Polecenie 1

Korzystając z danych GUS (np. Banku Danych Lokalnych), zgromadź dane potrzebne do analizy wybranych procesów demograficznych w jednym z województw Polski. Sporządź odpowiednie wykresy i mapy. Wyniki swojej pracy przedstaw w formie pisemnej. Wyjaśnij przyczyny zbadanych procesów. W tym celu skorzystaj z treści zawartych w e‑materiale.

Korzystając z danych GUS (np. Banku Danych Lokalnych), zgromadź dane potrzebne do analizy wybranych procesów demograficznych w jednym z województw Polski. Wyniki swojej pracy przedstaw w formie pisemnej. Wyjaśnij przyczyny zbadanych procesów. W tym celu skorzystaj z treści zawartych w e‑materiale.

R11wInXNSoBe9
(Uzupełnij).

Liczba i struktura miast w Polsce

1,1

W naszym kraju za miasto uznaje się jednostkę osadniczą, której nadano prawa miejskie na mocy rozporządzenia Rady Ministrów. Od 1 stycznia 2021 roku w Polsce są 954 miasta. Spośród nich 107 to miasta prezydenckie. Władzę nad pozostałymi z nich sprawują burmistrzowie.

RPmfxwf4Illrv
Źródło: Englishsquare.pl sp. z o.o., oprac. na podstawie danych BDL GUS, licencja: CC BY-SA 3.0.
R19538CXSk7wD
Źródło: Englishsquare.pl sp. z o.o., oprac. na podstawie danych BDL GUS, licencja: CC BY-SA 3.0.

Największe miasta w Polsce

1,1

Miasta można sklasyfikować między innymi pod względem liczby ludności i powierzchni. Większość z nich to małe i bardzo małe miejscowości, liczące do 10 tysięcy mieszkańców (57% liczby wszystkich miast). Natomiast najmniejszą liczbę stanowią miasta duże i bardzo duże: tych od 200 do 500 tysięcy ludności jest w Polsce 11 (1,2% liczby wszystkich miast w Polsce), a tych powyżej 500 tysięcy mieszkańców jest w Polsce 5 (0,5% liczby wszystkich miast w Polsce), są to: Poznań, Wrocław, Łódź, Kraków i Warszawa, ostatnie z nich liczy ponad 1,7 miliona mieszkańców. Z drugiej strony, w miastach liczących powyżej pół miliona mieszkańców koncentruje się niemal jedna piąta ludności miejskiej, a w miastach poniżej 10 tysięcy mieszkańców – mniej więcej 10% ludności miejskiej.

Wyróżnia się miasta:

  • średniowieczne (np. Kraków, Poznań, Warszawa, Sandomierz, Lublin, Toruń),

  • renesansowe (np. Zamość),

  • barokowe (np. Białystok, Rydzyna, Wilanów),

  • przemysłowe (np. Łódź, Stalowa Wola, Katowice).

Zostały one szczegółowo opisane w materiale „Największe miasta w Polsce i ich rozmieszczenie”.

Największe miasta w Polsce pod względem liczby ludności w 2019 r.

Miasto

Liczba ludności (tys.)

  1. Warszawa

1791

  1. Kraków

779

  1. Łódź

680

  1. Wrocław

643

  1. Poznań

535

R73wSNsHUqEC0
Rozmieszczenie miast w Polsce według grup wielkościowych
Źródło: Englishsquare.pl sp. z o.o., oprac. na podstawie danych BDL GUS, licencja: CC BY-SA 3.0.
Największe miasta w Polsce pod względem powierzchni w 2019 r.

Miasto

Powierzchnia (tys. ha)

1. Warszawa

51,7

2. Kraków

32,7

3. Szczecin

30,1

4. Łódź

29,3

5. Wrocław

29,3

Typy genetyczne kształtów wsi

1

Typy wsi można podzielić ze względu na ich kształt na regularne oraz nieregularne.

Wsie regularne: ulicówka, widlica, łańcuchówka, rzędówka, szeregówka.

Wsie nieregularne: wielodrożnice, owalnice, okolnice, ślepe.

Więcej na ten temat przeczytasz w materiale „Typy genetyczne kształtów wsi w Polsce”.

RtAshdSzekGVc1
Typy morfogenetyczne osiedli wiejskich w Polsce
Źródło: Englishsquare.pl sp. z o.o., oprac. na podstawie: H. Szulc, Morfogeneza osiedli wiejskich w Polsce, Wydawnictwo Continuo, Wrocław 1995, licencja: CC BY-SA 3.0.
R1YBa7mtX2roI1
Ilustracja przedstawia sześć miniatur prezentujących rozmieszczenie zabudowań w sześciu rodzajach wsi. Na pierwszym obrazku okolnica - wieś na planie owalu, otoczona drogą z trzech stron. Drugi obrazek przedstawia owalnicę. Oś wsi stanowi przebiegająca przez nią droga. Trzeci obrazek prezentuje ulicówkę, dwie ulice krzyżują się przy obu stoją zabudowania. Czwarty obrazek to łańcuchówka - zabudowania stoją przy drodze, która prowadzi prostopadle do innej trasy. Piąty obrazek przedstawia rzędówkę. Budynki stoją po jednej stronie drogi, dość luźno. Szósty obrazek ukazuje wielodrożnicę. Oprócz większych ulic przebiegających na granicach wsi, przez miejscowość prowadzi sieć wyginających się ulic. Typy te kolejno opisano: 1. Okolnica. Wokół placu (majdanu) okrągłego lub nieregularnego stoją dość zwarto zabudowania, tworząc pierścień z jednym lub dwoma wejściami do wsi, na środku wsi tych znajduję się często kościół, budynki ustawione są „wejściami” w kierunku do wewnątrz – środka wsi. Do obecnych czasów zachowało się w Polsce niewiele wsi z czytelną formą okolnicy. Jedną z nich jest Chorzewo koło Pniew, a także wieś Łąkie koło Świebodzina. Okolnice to też wsie obronne (często otoczone dodatkową przeszkodą, np. fosą). Okolnice występują sporadycznie w południowo-zachodniej Polsce (np. w okolicach Krakowa - miejscowość Burów k. Zabierzowa)., 2. Owalnica. To również wieś placowa, w której plac główny przyjmuje kształt wrzeciona. Dostęp do wsi mógł być zamknięty dwiema bramami: na początku oraz u wylotu drogi. Tworzone były one wokół jakiejś przeszkody (np. stawu). Ten typ wsi wykształcił się na pograniczu słowiańsko-germańskim. Występują one na Wyżynie Śląskiej, Pojezierzu Pomorskim i Nizinie Wielkopolskiej., 3. Ulicówka. To wieś jednorodna, o zwartej zabudowie po obu stronach drogi. Swoim wyglądem przypominają ulicę w mieście. Zwarta zabudowa rozmieszczona jest po obu stronach jednej drogi na regularnych wąskich łanach pól uprawnych. Występują one na Wyżynie Śląskiej, Pojezierzu Mazurskim i Nizinie Wielkopolskiej., 4. Łańcuchówka (wieś leśno-łanowa). Powstała w wyniku prowadzonej planowo akcji osadniczej połączonej z wyrębem lasu. Typ wsi zlokalizowanej w dolinach rzek, gdzie zagrody lokalizowano po obu stronach drogi, a każda z nich zbudowana była na własnym łanie (włóce). Wsie tego typu występują w Bieszczadach, Sudetach i Przedgórzu Sudeckim, Wyżynie Śląskiej, Wyżynie Lubelskiej., 5. Rzędówka. Odznacza się luźnym rozmieszczeniem zabudowań wzdłuż drogi, najczęściej po jednej stronie, prostopadle do drogi biegnącymi szerokimi pasami pól – należącymi do tego samego gospodarza. Występują one na obszarach objętych parcelacją gruntów: Nizinie Mazowieckiej, Wyżynie Kieleckiej. Na Żuławach występują tzw. rzędówki bagienne, wzdłuż drogi i miedz biegną w ich obrębie kanały odwadniające., 6. Wielodrożnica (wieś kupowa). Najstarszy typ wsi w Europie. Jest to wieś o charakterystycznej zabudowie, nieregularnym przebiegu dróg, przy którym zwarcie stoją domy i zabudowania gospodarcze. Zabudowa rozmieszczana jest po obu stronach dróg, na środku często występuje plac pełniący funkcję społeczno-kulturalną we wsi. Rozmieszczenie dróg może pokrywać się z biegiem rzek lub obniżeniami terenu. Wielodrożnice występują w różnych krajach Europy: Niemczech, Serbii i Czarnogórze, na Węgrzech i w Polsce.
Typy wsi
Źródło: Englishsquare.pl sp. z o.o., licencja: CC BY-SA 3.0.

Nowe funkcje wsi polskiej

1

Podstawową funkcją wsi jest funkcja rolnicza. Pojawianie się nowych funkcji wsi jest związane ze wzrostem poziomu rozwoju gospodarczego, a więc wynika ze spadku roli rolnictwa (podczas gdy jeszcze na początku lat 90. XX w. w sektorze rolniczym pracowało ponad 25% zatrudnionych, to w 2019 r. było to ok. 9%, według Banku Światowego) oraz wzrostu zainteresowania obszarami wiejskimi przez różne grupy społeczne (np. mieszkańców miast). Obszary wiejskie odznaczają się niższymi cenami gruntów, niższymi czynszami oraz czystszym środowiskiem. Poniżej przedstawiono główne cechy nowych funkcji wsi. Dotyczą one zwłaszcza tych obszarów, które znajdują się w strefach podmiejskich i w aglomeracjach miejsko‑przemysłowych.

Do nowych funkcji wsi polskiej zaliczyć można m.in:

  • funkcję turystyczną i rekreacyjną (agroturystyka),

  • funkcję rezydencjalną (tzw. drugie domy),

  • funkcję gospodarczą,

  • funkcję kulturową,

  • funkcję ochrony przyrody,

  • funkcję ochrony krajobrazu kulturowego.

W ostatnich latach w wyniku dynamicznego rozwoju społeczno‑gospodarczego wiele wsi zmieniło swój charakter na polifunkcyjny (wielofunkcyjny). Zmiany funkcjonalne takich wsi dają podstawę do przyznania im (lub przywrócenia) praw miejskich.

R3mozTCjB0Qth
Typy obszarów wiejskich według struktury społeczno-gospodarczej
Źródło: Englishsquare.pl sp. z o.o., oprac. na podstawie Monitoring rozwoju obszarów wiejskich, IRWiW PAN, Warszawa 2018, licencja: CC BY-SA 3.0.

Więcej na ten temat przeczytasz w materiale „Nowe funkcje wsi polskiej”.

Typy zespołów miejskich

1

Aglomeracja miejska (łac. agglomerare ‘gromadzić’) jest jednostką morfologiczną tworzącą spójny zespół wzajemnie powiązanych jednostek osadniczych, powstały w wyniku koncentracji zabudowy i zagospodarowania. Zamieszkany przez duże skupiska ludności utrzymującej się głównie z działalności pozarolniczej. W jej centralnej części znajduje się jeden lub więcej ośrodków centralnych z rozległą strefą podmiejską, natomiast wokół nich leżą mniejsze ośrodki (miasta satelitarne).

W Polsce istnieją trzy rodzaje aglomeracji:

  • monocentryczna – charakteryzuje się występowaniem jednego ośrodka głównego i ośrodków satelit, którymi są zurbanizowane wsie lub mniejsze ośrodki miejskie. Miasta satelity pełnią funkcję dzielnic sypialnych lub dzielnic przemysłowych, np. warszawska, poznańska czy krakowska,

  • bicentryczna – w odróżnieniu od aglomeracji monocentrycznej występują tu dwa ośrodki centralne, gdzie zazwyczaj ośrodki te uzupełniają się o wybrane funkcje, np. bydgosko‑toruńska,

  • policentryczna (konurbacja) – tworzy ją zespół wzajemnie powiązanych jednostek, których główną cechą jest brak wyróżnienia jednostki centralnej, np. śląska i trójmiejska.

W Polsce wyróżniono 21 najważniejszych aglomeracji: warszawską, krakowską, łódzką, poznańską, trójmiejską, wrocławską, katowicką, białostocką, bydgosko‑toruńską, kielecką, lubelską, olsztyńską, opolską, rzeszowską, szczecińską, rybnicką, częstochowską, radomską, bielską, tarnowską i wałbrzyską.

Na świecie wyróżnić można jeszcze inne typy zespołów miejskich. Są to megalopolis, czyli miasta olbrzymy utworzone w wyniku połączenia się kilku aglomeracji, oraz metropolie, czyli główne miasta danej prowincji, regionu lub kraju.

RRwZ0x6aI3HhU
Schemat aglomeracji monocentrycznej (z lewej) i policentrycznej (z prawej)
Źródło: Englishsquare.pl sp. z o.o., licencja: CC BY-SA 3.0.

Więcej na ten temat przeczytasz w materiale „Typy aglomeracji w Polsce”.

Współczesne zmiany miast i obszarów wiejskich

1

Na temat rozwoju sieci osadniczej w Polsce w czasach historycznych można przeczytać w materiale „Rozwój i cechy sieci osadniczej w Polsce od X w do współczesności”.

Obecnie obserwuje się następujące tendencje:

  • w większości miast liczba ludności zmniejsza się (jest to zjawisko depopulacji), co spowodowane jest odpływem ludności do większych miast lub na obszary podmiejskie,

  • w niektórych dużych miastach (np. Warszawie czy Krakowie) liczba ludności zwiększa się, co jest spowodowane przewagą liczby imigrantów ze wsi i mniejszych miast nad liczbą emigrantów do stref podmiejskich,

  • na obszarach wiejskich położonych w bliskim sąsiedztwie większych miast (w strefach podmiejskich) liczba ludności wzrasta (suburbanizacja), co wynika z dużego napływu ludności miejskiej,

  • na obszarach wiejskich oddalonych od większych miast (na obszarach peryferyjnych) liczba ludności zmniejsza się, do czego przyczynia się odpływ ludności do miast lub stref podmiejskich,

  • migrują głównie ludzie młodzi, co powoduje, że:

    • na obszarach odpływowych występuje zjawisko depopulacji, zwłaszcza jeśli chodzi o kobiety (w niektórych miastach rekompensowane napływem innych ludzi) i starzenie się społeczeństwa, 

    • na obszarach napływowych obserwuje się wzrost liczby ludności, zwłaszcza młodej i odmłodzenie struktury wiekowej,

  • następują zmiany w krajobrazie i funkcji stref podmiejskich.

RN8ozXC5e07OS
Ilustracja przedstawia schemat, na którym po lewej stronie znajduje się obrazek prezentujący wieś, podpisany "obszary wiejskie, oddalone znacznie od dużych miast". Od tego prowadzi strzałka do obrazka dużego miasta. Na strzałce znajduje się obrazek postaci ludzkiej, podpisany "ludność, głównie młodzi ludzie, zwłaszcza kobiety". Z dużego miasta wiedzie dalej kolejna strzałka do kolejnej miniatury wsi z napisem "obszary wiejskie w bliskim sąsiedztwie dużych miast, strefy podmiejskie". Na tej strzałce znajduje się miniaturka dwóch postaci z podpisem "ludność i działalność gospodarcza, głównie młodzi ludzie, zamożni, zwłaszcza w związkach". Od każdej miniatury na ilustracji wyprowadzono strzałkę w dół, z napisem "skutki" (miniatury 1, 3 i 5) lub "przyczyny" (miniatury 2 i 4). Przyczyny i skutki opisano: 1. Obszary wiejskie, skutki: ujemne saldo migracji, spadek zaludnienia, spadek udziału osób młodych (które głównie wyjeżdżają), zwłaszcza kobiet, wzrost udziału osób starszych (starzenie się społeczeństwa) i kolejne konsekwencje tego zjawiska. 2. Ludność, skutki: chęć podjęcia pracy w mieście (brak pracy na wsi), chęć podjęcia nauki w mieście, chęć poprawy warunków bytowych. 3. Duże miasta, skutki: wzrost liczby ludności np. w Warszawie, Krakowie, Wrocławiu, Gdańsku, spadek liczby ludności np. w Łodzi, Katowicach, Poznaniu, Bydgoszczy. 4. Ludność i działalność gospodarcza, skutki: chęć ucieczki od hałasu, zgiełku, tłoku, zanieczyszczonego środowiska, korków, chęć poprawy warunków mieszkaniowych (np. posiadania domu z ogrodem), niewielkie place manewrowe dla samochodów dostawczych w miastach. 5. Obszary wiejskie, skutki: dodatnie saldo migracji, wzrost zaludnienia, spadek powierzchni typowo rolniczych zagród i pól, wzrost powierzchni domów i osiedli, wzrost liczby firm i zakładów przemysłowych i usługowych, wzrost liczby ludności zamożnej, młodej, wykształconej, z dziećmi (lub planującej posiadanie potomstwa), zmniejszenie się odsetka osób w wieku poprodukcyjnym.
Główne zmiany w dużych miastach i na obszarach wiejskich
Źródło: Englishsquare.pl sp. z o.o., licencja: CC BY-SA 3.0.
Głośność lektora
Głośność muzyki