Najskuteczniejszą metodą wspierania rozwoju językowego dzieci dwujęzycznych jest skupienie się na wzbogacaniu czynników, które wpływają na umiejętności językowe dzieci. Oczywiście nie da się obniżyć wieku uczenia się języka, ale nauczyciele i rodzice mogą zadbać o pozostałe aspekty wspomagające jego rozwój, czyli bogactwo środowiska językowego i postrzegany – przynajmniej lokalnie – status języka.

Analizując proponowane dalej działania, warto mieć na uwadze to, że – jak już wspomniano – zazwyczaj językiem, którego rozwój wymaga dodatkowego wsparcia, jest język domowy. Dzieci dwujęzyczne z rodzin imigranckich przeważnie po jakimś czasie (liczonym w miesiącach albo latach) intensywnego kontaktu z językiem większości – na przykład w przedszkolu czy szkole – nadrabiają niemal wszystkie „zaległości” względem dzieci jednojęzycznych. Jednak intensywny kontakt z językiem większości może negatywnie wpływać na ich umiejętności w języku domowym. W tej części Przewodnika zostało przedstawionych kilka możliwych działań, które mogą wspierać rozwój językowy dzieci dwujęzycznych. Działania te przede wszystkim wpływają na bogactwo środowiska językowego dzieci, mogą więc być wprowadzane w życie przez nauczycieli, którzy chcą zadbać o polski słyszany przez dzieci w przedszkolu. Jednocześnie nauczyciele mogą zachęcać rodziców dzieci pochodzących z zagranicy do stosowania podobnych działań w języku/językach używanych w domu, aby wspierać rozwój języka domowego.

Bogate środowisko językowe to takie, w którym dzieci słyszą zróżnicowane słownictwo, różnego rodzaju struktury gramatyczne i rozmawiają na rozmaite tematy. Poniższe wskazówki mogą pomóc w tworzeniu takiego środowiska zarówno w przedszkolu, jak i w domu.

Tak naprawdę okazję do wzbogacania środowiska językowego może tworzyć… każda sytuacja. Nawet najbardziej prozaiczna. Wystarczy zaangażować dzieci w rozmowę, opowiadając o tym, co się robi albo co nas otacza. Badania pokazują, że rozmawianie z dziećmi w przedszkolu podczas swobodnej zabawy i w trakcie posiłków prowadzi do istotnej poprawy osiąganych przez nie wyników w testach językowych i związanych z nauką czytania (Dickinson i Tabors, 2001).

Podczas rozmowy z dziećmi można stosować strategię ZDRowej konwersacji (rysunek 2), polegającej na angażowaniu dziecka w temat, dopytywaniu i rozwijaniu jego wypowiedzi. Na przykład podczas posiłku można zwrócić uwagę na to, jak dzieci reagują na podane jedzenie – np. przesoloną zupę (oczywiście o ile w przedszkolnej kuchni zdarzają się przesolone zupy). Wystarczy powiedzieć: „Widzę, że nie smakuje wam dzisiaj zupa”, wykazując zainteresowanie (Z w akronimie ZDRowa) sytuacją. Następnie można dopytać (D w akronimie ZDRowa): „Co takiego nie odpowiada wam w smaku zupy?”. Usłyszawszy odpowiedź, warto ją powtórzyć i rozwinąć (R w akronimie ZDRowa), mówiąc na przykład: „Zupa jest dzisiaj bardzo słona, faktycznie ktoś ją przesolił, pewnie gotował, myśląc o niebieskich migdałach” albo „Macie rację, zupa jest dzisiaj wyjątkowo słona, na szczęście nie jest przy tym nadmiernie pikantna”. Rozwijając wypowiedzi dzieci o pytania, uzupełnienia i informacje zwrotne, warto włączać też rzadsze słowa lub sformułowania, zwłaszcza że dzieci dwujęzyczne są bardziej niż jednojęzyczne wrażliwe na częstość występowania słów i mogą mieć szczególne trudności z przyswojeniem tych rzadkich (Łuniewska i in., 2021).

Rysunek 2

Angażujące rozmowy

RNMX845UF3QN6

Strategia ZDRowej rozmowy

Czytanie dialogowe

Wyjątkowo skuteczną metodą wspierania rozwoju językowego dzieci dwujęzycznych jest wspólne czytanie książek (np. Fitton i in., 2018; Pico i Woods, 2023). Szczególnie podnosi ono umiejętności językowe dzieci, jeśli odbywa się w dialogu: dzieci nie tylko biernie słuchają czytanej historii, ale również są zapraszane do rozmowy na jej temat w trakcie czytania. Podczas czytania książek dzieciom warto stosować podobne wskazówki do tych związanych ze strategią ZDRowej rozmowy: zachęcać dzieci do mówienia i odpowiadać, rozwijając ich wypowiedzi.

Czytając książkę, w której pojawiają się rzadko używane słowa, można zapytać dzieci, jak myślą, co one znaczą. Można też przerwać czytanie historii, żeby dowiedzieć się od nich, jak ich zdaniem mogą czuć się bohaterowie książki albo co by zrobiły na ich miejscu. Warto je też dopytywać, co sądzą o motywacjach bohaterów. Przykładowe pytania, które można zadawać dzieciom podczas czytania dialogowego, zostały przedstawione na rysunku 3.

Rysunek 3

R13ONJ2UGK41U

Przykłady pytań zadawanych podczas czytania dialogowego

Opowiadanie historii

Często niedocenianą, a też ważną możliwością wzbogacania środowiska językowego jest opowiadanie historii. Poza urozmaicaniem języka słyszanego przez dziecko opowiadanie historii ćwiczy również jego wyobraźnię i wzmacnia umiejętność opowiadania: dzieci, usłyszawszy historię, tworzą lepsze opowiadania (Otwinowska i in., 2018). Dzieci warto zachęcić do wspólnego opowiadania historii, na przykład pytając o to, kim mają być bohaterowie opowiadanej historii, albo prosząc o jej dokończenie czy uzupełnienie pewnych szczegółów. Historie można opowiadać też w grupie, na zmianę dopowiadając kolejne fragmenty.

Oczywiście nauczyciele nie mogą samodzielnie zmienić tego, jak w skali światowej postrzegane są języki: postawy nauczycieli mają niewielką szansę wpłynąć na to, że angielski przestanie być uznawany za prestiżowy/światowy język, a jego miejsce zajmie polski czy ukraiński. Jednak nauczyciele mają możliwość kształtowania lokalnych postaw dotyczących języków poprzez docenienie tych używanych przez dzieci.

Warto przedstawić dzieciom punkt widzenia, zgodnie z którym znajomość kilku języków albo używanie w domu innego niż polski to ogromna wartość. Można zaprosić dzieci do rozmowy o językach, którymi posługują się rodzice albo inni członkowie rodziny. Dzieciom, które w domu mówią w innym języku niż polski, można zaproponować nauczenie innych dzieci kilku podstawowych zwrotów w tym języku. Dobrym pomysłem może być danie im poczucia, że znajomość dodatkowego języka to ich „supermoc”, dzięki której mogą komunikować się z osobami, z którymi nie mogłyby porozmawiać w innej sytuacji. Docenienie języka domowego dzieci może podnieść ich motywację do jego nauki i używania, tym samym zwiększając ich szanse na harmonijny rozwój dwujęzyczny.