniejszego „poważnego” twórcę. Jego dwa eposy: Iliada i Odyseja należą do najstarszych zabytków literatury europejskiej. Były one inspiracją dla wielu późniejszych twórców, zarówno pod względem formy – czego przykładem jest choćby Pan Tadeusz Adama Mickiewicza – jak i treści. Niezliczona liczba utworów plastycznych, literackich, muzycznych, filmowych, a nawet komiksów i gier komputerowych porusza tematykę wojny trojańskiej czy szerzej – mitologii greckiej.

RoyOTDba7TP1H

Obraz przedstawia starca i nastoletniego chłopca, którzy idą górską ścieżką. Starzec jest siwowłosy, ma długą brodę i zamknięte oczy. Ubrany jest w szary chiton i białą chlamidę, przerzuconą przez ramię. Na plecach niesie lirę, prawą ręką wspiera się na długim kosturze. Za lewą rękę prowadzi go nastoletni, ciemnowłosy chłopiec. Jest on ubrany w granatowy chiton, przewiązany w pasie sznurkiem. Na lewym przedramieniu ma przewieszony kosz, a w lewej dłoni trzyma kilka kamieni. Obaj są bosi. Przed nimi szczerzy kły groźny, duży pies. Chłopiec patrzy na niego, trzymając kurczowo kamienie. W tle widać dwóch mężczyzn odganiających dwa wielkie, czarne psy, które czają się do skoku. W dalekim tle piętrzą się wysokie góry.

RY9ZtJLMTYkST

Fotografia przedstawia płaskorzeźbę Homera grającego na kitharze autorstwa Antoine'a‑Denis'a Chaudet. Ukazany jest mężczyzna siedzący na zdobionym krześle. Ma on długą brodę, kręcone włosy i bose stopy. Na głowie ma wieniec laurowy - symbol poetów. Ubrany jest w długą szatę, a w dłoniach trzyma instrument. W tle fotografii znajdują się zdobione elementy fasady.

Kolejnym ważnym wkładem Greków w kulturę Europy był teatr. Zarówno tragedia, jak i komedia narodziły się z improwizacji, czyli początkowo spontanicznych, a później rytualnych czynności wykonywanych podczas uroczystości ku czci Dionizosa – boga płodności, wina, i ekstatycznej zabawy. Teatr wyłonił się z wyśpiewywanych podczas takich uroczystości dialogów – między prowadzącym procesje koryfeuszem (z roli tej wyłonił się potem pierwszy aktor) a resztą uczestników, tworzącą chór. Liczba aktorów wzrosła z czasem do trzech, wprowadzono stroje i maski, zaczęto budować wielkie teatry, a nawet specjalne maszyny urozmaicające widowisko. Dzieła greckich twórców, takich jak Sofokles, Ajschylos czy Eurypides, do dziś należą do klasyki gatunku i miały wielki wpływ na rozwój teatru nowożytnego.

R12XKS9Q2A5LZ

Zdjęcie przedstawia widownię umieszczoną na stoku naturalnego wzniesienia. Siedziska wykute w kamieniu, na dole półokrągła, płaska scena.

R14xRGJGMs96L

Fotografia przedstawia pozostałości starożytnego teatru w Epidauros. Zdjęcie zostało wykonane z najwyższego miejsca półkolistej schodkowej widowni. Na środku placu znajduje się okrągła orchestra – miejsce dla chóru, za nią szczątki budynków scenicznych. Za teatrem piaszczysty plac i wysokie zielone drzewa. W tyle wysokie wzgórza.

Greckie umiłowanie mądrości

Warto pamiętać, że Arystoteles nie zajmował się jedynie literaturą. Już same tytuły jego dzieł wiele mówią o ich tematyce. Polityka, Metafizyka czy Retoryka do dziś są wykorzystywane w wielu naukach społecznych i humanistycznych. Arystoteles przeszedł jednak do historii głównie jako filozof. Był on uczniem Platona, który z kolei uczył się u Sokratesa.

R1SFqxFhU6YQb

Zdjęcie przedstawia fragment malowidła naściennego, na którym widać dwóch mężczyzn. Jednego starca z siwą, długą brodą i długimi siwymi włosami opadającymi na ramiona. Mężczyzna ma tunikę, a na niej czerwoną togę, palcem wskazującym prawej dłoni wskazuje do góry, w lewej ręce trzyma księgę. Jest bosy. Obok niego, po prawej stronie młodszy mężczyzna. Także w brodą, ciemne włosy, toga, księga w lewym ręku. Na stopach sandały.

Jak pisze Platon, Sokrates podawał w wątpliwość słowa wyroczni w Delfach, a przynajmniej chciał osobiście sprawdzić ich prawdziwość. Właśnie kwestionowanie prawd objawionych przez bogów, poszukiwanie prawdziwej wiedzy o tym, „co piękne i dobre”, legło u podstaw europejskiej filozofii. Starożytni Grecy w późniejszych czasach stworzyli kilka szkół filozoficznych: stoicką, epikurejską, cynicką. Także przed Sokratesem działało wielu tzw. filozofów przyrody, jak Pitagoras, Tales, Heraklit i Demokryt. Myśl starożytnych (zwłaszcza Platona i Arystotelesa) inspirowała wielu myślicieli późniejszych epok. Nie do przecenienia jest również stworzona przez Greków koncepcja dialektyki i argumentacji, którą do dziś stosuje się w dyskursie publicznym.

Greckie umiłowanie piękna

Mieszkańcy Hellady mieli też znaczne osiągnięcia w sztukach plastycznych. Najbardziej trwałe okazały się dzieła architektury. Jako przykład można podać tu świątynię Partenon w Atenach (na ilustracji poniżej), której sklepienie opiera się na potężnych kolumnach. Grecy stworzyli trzy podstawowe style kolumn: koryncki, joński i dorycki. Były one stosowane w wielu późniejszych budowlach (renesansowych, klasycystycznych), a także obecnie – jeśli nie w celach konstrukcyjnych, to ozdobnych.

R1PLAHJO4TZJZ

Zdjęcie przedstawia budowlę antyczną, z zewnętrzną kolumnadą składającą się z 46 kolumn, z których 8 jest widocznych z przodu świątyni. Kolumny są marmurowe, podobnie jak wsparte na nich frontony. Do budowli prowadzi ciąg kamiennych schodów.

RBWwKJ6j6L9wG

Fotografia przedstawia widok na wschodnią fasadę Partenonu, który jest w trakcie prac renowacyjnych. Budowla zbudowana jest z jasnego kamienia, oparta konstrukcyjnie na wysokich kolumnach podtrzymujących elementy dachu. Część kolumn jest uszkodzona i ułamana. Do budowli prowadzą wysokie kamiennie schody. Wewnątrz konstrukcji stoi rusztowanie, a przy budowli kontener i stos kamieni. Przed budowlą stoi para turystów.

O rozwoju sztuki greckiej najlepiej świadczy fakt, że spośród siedmiu cudów świata aż pięć stworzyli Hellenowie. Mauzoleum w Halikarnasie, Artemizjon w Efezie i latarnia morska na Faros były arcydziełami architektury, a kolos z Rodos i posąg Zeusa w Olimpii – rzeźbami.

Slajd 5 z 5

RqY4xh4v5YSRm

Zdjęcie przedstawia pozostałości po zabudowaniach, leżące kamienie, fragmenty cokołów, ruiny fundamentów. W tle współczesne domy z płaskimi dachami.

R1QRoRd6pKaRu

Zdjęcie przedstawia pozostałości zabudowań sakralnych. Na pierwszym planie fragment kolumny, nieco dalej nieco wyższa pozostałość kolumny. W oddali na wzniesieniu mury o okrągłym kształcie rotundy.

RemulKaAVowTB

Ilustracja przedstawia wysoka wieżę stojąca na podeście w formie kwadratu. Wieża ma w połowie swojej wysokości taras. Na szycie, stożkowaty dach, wieńczy rzeźba. Budynek stoi na nabrzeżu, na pierwszym planie woda i fale.

RGw0F1TkU5NRW

Ilustracja przedstawia posąg, mężczyznę stojącego tyłem w rozkroku. Nogi mężczyzny podparte są kwadratowymi kolumnami, jego głowę zdobi promienista korona czyli królewski diadem.

R1FmQTIMufnUX

Rysunek przedstawia rzeźbę siedzącego na tronie Zeusa o poważnym i dostojnym obliczu. Na głowie ma wieniec z gałązek oliwnych, z lewego ramienia zwisa mu złoty płaszcz, w prawej dłoni trzyma statuę bogini Nike, a lewą rękę wspiera na wykładanym szlachetnymi kamieniami berle. Na rzeźbionych oparciach i nogach tronu ukazano postaci bóstw i sceny bitewne. Szatę i włosy Zeusa wykonano ze złota, obnażone części ciała z kości słoniowej, tron z drewna cedrowego wykładanego hebanem i szlachetnymi kamieniami. Wokół rzeźby narysowano ludzi, którzy swoim wzrostem sięgają tylko piedestału posągu.

Oprócz Myrona, autora słynnego Dyskobola, na uwagę zasługuje działający w tym samym okresie Fidiasz – twórca wspomnianego posągu Zeusa, który brał też udział w budowie Partenonu. Zbadał on i ustalił proporcje ludzkiego ciała, z jego rozważań korzystali późniejsi artyści. Było to podyktowane chęcią jak najwierniejszego odwzorowania rzeczywistości.

Olimpiady dawniej i dziś

Wspomniany już Dyskobol dostarcza informacji o rozwoju jeszcze jednej dziedziny kultury – sportu. Oprócz rzutu dyskiem Grecy uprawiali wiele innych dyscyplin: rzut oszczepem, skoki, biegi, zapasy, wyścigi rydwanów. Jako pierwsi zaczęli wyprawiać regularne igrzyska, w których udział brali przedstawiciele różnych poleis. Igrzyska wywodziły się z uroczystości religijnych. Najbardziej znane odbywały się w Olimpii, stanowiły one nawet podstawę pomiaru czasu. Najdobitniej świadczy to o ważnej roli sportu w życiu starożytnych Hellenów, wyróżniającej kulturę grecką. Choć rozwój sportu został w dużej mierze zahamowany przez Rzymian, zwłaszcza po przyjęciu chrześcijaństwa, to jednak idea igrzysk olimpijskich przetrwała i odrodziła się pod koniec XIX w. Są one organizowane do dziś.

R8KUK2261D43Z

Zdjęcie przedstawia kolorową Amforę czyli wazę, gdzie narywano biegaczy w biorących udział w konkurencji hoplites, czyli biegu żołnierzy w uzbrojeniu.

Recepcja kultury antycznej Grecji

W większości przypadków Rzymianie przyjmowali kulturę grecką (świadczy o tym choćby wykonanie kopii greckiego Dyskobola) i pomagali tym samym w jej rozpowszechnianiu na Starym Kontynencie. Przyjęcie chrześcijaństwa przyniosło niewielkie zmiany. Co prawda część dzieł została zniszczona lub odrzucona jako „pogańskie”, jednak chrześcijanie adaptowali świątynie na kościoły, a w filozofii opierali się na koncepcjach Platona i Arystotelesa. Wraz z chrystianizacją Europy Wschodniej na te tereny docierała także kultura grecka (a raczej grecko‑rzymska, gdyż zlały się one w jedno). Po pewnym zastoju w okresie średniowiecza powróciła ona do łask w renesansie i od tego czasu motywy mitologiczne w sztuce pojawiają się niemal równie często jak biblijne.

Na koniec warto wspomnieć osiągnięciach Greków w naukach ścisłych: matematyce i przyrodzie (Archimedes – twórca prawa wyporu płynów), astronomii (model heliocentryczny Arystarcha z Samos), medycyny (do dziś składana przez lekarzy przysięga Hipokratesa). Wypracowana przez Ateńczyków demokracja była wzorem dla wielu współczesnych państw. Herodot stworzył natomiast podstawy historii i geografii.

R13M9KC6N619T

Obraz przedstawia mężczyznę w starszym wieku, siedzącego przy swoim biurku, stwarzającego wrażenie zamyślonego. Prawą rękę ma opartą na globusie a lewą podpiera swoją bogato zarośniętą brodę. Na stole widać kałamarz, dwie książki, otwartą kartę z rysunkami.

Trudno przecenić wpływ cywilizacji greckiej na kształt dzisiejszej Europy. Starożytni Hellenowie stworzyli podstawy praktycznie każdej dziedziny kultury. Oczywiście sami również ulegali wpływom – sztuk plastycznych uczyli się najpewniej od Persów, astronomii od Egipcjan, a pismo przejęli od Fenicjan. Jednak to oni rozpropagowali te osiągnięcia i wynalazki w Europie – samodzielnie (np. podczas wielkiej kolonizacji) lub za pośrednictwem Rzymian. Wieloletnia dominacja kulturalna Greków sprawiła, że ich wersja kultury stała się dominująca, i nawet chrześcijaństwo niewiele mogło tu zmienić, ponieważ wpływy greckie były silnie zakorzenione. Bez wątpienia cywilizacja europejska wyglądałaby zupełnie inaczej, gdyby nie starożytni mieszkańcy Hellady.

Zapoznaj się z filmami 

R1T3NHLVKQQX1

Film nawiązujący do treści materiału

Film nawiązujący do treści materiału

Film dostępny pod adresem /preview/resource/R1T3NHLVKQQX1

Film nawiązujący do treści materiału

R2923LVE77G12

Film nawiązujący do treści materiału

Film nawiązujący do treści materiału

Film dostępny pod adresem /preview/resource/R2923LVE77G12

Film nawiązujący do treści materiału

Trenuj i ćwicz

11

Ćwiczenie 5

Przyjrzyj się poniższej fotografii, a następnie na jej podstawie uzasadnij, że artystyczne osiągnięcie starożytnych Greków stało się kanonem w późniejszych wiekach.

RKDWGLJWKV7qs

Belweder w Warszawie, w XX w. siedziba prezydenta Polski.

R15czoNfJY1bK

Twoja odpowiedź (Uzupełnij).

Wskazówki i klucze odpowiedzi

Pokaż podpowiedź

Przyjrzyj się elementom architektonicznym budynku. Do czego możesz je porównać? Czy dostrzegasz jakiś porządek architektoniczny, który pochodzi z antycznej Grecji?

Pokaż odpowiedź

Przykładowa odpowiedź: Współczesna architektura korzysta z porządków architektonicznych starożytnej Grecji. Przykładem są kolumny widoczne na zdjęciu, które zostały wybudowane w porządku jońskim, a także trójkątny tympanon.

Ćwiczenie 5

R1VNRV3Q2V4HH

Połącz w pary. polis Możliwe odpowiedzi: 1. w starożytności sztuka argumentacji prowadząca do potwierdzenia lub zakwestionowania tezy; nauka o mechanizmach i sposobach rozumowania, uczyła poprawnej metody dowodzenia, 2. ogólna nazwa starożytnej Grecji; pierwotnie tą nazwą określano ziemie na południu Tesalii, 3. nazwa miasta‑państwa w starożytnej Grecji, gdzie wszystkie ważne decyzje podejmowane były przez zgromadzenie ludowe dialektyka Możliwe odpowiedzi: 1. w starożytności sztuka argumentacji prowadząca do potwierdzenia lub zakwestionowania tezy; nauka o mechanizmach i sposobach rozumowania, uczyła poprawnej metody dowodzenia, 2. ogólna nazwa starożytnej Grecji; pierwotnie tą nazwą określano ziemie na południu Tesalii, 3. nazwa miasta‑państwa w starożytnej Grecji, gdzie wszystkie ważne decyzje podejmowane były przez zgromadzenie ludowe Hellada Możliwe odpowiedzi: 1. w starożytności sztuka argumentacji prowadząca do potwierdzenia lub zakwestionowania tezy; nauka o mechanizmach i sposobach rozumowania, uczyła poprawnej metody dowodzenia, 2. ogólna nazwa starożytnej Grecji; pierwotnie tą nazwą określano ziemie na południu Tesalii, 3. nazwa miasta‑państwa w starożytnej Grecji, gdzie wszystkie ważne decyzje podejmowane były przez zgromadzenie ludowe

Połącz w pary. polis Możliwe odpowiedzi: 1. w starożytności sztuka argumentacji prowadząca do potwierdzenia lub zakwestionowania tezy; nauka o mechanizmach i sposobach rozumowania, uczyła poprawnej metody dowodzenia, 2. ogólna nazwa starożytnej Grecji; pierwotnie tą nazwą określano ziemie na południu Tesalii, 3. nazwa miasta‑państwa w starożytnej Grecji, gdzie wszystkie ważne decyzje podejmowane były przez zgromadzenie ludowe dialektyka Możliwe odpowiedzi: 1. w starożytności sztuka argumentacji prowadząca do potwierdzenia lub zakwestionowania tezy; nauka o mechanizmach i sposobach rozumowania, uczyła poprawnej metody dowodzenia, 2. ogólna nazwa starożytnej Grecji; pierwotnie tą nazwą określano ziemie na południu Tesalii, 3. nazwa miasta‑państwa w starożytnej Grecji, gdzie wszystkie ważne decyzje podejmowane były przez zgromadzenie ludowe Hellada Możliwe odpowiedzi: 1. w starożytności sztuka argumentacji prowadząca do potwierdzenia lub zakwestionowania tezy; nauka o mechanizmach i sposobach rozumowania, uczyła poprawnej metody dowodzenia, 2. ogólna nazwa starożytnej Grecji; pierwotnie tą nazwą określano ziemie na południu Tesalii, 3. nazwa miasta‑państwa w starożytnej Grecji, gdzie wszystkie ważne decyzje podejmowane były przez zgromadzenie ludowe

1

Ćwiczenie 6

Uzasadnij, że zasada obowiązująca w zawodzie, którego atrybut został przedstawiony na poniższym zdjęciu, wywodzi się ze starożytnej Grecji.

R81pzaqT2qsFw

Fotografia przyrządu.

Rrdxe9dKLxZ3V

Twoja odpowiedź (Uzupełnij).

Wskazówki i klucze odpowiedzi

Pokaż podpowiedź

Zdjęcie przedstawia stetoskop. W jakim zawodzie jest on wykorzystywany? Z czym kojarzy ci się przysięga składana przez osoby wykonujące ten zawód?

Pokaż odpowiedź

Przykładowe uzasadnienie: Na zdjęciu przedstawiony jest atrybut lekarza. W starożytności lekarze składali przysięgę Hipokratesa, w której ślubowali m.in. pomagać, a nie szkodzić pacjentom, i zachowywać tajemnicę lekarską. Przysięga Hipokratesa stała się podstawą kodeksu etycznego przyjmowanego przez środowisko lekarskie.

Ćwiczenie 6

R1EIxAexNkLsi

Uzasadnij, że stetoskop, przyrząd wykorzystywany przez lekarzy wywodzi się ze starożytnej Grecji. (Uzupełnij).

Pokaż podpowiedź

Zastanów się, z jakiego języka pochodzi nazwa „stetoskop”. Przypomnij sobie również Hipokratesa, który w starożytnej Grecji zajmował się badaniem chorych i zalecał osłuchiwanie klatki piersiowej. Pamiętaj jednak, że współczesny stetoskop powstał dopiero w XIX wieku, więc w uzasadnieniu należy wskazać przede wszystkim jego greckie korzenie i związek z tradycją medycyny starożytnej Grecji

Pokaż odpowiedź

Stetoskop wywodzi się ze starożytnej Grecji przede wszystkim pod względem nazwy i tradycji medycznej. Jego nazwa pochodzi od greckich słów stēthos – „klatka piersiowa” i skopein – „badać”. Już w starożytnej Grecji, m.in. w szkole Hipokratesa, stosowano osłuchiwanie klatki piersiowej jako metodę rozpoznawania chorób. Współczesny stetoskop został jednak skonstruowany dopiero w 1816 roku przez René Laenneca.

Słownik