Świat starożytnych Greków
Kultura starożytnej Grecji. Rola teatru i sportu
Kultura grecka – ta, którą znamy z okresu klasycznego – kształtowała się w znacznym stopniu w epoce archaicznej pod wpływem arystokracji. Arystokraci, dysponując wielkimi majątkami, mogli cały swój czas poświęcać na uprzyjemnianie sobie życia i oddawanie się zajęciom, które uważali za miłe i interesujące. Stąd brała się ich pogarda dla pracy fizycznej i prostego życia biedniejszych. Z dominującej roli arystokracji w życiu polis wyrosła polityczna pasja „najlepszych”. Obowiązki militarne narzucały z kolei dbałość o kondycję fizyczną, która stała się celem samym w sobie. Utrzymywano ją dzięki ćwiczeniom sportowym. Nieograniczony dostęp do wszelkiego rodzaju przyjemności prowadził natomiast do myśli o potrzebie zachowania umiaru i skupiania się na wyrafinowanych formach rozrywki. Wraz z rozszerzaniem się uczestnictwa niższych warstw społecznych w życiu polis przejmowały one arystokratyczną kulturę duchową, a także pasje i antypatie arystokratów.
Wykażesz szczególny charakter pojęcia kultury greckiej.
Scharakteryzujesz grecki ideał piękna.
Przeanalizujesz, jaką rolę w życiu Greków odgrywały sport i teatr.
Myśl grecka
Film dostępny pod adresem /preview/resource/R1FCGHQJ5FFQ1
Film nawiązujący do kultury starożytnej Grecji.
W V w. p.n.e. logiczne rozumowanie znalazło zastosowanie przy poznawaniu przeszłości. W odróżnieniu od wizji mitycznych starano się uzasadniać przyczyny wydarzeń, odwołując się do zjawisk naturalnych – ludzkich namiętności czy pomysłowości. Homer tłumaczył np. wybuch wojny trojańskiej intrygą Eris, bogini niezgody, która doprowadziła do sporu między boginiami o miano najpiękniejszej. Działania ludzkie w Iliadzie wynikają z boskich ingerencji. Zwycięstwo Achajów nad Trojanami było dla Homera konsekwencją przewagi koalicji bogów wspierających Greków nad tymi, którzy pomagali mieszkańcom Ilionu. Krytycy mitów natomiast sprowadzali wojnę trojańską do ludzkiego wymiaru. Postrzegali ją jako konflikt zrodzony z greckiej żądzy zemsty za czyny Trojan i z chciwości łupów, zwycięstwo zaś – jako efekt sprytnego podstępu Odyseusza.
Krytyka mitycznego sposobu myślenia nie oznaczała negacji istnienia świata nadprzyrodzonego. Ojciec historiografii greckiej, Herodot z Halikarnasu, który stworzył pojęcie historii jako rozumowego badania przeszłości, często przyczynę zdarzeń widział w decyzji bogów. Decyzje te miały jednak, jego zdaniem, uzasadnienie etyczne: bogowie nagradzali dobrych, karali zaś złych. A zatem, według Herodota, działania wynikały z inicjatywy ludzi. Racjonalnym aspektem Herodotowych dociekań było też poszukiwanie źródeł informacji historycznych. Niejednokrotnie umieszcza on obok siebie dwie różne wersje wydarzeń, sugerując wyraźnie konieczność rozumowego rozważenia ich prawdopodobieństwa. W kilkadziesiąt lat po nim wybitny ateński historyk Tukidydes, opisując historię, przeważnie tłumaczył jej bieg już tylko realistycznymi przesłankami – mechanizmami politycznymi (społecznymi) i działaniem jednostki ludzkiej – oraz ukazywał logiczny związek między przyczyną a skutkiem.
Grecki ideał życia. Rola sportu
Ważnym nurtem filozofii greckiej była próba udzielenia odpowiedzi na pytania o sens życia i drogę do szczęścia. Wnioski formułowane przez filozofów szły w parze z doświadczeniami społecznymi i kształtowały grecki ideał życia, określany jako kalokagatia (z gr. kalokagathia od kalos kai agathos – piękny i dobry), czyli harmonijne połączenie zalet ciała i ducha.
Helleńskie zamiłowanie do sportu niewątpliwie brało się z arystokratycznej tradycji utrzymywania dobrej kondycji i pięknego wyglądu ciała. Ćwiczenia fizyczne odgrywały istotną rolę w życiu i wychowaniu Greków (mężczyzn), zapewniając mu również sukcesy w sporcie i na wojnie. Stąd w każdym greckim mieście znajdowało się kilka gimnazjonów, a więc terenów przystosowanych właśnie do tego celu.
W VIII w. p.n.e. zaczęto organizować igrzyska – wielkie zawody, które miały także charakter uroczystości religijnych. Największą sławę zyskały igrzyska olimpijskie, rozgrywane raz na cztery lata w mieście Olimpia (w Elidzie na Peloponezie). Najstarszy zapis o ich zwycięzcy pochodzi z 776 r. p.n.e. Na czas zawodów Grecy przerywali wojny, by stanąć do rywalizacji sportowej. Igrzyska panhelleńskie, czyli organizowane dla wszystkich Hellenów, stanowiły jeden z istotniejszych czynników integrujących starożytną Helladę, pozwalając obywatelom różnych poleis spotykać się na neutralnym gruncie i wzmacniać więzi społeczne. Olimpiadą nazywano czteroletni okres pomiędzy zawodami w Olimpii, do innych ważnych igrzysk greckich należały te organizowane w Delfach, Koryncie i Nemei. W każdym greckim mieście odbywały się lokalne igrzyska, takie jak np. Panatenaje w Atenach.
Podczas poszczególnych zawodów rozgrywano różne dyscypliny sportowe, ale zawsze indywidualne. Najczęściej były to biegi na różnorodnych dystansach (Grecy szczególnie cenili olimpijski bieg na dystansie jednego stadionu, czyli ok. 200 metrów), skoki w dal, pięściarstwo, zapasy, rzut dyskiem czy oszczepem, a także budzące ogromne emocje wyścigi rydwanów.
Zwycięzcy, nazywani olimpionikami i dekorowani wieńcem laurowym (łac. laurus – wawrzyn; stąd słowo laureat oznaczające zdobywcę nagrody), rozsławiali siebie i własną polis oraz cieszyli się wielkim uznaniem. Początkowo sportowy triumf sam w sobie nie przynosił bogactwa – nagrody dla najlepszych były symboliczne, ale z czasem w epoce klasycznej zaczęto zwycięzcom wręczać nagrody po to, aby podnieść rangę wydarzenia i ściągnąć na nie lepszych uczestników. Konkurencjom sportowym towarzyszyły również konkursy literackie czy muzyczne.
Teatr
Teatr grecki – zarówno tragedia jak i komedia – zrodził się ze śpiewów i recytacji towarzyszących uroczystościom poświęconym Dionizosowi, bogu wina i ekstazy, dzikiej natury i płodności. Utwory dramatyczne tworzono z myślą o publicznych przedstawieniach. Treść sztuki rozpisana była na role aktorów odgrywających postacie dramatu oraz na pieśni chóru.
Grecka sztuka teatralna w swej pierwotnej fazie rozwijała się niemal wyłącznie na terenie polis ateńskiej. Już w czasach tyrana Pizystrata (druga połowa VI w. p.n.e.) w Atenach wystawiano tragedie na koszt polis. Spektakle stanowiły część obchodów wielkich świąt ku czci Dionizosa, tzw. Dionizji. Każdej wiosny, na przełomie marca i kwietnia, obchodzono w Atenach Dionizje Wielkie. Święto państwowe, wyznaczone przez Pizystrata, początkowo trwało pięć dni, w późniejszym okresie zostało wydłużone do sześciu dni. Rozpoczynało się nocną procesją, pierwszego dnia składano Dionizosowi ofiarę z kozła, a uroczystościom towarzyszył śpiew chóru chłopięcego. Następnie posąg przedstawiający Dionizosa przenoszono ze świątyni do gaju Akademosa, gdzie odbywała się uczta. Drugi dzień poświęcony był prezentacjom chórów chłopięcych i męskich, trzeciego dnia wystawiano komedie polityczne, a w kolejne dni tragedie. Ten typ święta ku czci boga bądź herosa, którego istotną częścią są jakieś zmagania, nazywamy agonem (gr. agon – spór, walka).
Ilustracja interaktywna 'W greckim teatrze'.
Ilustracja przedstawia kamienną, dużą scenę, na której znajdują się sylwetki ludzi. W centralnej części kwadratowy, kamienny stolik umieszczony na podwyższeniu. Obok niego mężczyzna w kolorowej szacie i wianku z liści laurowym. Lewą ręką wskazuje na postać leżącą na ziemi, która ubrana jest w niebieską szatę. Za oraz przed mężczyzną mężczyźni w długich brązowych szatach, którzy wymachują rękoma. Za nimi, na obrzeżach sceny misy z ogniem. W tle ściana z kolumnami ozdobiona malunkami przedstawiającymi panoramę miasta greckiego. Na dachu budynku dźwig, a na nim kosz z mężczyzną w jasnej szacie.
Na ilustracji zostały zamieszczone numery z tekstem:
Chór. Kilkuosobowy chór, którego przewodnikiem był koryfeusz, towarzyszył aktorom. Dramatyczna rola chóru z czasem zmalała.
Aktorzy. Byli nimi wyłącznie mężczyźni, którzy odgrywali także role kobiece. Twarze ukrywali pod maskami wyrażającymi wesołe lub smutne uczucia. Nosili buty na wysokich koturnach, dzięki czemu stawali się wyżsi i bardziej widoczni., 3.
Budynek sceniczny. Miejsce, gdzie aktorzy przebierali się i przygotowywali do spektaklu. Na jego fasadzie malowano czasem dekoracje.
Deus ex machina [czyt.: deus ex makina]. W dramatach zaczęto z czasem wprowadzać postacie bogów, którzy nagle i niespodziewanie interweniowali w bieg wydarzeń, aby rozwiązać zawiłą akcję. Odgrywający ich aktorzy pojawiali się na scenie za pomocą skomplikowanej maszynerii. Stąd pochodzi łacińskie sformułowanie deus ex machina (bóg z maszyny), które oznacza niespodziewane wprowadzenie nowej postaci lub zaistnienie nowych okoliczności.
Od początku V w. p.n.e. państwo ateńskie organizowało zawody teatralne. Pretendenci do nagrody wystawiali swoje sztuki na koszt bogatych obywateli. Z Atenami związani byli trzej najwybitniejsi dramatopisarze starożytnej Grecji: Ajschylos, Eurypides i Sofokles. Tragicy, wychodząc od opisów wątków mitologicznych, a czasem historycznych, stawiali i rozważali problemy moralne i społeczne o charakterze uniwersalnym. Ich przedstawienia traktowano m.in. jako szkołę myślenia kategoriami obywatelskimi. Problematykę społeczną chętnie poruszali również komediopisarze. Czynili to jednak w lżejszy, bardziej aktualny sposób. Najbardziej znany i najwybitniejszy autor komedii, Arystofanes, z reguły tworzył ostre satyry polityczne, w krzywym zwierciadle ukazujące życie publiczne polis ateńskiej okresu klasycznego.
Wysłuchaj audiobooka opisującego starożytne igrzyska greckie
Wyjaśnij, jaką rolę w kulturze starożytnych Greków odgrywał sport.
Opisz, dlaczego do organizowania olimpiad powrócono po kilkunastu wiekach. Czym różnią się dzisiejsze igrzyska olimpijskie od starożytnych?
Trenuj i ćwicz
Poniższe ilustracje przedstawiają amfory panatenajskie wręczane zwycięzcom igrzysk organizowanych w Atenach i ich dekoracje. Naczynia te wypełnione były najwyższej jakości oliwą, a liczba wręczanych amfor różniła się w zależności od dyscypliny sportowej. Przyjrzyj się ilustracjom, a następnie wykonaj kolejne polecenia.
Na amforach panatenajskich wręczanych zwycięzcom igrzysk organizowanych w Atenach znajdują się liczne dekoracje. Naczynia te wypełnione były najwyższej jakości oliwą, a liczba wręczanych amfor różniła się w zależności od dyscypliny sportowej. Które grecki bóstwo opiekuje się igrzyskami?
Zapoznaj się z fragmentem tekstu i wykonaj polecenia.
Teatr starożytnych Greków: poeta, obrzęd, widowisko[…] wywodzi się z pieśni ofiarnej, a sam wyraz należy rozumieć nie jako pieśń kozłów [gr. tragos – kozioł, ode – pieśń], lecz jako pieśń nad kozłem. Ofierze składanej [bogu] w postaci kozła towarzyszył popis śpiewaka i chóru. A obrzęd stał się teatrem chyba dopiero wtedy, gdy pojawili się zawodowi aktorzy, drugi obok widzów ważny element teatru.
Źródło: Włodzimierz Lengauer, Teatr starożytnych Greków: poeta, obrzęd, widowisko, [w:] Wielki Teatr Świata. Wykłady otwarte na scenie przy Wierzbowej, Warszawa 2003, s. 16.
Przedstaw, w jaki sposób starożytny teatr grecki wykorzystywał motywy mitologiczne.
Obejrzyj film, a następnie wykonaj kolejne ćwiczenie.
Zapoznaj się z filmem, a następnie wykonaj kolejne ćwiczenie.
Film dostępny pod adresem /preview/resource/R17Q3A5H8TPGA
Film nawiązujący do kultury starożytnej Grecji.
Podaj inne przykłady obecności antycznej cywilizacji greckiej we współczesnej kulturze.
Słownik
(z gr. eristike – sztuka prowadzenia sporów, od eris – kłótnia, spór) w starożytności: sztuka argumentowania w sporach w taki sposób, by uzasadnić swoje racje i przekonać do nich innych dyskutantów; sztuka pokonywania przeciwników w sporze bez względu na rację mówców; erystyka dopuszcza użycie manipulacji i nieetycznych środków językowych
(z gr. philosophia – umiłowanie mądrości, od philein – miłować + sophia – mądrość) rozważania na temat natury świata, człowieka, życia; próba rozumowego wyjaśnienia mechanizmów funkcjonowania rzeczywistości
(z łac. comoedia, gr. komoidia od komos – pochód związany z obrzędami dionizyjskimi + aoide – pieśń) zabawny utwór dramatyczny, przedstawiający w sposób wesoły, satyryczny postacie lub wydarzenia
(gr.) określenie zwycięzcy i zdobywcy lauru olimpijskiego w starożytnej Grecji
(gr., l. mn. poleis) miasto‑państwo w starożytnej Grecji, w którym wszystkie ważne decyzje podejmowane były przez zgromadzenie ludowe
(z łac. rationalis – rozumny, od ratio – rozum) przekonanie, że jedyną podstawą wszelkiej wiedzy są zdania oczywiste, wyprowadzone z rozumowania
(z gr. rhetorike (techne) – sztuka krasomówcza, od rhetor – mówca, rheo – mówię) sztuka przekonywania w języku (mowie); celem retoryki jest przekonywanie odbiorców do prawdziwych przekonań i twierdzeń z użyciem etycznych i ozdobnych środków językowych (np. metafory, alegorii, ironii); jej teoretykami byli m.in. Platon i Arystoteles
(z łac. satura, satira) gatunek literacki obejmujący utwory ośmieszające i/lub piętnujące ludzkie wady oraz negatywne przejawy życia społecznego, obyczajowego, politycznego; niekiedy służy celom ideowym, polemicznym lub dydaktycznym
(z łac. tragoedia, gr. tragoidia – dosł. koźli śpiew, od tragos – kozioł + aoide – pieśń) poważny utwór dramatyczny; przedstawia zazwyczaj konflikt idei, moralny lub psychologiczny kończący się klęską bohatera
(z gr. tyrannos) w starożytnej Grecji: jednostka, która uzurpowała sobie nieograniczoną władzę w państwie, najczęściej jeden z arystokratów
(z gr. gymnasion) w antyku teren przeznaczony i przygotowany do ćwiczeń fizycznych i treningu w różnych dyscyplinach sportowych; z czasem gimnazjon stał się miejscem debat, a także nauki