Polacy w czasie I wojny światowej
Formacje polskie u boku ententy
W cieniu Wielkiej Wojny toczył się inny, lokalny spór pomiędzy Polakami z różnych zaborów. Różnice zdań dotyczyły tak fundamentalnych kwestii jak kształt terytorialny przyszłej Polski i jej ustrój. Przejawem tej „wojenki” na wizje i koncepcje było powstawanie rozmaitych polskich formacji militarnych u boku mocarstw, zarówno ententy, jak i państw centralnych. Poróżnieni Polacy stawali w szranki nie tylko na łamach prasy, ale również w walce, na karabiny i bagnety. W tych sporach – politycznym i militarnym – wykuwały się kariery i zażyłe przyjaźnie, które miały niebagatelny wpływ na powojenne losy niepodległego już kraju.
Przeanalizujesz intencje towarzyszące decyzjom, jakie państwa europejskie podjęły w stosunku do Polaków.
Zweryfikujesz swój stan wiedzy dotyczący obozów politycznych skupiających Polaków w czasie Wielkiej Wojny 1914‑1918.
Po stronie cara
Większość Polaków z zaboru rosyjskiego, podobnie jak ich rodaków z Galicji, w 1914 r. murem stanęła za swoim władcą. W Kongresówce rząd dusz sprawowała prorosyjska endecja Romana Dmowskiego. Narodowcy doceniali korzystne zmiany, które zaszły w Rosji i na ziemiach polskich w wyniku rewolucji 1905 r. - liberalizację życia politycznego oraz ograniczenie polityki rusyfikacji. Ponadto działacze związani z R. Dmowskim chętnie odwoływali się do solidarności słowiańskiej wobec zagrożenia niemieckiego.
Krew synów Polski, przelana łącznie z krwią synów Rosji w walce ze wspólnym wrogiem, stanie się największą rękojmią nowego życia w pokoju i przyjaźni dwóch narodów słowiańskich– w taki sposób dziękował Rosjanom za zgodę na utworzenie Legionu Puławskiego przywódca endecji Roman Dmowski. Do Legionu Puławskiego, walczącego u boku Rosji, z zasady mogli wstępować jedynie Polacy i katolicy. Niemniej trafił do niego także… Japończyk – Tom Som (w trzecim rzędzie, pierwszy od lewej).
Na początku wojny lojalna postawa wobec Piotrogrodu zdawała się przynosić pozytywne rezultaty: głównodowodzący rosyjskiej armii wielki książę Mikołaj zapowiadał zjednoczenie ziem polskich pod berłem cara oraz poszerzenie autonomii.
Zwolennicy opcji prorosyjskiej nie poprzestali rozpoczęli w Puławach formowanie Legionu Puławskiego.
Przedsięwzięcie nie spotkało się jednak z pełną aprobatą cara. Formowanie Legionu zakończyło się w styczniu 1915 r. Mikołaj II przemianował Legion Puławski – wraz z nowo powstałym II Legionem Polskim – na rosyjskie drużyny pospolitego ruszenia i starał się ograniczyć jego narodowy charakter. Dopiero opłacona wielkimi stratami w ludziach ofiarność Polaków w walkach na froncie wschodnim przeciwko Niemcom skłoniła Rosjan do przekształcenia drużyn w Brygadę Strzelców Polskich. Legion wykrwawił się w walkach z Niemcami. We wrześniu 1915 r., po zaciętych bojach na Podlasiu, w jednostce pozostało zaledwie 7 oficerów i 105 szeregowców. Podobnie jak w Legionach walczących u boku Austro‑Węgier dowódcy dbali w nich o pielęgnowanie demokratycznych relacji oraz patriotycznych wartości.
Na zachodzie
W obliczu lekceważenia polskich wysiłków militarnych przez Rosję i braku rzeczowych ustępstw w sprawie polskiej początkowy entuzjazm R. Dmowskiego wobec Rosji osłabł. Już w 1915 r. postanowił wyemigrować do Paryża, licząc na większe zrozumienie sprawy polskiej nad Sekwaną niż nad Newą. Wybuch bolszewickiej rewolucji październikowej w 1917 r. w Rosji tylko utwierdził R. Dmowskiego w słuszności podjętej decyzji.
Z inicjatywy Dmowskiego powstał 15 sierpnia 1917 w szwajcarskiej Lozannie, przeniesiony później do Paryża, Komitet Narodowy Polski. W którego Komitetu weszło grono wybitnych działaczy niepodległościowych, którzy starali się przekonać państwa ententy do zdecydowanego wsparcia sprawy polskiej. KNP podjął także usilne starania o stworzenie polskiej formacji wojskowej, która wzięłaby udział w walkach u boku aliantów na froncie zachodnim. Nie była to zresztą pierwsza tego rodzaju inicjatywa. Ochotnicza polska jednostka w sile 200 żołnierzy, nieoficjalnie nazywana Legionem Bajończyków, powstała już na początku wojny, w sierpniu 1914 w miejscowości Bayonne. Bajończycy weszli w skład Legii Cudzoziemskiej, zachowując jednak narodowy charakter jednostki, w tym sztandar z wizerunkiem orła. Na pełną samodzielność legionu nie godzili się Rosjanie w obawie przed niepodległościowymi dążeniami Polaków. Bajończycy poważnie wykrwawili się w walkach przeciwko Niemcom w Szampanii i we Flandrii. Latem 1915 r. Legion Bajończyków przestał istnieć z powodu trudności kadrowych oraz obaw Francji, aby nie zrazić rosyjskich sojuszników.
Po obaleniu caratu Dmowskiemu udało się jednak przekonać Francuzów do wyrażenia zgody na formowanie nowych polskich oddziałów. Projekt zaczął nabierać realnych kształtów w czerwcu 1917 r., głównie dzięki ogromnemu zaangażowaniu i ofiarności Polonii amerykańskiej. Za oceanem do wstępowania w szeregi Błękitnej Armii (nazwanej tak od koloru mundurów) zagrzewały liczne plakaty i afisze z hasłami w rodzaju Do broni Polacy! Na Niemca – kto żyw!
. Do werbunku zachęcały także liczne organizacje polonijne, publikując odezwy, pieśni i wiersze, jak np. poniższy:
Agitacja zaczęła przynosić pożądane rezultaty. W grudniu 1917 r. przybił zza oceanu do francuskiego wybrzeża okręt „Niagara”, z pierwszymi 647 ochotnikami na pokładzie. Do końca 1918 r. było ich już ponad 22 tys. Sporo ochotników wywodziło się także spośród Polonii włoskiej oraz jeńców z wojsk państw centralnych. Zanim dowodzona przez gen. Józefa Hallera Błękitna Armia zdążyła wykorzystać pełnię swojego potencjału w walkach przeciwko Niemcom, wojna się zakończyła. Hallerczycy przydali się później, w walkach o granice niepodległej Rzeczypospolitej oraz jako trzon sił zbrojnych niepodległego kraju.
Podsumowanie
Trudno w pełni zrozumieć późniejsze dzieje odrodzonej Rzeczpospolitej bez uwzględnienia polskich sporów dotyczących organizacji militarnych podczas Wielkiej Wojny. To wtedy zarysowały się główne linie podziału politycznego na dwa obozy związane z J. Piłsudskim i R. Dmowskim. Bez epopei legionowej nie byłoby potężnego autorytetu Komendanta, wokół którego skupiło się grono bezwzględnie mu oddanych zwolenników.
Odnowienie nadziei - film edukacyjny
Wyobraź sobie, że jesteś Polakiem/Polką żyjącym/żyjącą w czasach I wojny światowej. Masz wybór, do której armii (którego z państw zaborczych) możesz się zaciągnąć. Jeśli się zdecydujesz, to w jakiej armii chciałbyś/chciałabyś służyć i dlaczego?
Film dostępny pod adresem /preview/resource/RESknQ8OH3DTJ
Film nawiązujący do treści materiału - dotyczy orientacji politycznych Polaków przed 1914 rokiem.
Czy zgadzasz się z rozmówcą na temat znaczenia polskiego wysiłku zbrojnego i politycznego podczas I wojny światowej? Czy jego argumenty są dla ciebie przekonujące? O co byś ewentualnie jeszcze zapytał/zapytała rozmówcę? Sformułuj jedno, dwa własne pytania.
Wyjaśnij znaczenie zmieniającej się sytuacji na frontach I wojny św. dla stosunku zaborców do kwestii polskiej.
Trenuj i ćwicz
Przeanalizuj poniższe ilustracje i określ, która z nich przedstawia mundur żołnierza Legionów Polskich, żołnierza Legionu Puławskiego i żołnierza polskiego wchodzącego w skład polskich sił zbrojnych formowanych we Francji. Uzasadnij odpowiedź.
Każdemu działaniu poprawnie przyporządkuj postać. Wybierz ją spośród oznaczonych literami A–D. W każdym wierszu tabeli zaznacz właściwą literę.
B. Wincenty Witos
C. Roman Dmowski
D. Józef Piłsudski. Kryzys przysięgowy.. Możliwe odpowiedzi: A, B, C, D. Utworzenie Polskiej Komisji Likwidacyjnej. Możliwe odpowiedzi: A, B, C, D
Przeanalizuj poniższe fragmenty i ułóż je w odpowiedniej kolejności chronologicznej.
Uformowanie się samodzielnego wojska było logiczną konsekwencją powołania polskiej reprezentacji politycznej wobec Zachodu, co stało się […] w Lozannie, gdzie zawiązano Komitet Narodowy Polski, który niebawem przeniósł się do Paryża. Lozańsko‑paryski KNP nawiązywał do warszawskiego KNP, powstałego na początku wojny. […] Komitet występował wobec Zachodu jako reprezentant narodu polskiego i przyszłego państwa, jako rodzaj tymczasowego rządu […].
Cytat za: A. Chwalba, Historia Polski 1795–1918, Wydawnictwo Literackie, Kraków 2000, s. 587., 2.
Zajęcie Królestwa Polskiego przez wojska niemieckie i austriackie rozpoczęło niemal dwuletni okres bezpośredniej okupacji ziem polskich byłego zaboru rosyjskiego przez obydwa państwa centralne. Od początku okupacji nie ukrywały one swych zamiarów traktowania tego obszaru jako rezerwuaru surowcowego, prowadząc stałe rekwizycje, obciążając miasta kosztami wojny, co powodowało ich rosnące zadłużenie, oraz eksploatując rabunkowo zasoby leśne i rolne.
Cytat za: R. Kaczmarek, Historia Polski 1914–1918, PWN, Warszawa 2014, s. 45., 3.
Piłsudskiego i jego ludzi uratowali wówczas politycy galicyjscy, którzy użyli swoich wpływów w Wiedniu, aby ocalić związek polskiej siły zbrojnej. Prezes Koła Polskiego, demokrata Juliusz Leo, wystąpił w Wiedniu z myślą przekształcenia partyzantki Piłsudskiego w formację regularną: legiony polskie, wchodzące w skład armii austro‑węgierskiej. […] zawiązał się w Krakowie Naczelny Komitet Narodowy (NKN), złożony z przedstawicieli wszystkich stronnictw: od konserwatystów i endeków do ludowców i socjalistów.
Cytat za: S. Kieniewicz, Historia Polski 1795–1918, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1983, s. 518.
Zapoznaj się z poniższymi fragmentami i ułóż je w odpowiedniej kolejności chronologicznej.
Uformowanie się samodzielnego wojska było logiczną konsekwencją powołania polskiej reprezentacji politycznej wobec Zachodu, co stało się […] w Lozannie, gdzie zawiązano Komitet Narodowy Polski, który niebawem przeniósł się do Paryża. Lozańsko‑paryski KNP nawiązywał do warszawskiego KNP, powstałego na początku wojny. […] Komitet występował wobec Zachodu jako reprezentant narodu polskiego i przyszłego państwa, jako rodzaj tymczasowego rządu […].
Cytat za: A. Chwalba, Historia Polski 1795–1918, Wydawnictwo Literackie, Kraków 2000, s. 587., 2.
Zajęcie Królestwa Polskiego przez wojska niemieckie i austriackie rozpoczęło niemal dwuletni okres bezpośredniej okupacji ziem polskich byłego zaboru rosyjskiego przez obydwa państwa centralne. Od początku okupacji nie ukrywały one swych zamiarów traktowania tego obszaru jako rezerwuaru surowcowego, prowadząc stałe rekwizycje, obciążając miasta kosztami wojny, co powodowało ich rosnące zadłużenie, oraz eksploatując rabunkowo zasoby leśne i rolne.
Cytat za: R. Kaczmarek, Historia Polski 1914–1918, PWN, Warszawa 2014, s. 45., 3.
Piłsudskiego i jego ludzi uratowali wówczas politycy galicyjscy, którzy użyli swoich wpływów w Wiedniu, aby ocalić związek polskiej siły zbrojnej. Prezes Koła Polskiego, demokrata Juliusz Leo, wystąpił w Wiedniu z myślą przekształcenia partyzantki Piłsudskiego w formację regularną: legiony polskie, wchodzące w skład armii austro‑węgierskiej. […] zawiązał się w Krakowie Naczelny Komitet Narodowy (NKN), złożony z przedstawicieli wszystkich stronnictw: od konserwatystów i endeków do ludowców i socjalistów.
Cytat za: S. Kieniewicz, Historia Polski 1795–1918, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1983, s. 518.
Uzupełnij puste pola w tabeli przedstawiającej wysiłek zbrojny Polaków w czasie I wojny światowej. Wybierz spośród podanych poniżej.
Oceń wysiłek zbrojny Polaków w czasie I wojny światowej. Ocenę uzasadnij argumentami.
Przeanalizuj poniższe źródło i wykonaj polecenia.
Zapoznaj się z poniższym źródłem i wykonaj polecenia.
Źródło A
Odezwa do Polaków Naczelnego Dowództwa niemieckich i austro-węgierskich armii wschodnich z początku sierpnia 1914 r.Polacy!
Zbliża się chwila oswobodzenia spod jarzma moskiewskiego. Sprzymierzone wojska Niemiec i Austro‑Węgier przekroczą wkrótce granicę Królestwa Polskiego. Już się cofają Moskale. Upada ich krwawe panowanie, ciążące na Was od stu przeszło lat. Przychodzimy do Was jako przyjaciele. Zaufajcie nam! Wolność Wam niesiemy i niepodległość, za którą tyle wycierpieli ojcowie Wasi. Niech ustąpi barbarzyństwo wschodnie przed cywilizacją zachodnią, wspólną Wam i nam.
Powstańcie, pomni Waszej przeszłości, tak wielkiej i pełnej chwały. Połączcie się z wojskami sprzymierzonymi. Wspólnymi siłami wypędzimy z granic Polski azjatyckie hordy.
Przynosimy też wolność i swobodę wyznaniową, poszanowanie religii, tak strasznie uciskanej przez Rosję. Niech z przeszłości i z teraźniejszości przemówią do Was jęki Sybiru i krwawa rzeź Pragi, i katowanie unitów. Z naszymi sztandarami przychodzi do Was wolność i niepodległość.
Źródło: Odezwa do Polaków Naczelnego Dowództwa niemieckich i austro-węgierskich armii wschodnich z początku sierpnia 1914 r. , [w:] Wiek XX w źródłach. Wybór tekstów źródłowych z propozycjami metodycznymi dla nauczycieli historii, studentów i uczniów, oprac. S.B. Lenard, M. Sobańska-Bondaruk, PWN, Warszawa 1998, s. 61.
Źródło B
Odezwa Mikołaja Mikołajewicza, naczelnego wodza wojsk rosyjskich, 14 VIII 1914 r.Polacy! Wybiła godzina, w której przekazane Wam marzenie ojców i dziadów ziścić się może.
Przed półtora wiekiem żywe ciało Polski rozszarpano na kawały, ale dusz jej nie umarła. Żyła ona nadzieją, że nadejdzie godzina zmartwychwstania dla Narodu Polskiego i dla pojednania się braterskiego z Wielką Rosją.
Wojsko rosyjskie niesie Wam błogą wieść owego pojednania. Niechaj się zatrą granice, rozcinające na części Naród Polski.
Niech Naród Polski połączy się w jedno ciało pod berłem Cesarza Rosyjskiego. Pod berłem tem odrodzi się Polska, swobodna w swojej wierze, języku i samorządzie.
Jednego tylko Rosja spodziewa się po Was: takiego samego poszanowania ludów, z któremi związały Was dzieje.
Z sercem otwartym, z ręką po bratersku wyciągniętą, kroczy na Wasze spotkanie Wielka Rosja. Wierzy ona, iż nie zardzewiał miecz, który poraził wroga pod Grunwaldem.
Od brzegów Oceanu Spokojnego do Mórz Północnych ciągną hufce rosyjskie: Zorza nowego życia dla Was wschodzi.
Niech zajaśnieje na tej jutrzni znamię krzyża, godło męki i zmartwychwstania ludów.
Źródło: Odezwa Mikołaja Mikołajewicza, naczelnego wodza wojsk rosyjskich, 14 VIII 1914 r. , [w:] Wiek XX w źródłach. Wybór tekstów źródłowych z propozycjami metodycznymi dla nauczycieli historii, studentów i uczniów, oprac. S.B. Lenard, M. Sobańska-Bondaruk, PWN, Warszawa 1998, s. 62.
Słownik
polska organizacja polityczna powstała w Krakowie 16 sierpnia 1914 r. w wyniku porozumienia środowisk konserwatywnych ze środowiskiem niepodległościowym, na jej czele stanął Juliusz Leo
polska organizacja polityczna założona przez działaczy endecji na czele z Romanem Dmowskim na terenach zaboru rosyjskiego (działał w Warszawie, a później w Piotrogrodzie), wyniku braku porozumienia władzami rosyjskimi rozwiązał się i został reaktywowany we Francji, gdzie działał do 1919 r. reprezentując interesy polskie wobec państw zwycięskiej ententy
inaczej Armia Polska we Francji, zwana Błękitną od koloru mundurów; była to polska ochotnicza formacja wojskowa powstała w czasie I wojny światowej w roku 1917, powołał ją prezydent Francji Raymond Poincaré dekretem z dnia 4 czerwca 1917 z inicjatywy Romana Dmowskiego oraz Komitetu Narodowego Polskiego, na czele jej stanął Józef Haller
potoczna nazwa pododdziału piechoty Legii Cudzoziemskiej złożonego z polskich ochotników utworzonego w Bayonne we Francji