RSsDrKmk6aEHW
Zdjęcie przedstawia blat stołu, na którym stoi otwarta książka, a na niej okulary. W pobliżu książki stoi paląca się świeca.

Jaki jest wpływ Kościoła katolickiego na proces demokratyzacji życia publicznego w Polsce do 1989 roku?

Źródło: domena publiczna.
Twoje cele
  • Wyjaśnisz, jaką rolę odgrywał Kościół katolicki w życiu publicznym Polski do 1989 roku.

  • Przeanalizujesz, w jaki sposób działalność Kościoła wpływała na proces demokratyzacji życia publicznego.

  • Ocenisz, znaczenie Kościoła katolickiego dla przemian ustrojowych w Polsce.

Polecenie 1

Przeanalizuj oś czasu i oceń, które wydarzenia mogły mieć największe znaczenie dla przemian w Polsce. Uzasadnij swoją ocenę.

RLR3CHHNMO5JC
R1OQDN5KM64MC
966 Chrzest Polski Przyjęcie chrztu przez księcia Mieszka I. Założenie pierwszego biskupstwa w Poznaniu. Obraz przedstawia mężczyznę w stroju królewskim, stojącego pod drewnianym krzyżem. Mężczyzna otoczony jest dworem. Na drugim planie widoczna jest rzeka. 1000 Zjazd w Gnieźnie Na zjeździe gnieźnieńskim w roku 1000 zwołano synod, który zatwierdził pierwszą archidiecezję dla całej Polski z siedzibą w Gnieźnie. Ilustracja przedstawia polski znaczek o nominale 5 groszy. Znaczek ma podpis Bolesław Chrobry Gniezno 1000. Ukazuje postacie Bolesława Chrobrego i cesarza Ottona. Mężczyźni rozmawiają ze sobą. 1101 - 1300 Kościół w Polsce XII–XIII w. Rozwój Kościoła katolickiego w Polsce. Mapa przedstawiająca ziemie polskie w średniowieczu. Wskazane są na niej: arcybiskupstwo w Gnieźnie i biskupstwa w: Płocku, Włocławku, Poznaniu, Lubuszu, Wrocławiu i Olkuszu. A także klasztory kanoników lub kanoniczek regularnych, Benedyktynów, Cystersów, Joannitów. 1367 Utworzenie drugiej prowincji Kościoła katolickiego w Polsce Powstaje metropolia w Haliczu., Zdjęcie przedstawia fragment murów średniowiecznego zamku w Haliczu wraz z wierzą wartowniczą. 1412 Przeniesienie metropolii do Lwowa Staraniem metropolity halickiego Macieja z Egeru i księcia Władysława Opolczyka antypapież Jan XXIII 28 sierpnia 1412 przeniósł stolicę metropolii z Halicza do Lwowa. Abp Jan Rzeszowski uroczyście promulgował bullę 24 grudnia 1414 r. Wówczas metropolii lwowskiej podlegały biskupstwa w Przemyślu, Chełmie, Włodzimierzu Wołyńskim (od 1427 r. w Łucku), Kijowie, Kamieńcu Podolskim oraz sufragania w Serecie na Mołdawii. Zdjęcie zrobione z lotu ptaka przedstawia zabudowę miejską. Wyróżnia się spośród niej duża bazylika arcykatedralna. 1596 Unia brzeska W 1596 r. w wyniku unii brzeskiej doszło do połączenia Kościoła katolickiego i Kościoła prawosławnego w Rzeczypospolitej Obojga Narodów, a po odrzuceniu unii przez część hierarchii i wiernych prawosławnych (dyzunia), do powstania w ramach Kościoła katolickiego odrębnego obrządku rusińskiego z własną hierarchią i strukturą diecezjalną. Mapa przedstawiająca ziemie polskie w połowie XVI wieku. Na mapie wskazane są obszary zamieszkiwane przez ludzi określonych wyznań. Katolicy zamieszkiwali centralną Polskę: Mazowsze, Podlasie, Chełmińskie, Łęczyckie, Rawskie, Poznańskie, Kaliskie, Sieradzkie, jak również północną część kraju (Pomorskie) oraz wschodnią (Wileńskie, Trockie, Nowogródzkie, Brzeskie, Wołyńskie) i południową (Ruskie, Krakowskie). Luteranie zamieszkiwali zachodnie granice ziem polskich od Pomorza aż po Głogów oraz obszar okolic Wisły od Torunia po Gdańsk. Kalwini zamieszkiwali Lubelskie i Sandomierskie oraz okolice Kiejdan (Wileńskie). Prawosławni mieszkali na wchodzie i południu, w : Połockim, Witebskim, Mińskim, Mścisławskim, częściowo Nowogródzkim, Litewskim, Kijowskim, Podolskim i Bracławskim. W okolicach Sandomierza i Lublina można było także spotkać arian (Braci Polskich), a w okolicach Głogowa anabaptystów i menonitów. 2.6.1925 Podpisanie konkordatu W 1925 roku został zawarty konkordat między Rzecząpospolitą Polską a Stolicą Apostolską, który był podstawą regulacji stosunków państwo – Kościół katolicki. Zdjęcie przedstawia dużą, pałacową salę z kolumnami, W sali zgromadzona jest duża grupa mężczyzn. Na ierwszym planie widoczny jest stół, przy którym zasiadają biskupi i mężczyźni w garniturach. 12.9.1945 Zerwanie konkordatu Rada Ministrów Tymczasowego Rządu Jedności Narodowej uchwałą zerwała konkordat ze Stolicą Apostolską. Strona polska orzekła, że konkordat przestał obowiązywać z powodu jednostronnych posunięć Stolicy Apostolskiej, które stały w sprzeczności z zobowiązaniami konkordatowymi. Zdjęcie przedstawia płytę nagrobną wykonaną z marmuru. 22.7.1952 Rozdział Kościoła od państwa Konstytucja Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej z 22 lipca 1952 r. wprowadziła rozdział Kościoła od państwa. W art. 70 ust. 2 stwierdzono: „Kościół jest oddzielony od państwa. Zasady stosunku państwa do Kościoła oraz sytuację prawną i majątkową związków wyznaniowych określają ustawy”. Zdjęcie przedstawia pierwszą stronę projektu Konstytucji PRL. Jest to maszynopis, na którym naniesione są odręczne dopiski. 8.5.1966 Obchody 1000‑lecia chrztu państwa polskiego i 1000‑lecia państwa polskiego Zdjęcie przedstawia arcybiskupa Karola Wojtyłę w szatach arcybiskupich. 16.10.1978 Kardynał Karol Wojtyła papieżem Metropolita krakowski kardynał Karol Wojtyła został wybrany na papieża. Przybrał imię Jan Paweł II. Był pierwszym od 455 lat papieżem spoza Włoch. Zdjęcie przedstawia papieża Jana Pawła II. 17.7.1989 Nawiązanie stosunków dyplomatycznych między Polską i Stolicą Apostolską W Polsce została ustanowiona nuncjatura apostolska, a Watykan utworzył ambasadę polską. Ilustracja przedstawia godło Stolicy Apostolskiej. Składa się ono z dwóch kluczy świętego Piotra, które są przewiązane czerwonym sznurem. Klucze są skrzyżowane w skos, piórami na zewnątrz i ku górze. Jeden z kluczy jest srebrny, drugi złoty. Nad nimi widoczna jest srebrna tiara z nałożonymi na nią trzema złotymi diademami. Spod tiary wystaje zdobna taśma, rozłożona na boki. 1990 Katechizacja w publicznych szkołach podstawowych i średnich Trybunał Konstytucyjny orzekł, że nauczanie religii w szkołach publicznych nie narusza świeckości szkoły i neutralności państwa. Zdjęcie przedstawia dłonie kobiety złożone do modlitwy i oparte o otwartą książkę. 28.7.1993 Ponowne zawarcie konkordatu Umowa została zawarta w siedzibie Rady Ministrów. Stronę kościelną reprezentował abp Józef Kowalczyk, ówczesny nuncjusz apostolski w Polsce, a stronę polską – Krzysztof Skubiszewski, minister spraw zagranicznych w rządzie Hanny Suchockiej. Zdjęcie przedstawia starszego mężczyznę w garniturze. Mężczyzna ma pełną twarz i drugi podbródek. Uśmiecha się. Ma okulary. 25.4.1998 Ratyfikacja konkordatu Ustawa o wyrażeniu zgody na ratyfikację konkordatu została zgłoszona do Sejmu III kadencji 8 stycznia 1998 r. Dokument ratyfikacyjny został podpisany przez prezydenta Aleksandra Kwaśniewskiego 23 lutego 1998 r. Tego samego dnia konkordat ratyfikował również papież Jan Paweł II. Wymiana dokumentów ratyfikacyjnych nastąpiła 25 marca. Konkordat wszedł w życie miesiąc później, 25 kwietnia 1998 r. Zdjęcie przedstawia dojrzałego mężczyznę stojącego za stołem przed mikrofonami. Mężczyzna ma owalną, pełną twarz, szeroki nos. Jego włosy są siwe, proste. Mężczyzna ubrany jest w garnitur i koszulę. Uśmiecha się. 2.4.2005 Śmierć papieża Jana Pawła II Zdjęcie przedstawia scenę z pogrzebu Jana Pawła II. Widać stojącą trumnę, na której leży duża, czerwona księga. Trumna otoczona jest arcybiskupami. 2006 Podróż apostolska do Polski Benedykta XVI Zdjęcie przedstawia papieża Benedykta XVI. 2019 Dane statystyczne Według danych z 2017 roku największą wspólnotę religijną stanowił Kościół katolicki, który obejmował około 32,91 mln ochrzczonych..
Źródło: Englishsquare.pl sp. z o.o., licencja: CC BY-SA 3.0.

Jaką rolę pełnił Kościół w życiu społecznym PRL?

RSR9584STHHJD
Ilustracja interaktywna przedstawiająca zarys trzech wież kościelnych na tle zachodzącego słońca. Opis punktów znajdujących się na ilustracji: 1. Epoka konfrontacji między dwoma systemami: monizmem religijno‑politycznym (czyli okres pogański cesarstwa rzymskiego) i dualizmem religijno‑politycznym (okres chrześcijański w cesarstwie rzymskim). Epokę tę datuje się między I a IV w. n.e., 2. Epoka rywalizacji między władzą świecką a kościelną. Reprezentuje ją okres chrześcijański cesarstwa rzymskiego. Powstały wówczas dwa systemy relacji: cezaropapizm i teoria bezpośredniej władzy Kościoła, nazywana czasami teokracją papieską lub papocezaryzmem. Epokę tę datuje się między IV a XVI w., 3. Epoka konfrontacji między suwerenną władzą świecką a kościelną w państwach wyznaniowych. Odnosi się ona do jurysdykcjonalizmu w polityce państwa oraz teorii pośredniej władzy Kościoła. Epokę tę datuje się między XVI a XVIII w., 4. Epoka pluralizmu religijno‑politycznego. W okresie tym zaobserwować można różnorodność ustrojową państw opartą na odmiennych systemach ideologicznych. Nastąpiła wówczas również ewolucja doktryny Kościoła: od supremacji Kościoła nad państwem do postawy partnerskiej. Epokę tę datuje się od XVIII w. do czasów współczesnych.
Źródło: Englishsquare.pl sp. z o.o., licencja: CC BY-SA 3.0.
bg‑gray2

Dzięki swojej niezależności i autorytetowi Kościół odegrał istotną rolę w kształtowaniu społeczeństwa gotowego do zmian ustrojowych.

Jakie mogą być relacje państwo‑Kosciół?

R1A5PD9P2JBQO
Prezentacja.
Źródło: Englishsquare.pl sp. z o.o., licencja: CC BY-SA 3.0.
bg‑gray2

Współcześnie Polska jest państwem neutralnym światopoglądowo o charakterze umiarkowanie świeckim, w którym obowiązuje zasada rozdziału Kościoła od państwa przy jednoczesnym poszanowaniu obecności religii w życiu publicznym. Natomiast po II wojnie światowej Polska była państwem świeckim o charakterze ideologicznym, w którym władze prowadziły politykę ograniczania wpływu Kościoła i laicyzacji życia publicznego, mimo formalnego uznania wolności religijnej.

Zwiastuny konfliktu komunistów z Kościołem pojawiły się już w 1945 r., kiedy papież Pius XII odmówił odwołania niemieckich biskupów na tzw. Ziemiach Odzyskanych. Watykan zezwolił wprawdzie prymasowi Hlondowi na powołanie administratorów apostolskich, czyli tymczasowych zarządców diecezji, komuniści uznali jednak, że papież odmawia uznania polskich praw do „poniemieckich” obszarów. Polscy hierarchowie wyraźnie poparli repolonizację Ziem Odzyskanych, co nie powstrzymało władz przed wypowiedzeniem konkordatu. Konflikt władz z Kościołem przybrał na sile w 1948 r., kiedy Pius XII wygłosił orędzie do biskupów niemieckich, w którym wyraził solidarność z Niemcami wysiedlonymi z Polski. Rządowa propaganda przypuściła wówczas zajadły atak na polskich hierarchów, oskarżając ich o zdradę interesów państwowych i narodowych. Antyklerykalne przedsięwzięcia inspirował i koordynował Departament V Ministerstwa Bezpieczeństwa Publicznego, odpowiedzialny m.in. za przeciwdziałanie wpływom Kościoła. W odpowiedzi papież zagroził ekskomuniką katolikom wstępującym do partii komunistycznej. Władza zareagowała na to ograniczeniem swobody kultu, zapowiadając kary więzienia za „zmuszanie do udziału w praktykach religijnych”, „nadużywanie wolności wyznania i sumienia w celach wrogich ustrojowi” oraz „udział w zbiorowiskach publicznych”*. Komuniści przejęli katolicką organizację charytatywną Caritas oraz skonfiskowali dobra kościelne. Starali się także rozbić jedność polskiego Kościoła. W 1949 r. przy lojalnej wobec władz kombatanckiej organizacji Związku Bojowników o Wolność i Demokrację (ZBoWiD) powstała Komisja Księży zrzeszająca duchownych. Komuniści werbowali jej członków, tzw. księży patriotów, wykorzystując różnorodne metody: przekupstwo, szantaż lub też ludzką naiwność. Do ruchu księży patriotów przystąpiło ok. 10 proc. duchownych. Współpracę z komunistami podjął także przedwojenny działacz narodowej prawicy Bolesław Piasecki. Skupił on wokół siebie grono „postępowych katolików” oraz powołał do życia Instytut Wydawniczy PAX.

Non possumus

Początki starcia państwa z Kościołem zbiegły się w czasie ze śmiercią kardynała Hlonda w roku 1948. Nowym przewodniczącym Konferencji Episkopatu Polski został prymas Stefan Wyszyński, orędownik kompromisu z władzą. W kwietniu 1950 r. komuniści zgodzili się zawrzeć porozumienie z Kościołem. Władza zagwarantowała mu prawo do nauczania religii w szkołach, wydawania czasopism, swobodnej działalności Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego oraz seminariów duchownych i zakonów. Katolicy mogli uczestniczyć w uroczystościach religijnych. W zamian Episkopat potępił działalność „band podziemia” antykomunistycznego, zobowiązał się do poszanowania instytucji państwowych oraz porzucił krytykę kolektywizacji wsi.

RBV0u2ybTwy3s
Czterej księża oraz trzy osoby świeckie oskarżone w procesie kurii krakowskiej, 21–26 stycznia 1953 r. W ostatnim rzędzie od lewej: Edward Chachlica, ks. Wit Brzycki, przed nimi ks. Jan Pochopień, w pierwszym rzędzie: Michał Kowalik, ks. Franciszek Szymonek, ks. Józef Lelito.
Rozprawy zorganizowano w hali widowiskowej Zakładów Budowy Maszyn i Aparatury im. Stanisława Szadkowskiego w Krakowie. Choć trzech oskarżonych skazano na karę śmierci, ostatecznie zmieniono ją decyzją Rady Państwa na dożywotnie więzienie.
Źródło: Wikimedia Commons, domena publiczna.

Władze zażądały także od prymasa Wyszyńskiego, aby ten potępił biskupa Kaczmarka. Prymas zajął jednak w tej sprawie nieprzejednane stanowisko. Z okazji święta Bożego Ciała Episkopat ogłosił list, w którym potępił antykościelną politykę władz.

Lorem ipsum dolor sit amet, consectetur adipiscing elit. Aliquam maximus, odio vel iaculis lobortis, est leo cursus nulla, at ornare elit ante non sem.

A gdyby zdarzyć się miało, że czynniki zewnętrzne będą nam uniemożliwiały powoływanie na stanowiska duchowne ludzi właściwych i kompetentnych, jesteśmy zdecydowani nie obsadzać ich raczej wcale niż oddawać religijne rządy dusz w ręce niegodne. […] Podobnie, gdyby postawiono nas wobec alternatywy: albo poddanie jurysdykcji jako narzędzia władzy świeckiej, albo osobista ofiara – wahać się nie będziemy. Pójdziemy za głosem apostolskiego naszego powołania i kapłańskiego sumienia, idąc z wewnętrznym spokojem i świadomością, że do prześladowania nie daliśmy najmniejszego powodu, że cierpienie staje się naszym udziałem, nie za co innego, tylko za sprawę Chrystusa i Chrystusowego Kościoła. Rzeczy Bożych na ołtarzu cesarza składać nam nie wolno. Non possumus! (Nie możemy).

CART1Cytat za: artykuł Prof. M. Kopczyński: dziś dużo więcej wiemy o Kresach niż o Śląsku, 2021, tekst dostępny online: dzieje.pl.

Lorem ipsum dolor sit amet, consectetur adipiscing elit. Aliquam maximus, odio vel iaculis lobortis, est leo cursus nulla, at ornare elit ante non sem.

Stanowisko Episkopatu skłoniło władze do eskalacji represji. 25 września 1953 r. komuniści aresztowali prymasa Wyszyńskiego pod pretekstem wrogiej działalności wobec państwa. Hierarcha został internowany i przebywał w odosobnieniu przez trzy lata w różnych klasztorach, m.in. w Prudniku i Komańczy. W grudniu 1953 r. władze zmusiły Episkopat do ślubowania na wierność PRL. Księży, którzy odmówili podobnej przysięgi, komuniści odsuwali od pracy duszpasterskiej.

RyUjg0cHxfWS3
Cela w klasztorze Franciszkanów w Prudniku, jedno z miejsc internowania prymasa Wyszyńskiego.
Scharakteryzuj warunki, w jakich przebywał prymas.
Źródło: Wikimedia Commons, domena publiczna.

Pomimo masowych i surowych represji władza nie odniosła większych sukcesów w ateizacji społeczeństwa. Aresztowanie prymasa Wyszyńskiego tylko przysporzyło mu autorytetu. Nawet u schyłku systemu stalinowskiego pielgrzymki na Jasną Górę, jedno z najważniejszych miejsc kultu w Polsce, przyciągały rzesze uczestników z całego kraju. W 1956 r. w wyniku zmian politycznych w Polsce i większej liberalizacji życia politycznego w kraju władza na kilka lat wyraźnie ograniczyła represje względem Kościoła.

Lorem ipsum dolor sit amet, consectetur adipiscing elit. Aliquam maximus, odio vel iaculis lobortis, est leo cursus nulla, at ornare elit ante non sem.

1,1
R1EaAvPlajmJ5
Nagranie
1

A w domu nad moim łóżkiem wisiały dwa obrazy: Matki Bożej Częstochowskiej i Matki Bożej Ostrobramskiej. I chociaż w onym czasie do modlitwy skłonny nie byłem, zawsze cierpiąc na kolana, zwłaszcza w czasie wieczornego różańca, jaki był zwyczajem naszego domu, to jednak po obudzeniu się długo przyglądałem się tej Czarnej Pani i tej Białej.

CART1Cytat za: artykuł Prof. M. Kopczyński: dziś dużo więcej wiemy o Kresach niż o Śląsku, 2021, tekst dostępny online: dzieje.pl.
1

Stefan nie był od razu taki święty! Lubił dziewczęta ciągnąć za włosy. A jeśli nie chcieliśmy, aby była klasówka, wylewaliśmy atrament z kałamarzy albo zapychaliśmy go bibułą.

CART2Cytat za: artykuł Władza ludowa zwalcza religianctwo, Piotr Osęka, 2012, tekst dostępny online: polityka.pl.

Stefan Wyszyński, jedna z najważniejszych postaci polskiej historii najnowszej, późniejszy kardynał i prymas Polski, urodził się 3 sierpnia 1901 r. w niewielkiej miejscowości Zuzela na Mazowszu. Pochodził ze skromnej, bardzo pobożnej i wielodzietnej rodziny chłopskiej. Jego ojciec, Stanisław, był organistą w miejscowym kościele. Wyszyński posługę duchową wybrał pod wpływem matki, Julianny. W 1924 r. przyjął święcenia zakonne i został wikariuszem przy włocławskiej katedrze. W późniejszych latach uzyskał doktorat teologii na Katolickim Uniwersytecie Lubelskim, działał społecznie, publikował i podróżował po Europie. Podczas wojny przez pewien czas się ukrywał w obawie przed represjami okupantów. Podczas powstania warszawskiego pełnił funkcję kapelana jednego z oddziałów.

R1IGw7mOkZ2Xu
Budynek szkoły w Zuzeli, do której uczęszczał Stefan Wyszyński. Obecnie siedziba Muzeum Lat Dziecięcych Stefana Wyszyńskiego.
Źródło: Robert Wielgórski, Wikimedia Commons, licencja: CC BY-SA 3.0.
1,1
1

Od dziś zaczyna się moja droga przez Warszawę. Znam ją dobrze, jestem z nią związany tak blisko, może najbardziej była mi bliska, gdy broczyła krwią w powstaniu, gdy patrzyłem z Izabelina na dymy ofiarnego wielkiego ołtarza całopalenia. Dzisiaj muszę pokochać Warszawę i oddać jej swoje siły i życie. O wiele to łatwiej dziś niż kiedykolwiek. Oby Bóg – Miłość nadał tej pasterskiej miłości swoje Ojcowskie oblicze.

CART3Cytat za: artykuł Kim byli „księża-patrioci”?, Jacek Żurek, BEP IPN Warszawa, tekst dostępny online: polska1918-89.pl.

Po zakończeniu wojny Stefan Wyszyński powrócił do Włocławka, gdzie zorganizował seminarium duchowne. W 1946 r. został biskupem lubelskim. Miał 45 lat i był wówczas najmłodszym członkiem Episkopatu Polski. Cieszył się olbrzymim zaufaniem i szacunkiem prymasa Augusta Hlonda, który zaproponował papieżowi Piusowi XII biskupa lubelskiego jako swojego następcę. Po śmierci Hlonda w 1948 r. papież mianował Stefana Wyszyńskiego nowym arcybiskupem warszawskim i gnieźnieńskim oraz prymasem Polski. Nowy przywódca polskiego Kościoła opowiadał się za kompromisem z władzą. Chciał w ten sposób zapewnić duchownym możliwość w miarę swobodnego działania, na ile to tylko było możliwe w totalitarnym państwie wrogo nastawionym do religii. W 1950 r. Episkopat podpisał z komunistami porozumienie. Za cenę uznania władz PRL katolicy uzyskali względną swobodę kultu.

R7AFHDHXaVILA
Stefan Wyszyński na Jasnej Górze, fotografia wykonana z okazji święceń biskupich w 1946 r.
Źródło: Wikimedia Commons, domena publiczna.
1,1
1

Wydaje mi się, iż znałem go od zawsze. Cieszę się, że był Prymasem Jasnogórskim, że dane mi było działać w jego maryjnej szkole i podejmować wielkie akcje duszpasterskie, które z pewnością pozwoliły przetrwać Kościołowi w Polsce mroki terroru komunistycznego. Przebywając blisko niego, odnosiłem wrażenie, że mam kontakt ze świętym. Podpatrywałem Prymasa, bo byłem przekonany, że tak właśnie wygląda święty, i chciałem się od niego wszystkiego uczyć, przede wszystkim świętej cierpliwości i ufności Panu Bogu. Na każdym kroku było widać, że jest człowiekiem zawierzenia i wszystko zanosi do Nieba przez Maryję.

CART4Cytat za: L. Dudkiewicz, Jeszcze jedna tajemnica wielkości Prymasa (rozmowa z o. Jerzym Tomzińskim OSPPE), Tygodnik katolicki „Niedziela” nr 30/2001 [on-line].

Komuniści nie porzucili jednak planów przejęcia kontroli nad Kościołem. Prymas Wyszyński zdecydowanie przeciwstawił się działaniom władzy. Z jego inicjatywy Konferencja Episkopatu Polski ogłosiła list, w którym znalazły się słynne słowa non possumus (łac., nie możemy), oznaczające sprzeciw wobec łamania przez władze porozumienia z Kościołem. Komuniści w końcu internowali niepokornego prymasa. Wyszyński, pod wpływem lektury Potopu Henryka Sienkiewicza, opracował wówczas projekt ślubów jasnogórskich, czyli uroczystego oddania się Polaków pod opiekę Matki Boskiej Częstochowskiej. Wydarzenie nawiązywać miało do ślubów lwowskich, które w 1656 r., podczas potopu szwedzkiego, złożył przed obrazem maryjnym król Jan Kazimierz. W sierpniu 1956 r., w 990. rocznicę chrztu Polski Stefan Wyszyński zrealizował swoje marzenie. Uroczysta msza święta ściągnęła do Częstochowy około miliona wiernych z całego kraju. O wciąż internowanym prymasie przypominało puste krzesło. Wyszyński wyszedł na wolność pod koniec października 1956 r., kiedy komuniści tymczasowo złagodzili represje.

R66yivHktt4GC
Klasztor Sióstr Nazaretanek w Komańczy na Podkarpaciu, ostatnie miejsce internowania kardynała Wyszyńskiego.
Źródło: Goku122, Wikimedia Commons, licencja: CC BY-SA 4.0.
1,1
1

Czytając „Potop” Sienkiewicza, uświadomiłem sobie właśnie w Prudniku, że trzeba pomyśleć o tej wielkiej dacie. Byłem przecież więziony tak blisko miejsca, gdzie król Jan Kazimierz i prymas Leszczyński radzili, jak ratować Polskę z odmętów. Pojechali obydwaj na południowy wschód, do Lwowa: drogę torowali im górale, jak to pięknie opisuje Henryk Sienkiewicz. Gdy z kolei i mnie przewieziono tym samym niemal szlakiem, z Prudnika na południowy wchód, do czwartego miejsca mego odosobnienia, w góry, jechałem z myślą: musi powstać akt Ślubowań odnowionych!

CART5Cytat za: 6 października 1954 – 26 października 1955, dostępny online: wyszynskiprymas.pl, [13.07.2022].
R9DrzK6AU0qrl
Uroczystość Jasnogórskich Ślubów Narodu Polskiego, 26 sierpnia 1956 r. W trakcie mszy wybrzmiała modlitwa w formie ślubów złożonych Najświętszej Maryi Pannie, Królowej Polski, napisana przez Stefana Wyszyńskiego. Zwróć uwagę na tłumy, które wzięły udział w uroczystości pomimo wciąż realnych represji i szykan ze strony władzy komunistycznej.
Źródło: domena publiczna.
Głośność lektora
Głośność muzyki
Polecenie 2

Postaw się w roli dziennikarza z Zachodu. Jest końcówka 1956 r., Stefan Wyszyński właśnie wyszedł na wolność. Opisz w krótkim artykule postać prymasa Polski. W swoim tekście zwróć uwagę na przyczyny zatrzymania przywódcy polskiego Kościoła. Wytłumacz, dlaczego Wyszyński cieszył się tak wielkim autorytetem wśród Polaków.

RkaYX7PERV5E4
(Uzupełnij).
Polecenie 3

Stwórz teksty napisów do trzech tablic pamiątkowych poświęconych prymasowi Stefanowi Wyszyńskiemu. Pierwsza z nich znajdzie się na ścianie Muzeum Lat Dziecięcych Stefana Wyszyńskiego w Zuzeli, druga przy klasztorze Nazaretanek w Komańczy, trzecia – przy pałacu Arcybiskupim w Warszawie.

RalfBi1bAp0ai
(Uzupełnij).
21
Ćwiczenie 1

Episkopat Polski w starciu z władzą komunistyczną nie stał na pozycji przegranej. Wskaż po cztery atuty, jakimi dysponował Kościół, oraz cztery atuty władzy ludowej.

R1Re3pjo4g2Lz
Atuty Kościoła: 1 (Uzupełnij) 2 (Uzupełnij) 3 (Uzupełnij) 4 (Uzupełnij) Atuty władzy ludowej: 1 (Uzupełnij) 2 (Uzupełnij) 3 (Uzupełnij) 4 (Uzupełnij).
31
Ćwiczenie 2

Zapoznaj się z fragmentem tekstu artykułu popularnonaukowego i wykonaj polecenia.

1

Zaraz po wojnie, kiedy kształt ustroju dopiero się krystalizował […]. […] podczas uroczystości 1 maja 1945 r. we Wrocławiu władze miasta, członkowie PPR i przedstawiciele wojska uczestniczyli w uroczystym poświęceniu krzyża, połączonym ze śpiewaniem pieśni religijnych. Także w następnych latach politycy komunistyczni zasiadali w pierwszych rzędach podczas nabożeństw inaugurujących obchody państwowe, klękali podczas podniesienia, uczestniczyli też w procesjach Bożego Ciała, krocząc pod baldachimem. Przemawiający do wyobraźni opis symbiozy katolicyzmu z partyjnym ceremoniałem znajdziemy we wspomnieniach polskiego osadnika na ziemiach zachodnich: „Pamiętam zebranie w Zarządzie Miejskim, zorganizowane w kwietniu 1946 przez nowego burmistrza, sekretarza Komitetu Miejskiego PPR, towarzysza Marciniaka. Chodziło o przygotowanie programu obchodów robotniczego święta 1 Maja. […]. Towarzysz Marciniak postawił warunek, aby uroczystości pierwszomajowe zacząć od mszy, bo inaczej ludzie nie będą czuli, że to święto […]”. W małych miasteczkach relacje między komitetem PPR i parafią bywały nieraz znakomite. Oto w jednym z powiatów na Kielecczyźnie aktywiści lokalnej komórki partyjnej poprosili proboszcza, jako osobę najlepiej wykształconą, by pomógł im sporządzić urzędowe sprawozdanie z pracy komitetu. […] W gruncie rzeczy ostentacyjna pobożność polskich komunistów miała charakter czysto taktyczny, a co za tym idzie – krótkotrwały. W tajnych wytycznych z listopada 1944 r. kierownictwo PPR wyłożyło swój stosunek do Kościoła z szokującą otwartością: „Musimy »na razie« pozyskać kler, a z nim przejdą do naszego obozu wszyscy ci, którzy dzisiaj stoją w rezerwie. Kler pójdzie tam, gdzie [będzie] widział siłę i korzyści materialne. Wiemy z historii, że kler w pierwszym rzędzie wysługiwał się zaborcom i ciemiężycielom naszego Narodu. Pójdzie i teraz na stronę PKWN, jeżeli będzie widział w tym swój interes. Dziś kler jest nam potrzebny i musimy go pozyskać, choć byśmy chwilowo stracili na tym”.

CART2Cytat za: artykuł Władza ludowa zwalcza religianctwo, Piotr Osęka, 2012, tekst dostępny online: polityka.pl.
R17CRrOWe1nVl
Czego na jego podstawie możesz dowiedzieć się o: a) roli Kościoła w życiu publicznym polskich społeczności lokalnych? (Uzupełnij) b) przyczynach współpracy komunistów z Kościołem w pierwszych latach Polski Ludowej? (Uzupełnij) c) strategii komunistów wobec Kościoła w Polsce? (Uzupełnij).
Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z 2 kwietnia 1997 r.

(…) my, Naród Polski – wszyscy obywatele Rzeczypospolitej,
zarówno wierzący w Boga
będącego źródłem prawdy, sprawiedliwości, dobra i piękna,
jak i nie podzielający tej wiary,
a te uniwersalne wartości wywodzący z innych źródeł,
równi w prawach i w powinnościach wobec dobra wspólnego – Polski (…).

CART6 Źródło: Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z 2 kwietnia 1997 r., dostępny w internecie: sejm.gov.pl [dostęp 5.08.2020].
Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z 2 kwietnia 1997 r.

Art. 53

  1. Każdemu zapewnia się wolność sumienia i religii.

  2. Wolność religii obejmuje wolność wyznawania lub przyjmowania religii według własnego wyboru oraz uzewnętrzniania indywidualnie lub z innymi, publicznie lub prywatnie, swojej religii przez uprawianie kultu, modlitwę, uczestniczenie w obrzędach, praktykowanie i nauczanie. Wolność religii obejmuje także posiadanie świątyń i innych miejsc kultu w zależności od potrzeb ludzi wierzących oraz prawo osób do korzystania z pomocy religijnej tam, gdzie się znajdują.

CART6 Źródło: Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z 2 kwietnia 1997 r., dostępny w internecie: sejm.gov.pl [dostęp 5.08.2020].
Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z 2 kwietnia 1997 r.

Art. 25

  1. Stosunki między państwem a kościołami i innymi związkami wyznaniowymi są kształtowane na zasadach poszanowania ich autonomii oraz wzajemnej niezależności każdego w swoim zakresie, jak również współdziałania dla dobra człowieka i dobra wspólnego.

CART6 Źródło: Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z 2 kwietnia 1997 r., dostępny w internecie: sejm.gov.pl [dostęp 5.08.2020].
R1ZyvsBl035U6
Ratyfikacja konkordatu między Rzecząpospolitą Polską i Stolicą Apostolską, 23.02.1998.
Źródło: Vaticannews.va, tylko do użytku edukacyjnego.
Rm2UNALePWCGG
Mapa myśli. Lista elementów: Nazwa kategorii: [bold]podstawowe zasady konkordatu[/]Elementy należące do kategorii [bold]podstawowe zasady konkordatu[/]Nazwa kategorii: wzajemna autonomia i niezależność państwa i Kościoła katolickiego, nazywana przyjaznym rozdziałem uznawanym za najlepszy model współżycia Kościoła katolickiego i państwaNazwa kategorii: wolność religijna w wymiarze indywidualnym i publicznymNazwa kategorii: bezstronność państwa w kwestiach światopoglądowych i religijnychKoniec elementów należących do kategorii [bold]podstawowe zasady konkordatu[/]
Źródło: Englishsquare.pl sp. z o.o., licencja: CC BY-SA 3.0.

Podsumowanie

bg‑gray2

Relacje państwo‑Kościół w Polsce do 1989 roku pokazują, że mimo prób ograniczania jego roli przez władze komunistyczne, Kościół zachował znaczący wpływ społeczny i stał się ważnym ośrodkiem niezależnego życia politycznego. jego działalność sprzyjała podtrzymaniu wartości, budowaniu wspólnoty oraz wzmacnianiu postaw obywatelskich, co odegrało istotną rolę w procesie demokratyzacji państwa.

1
Ćwiczenie 3
RTNEKG39qDCmt
Dokończ zdanie.
Konkordat między Stolicą Apostolską a RP został podpisany… Możliwe odpowiedzi: 1. 28 lipca 1993 roku., 2. 25 kwietnia 1993 roku., 3. 25 maja 1998 roku., 4. 23 lutego 1998 roku.
31
Ćwiczenie 4

Zapoznaj się z tekstem i wykonaj polecenie.

1
Rafał Chabasiński Konkordat w Polsce – zwyczajna umowa czy złożenie hołdu Kościołowi?

Rozdział kościoła i państwa wynika, między innymi, właśnie z zapisów konkordatu

Treść pierwszego artykułu konkordatu wprost wskazuje na rozdział państwa od Kościoła. Strony umowy zobowiązują się w nim do pełnego poszanowania wzajemnej niezależności we wzajemnych stosunkach. Następne cztery artykuły dotyczy kwestii niejako organizacyjnych. Przewidują one, że reprezentujący stronę kościelną nuncjusz apostolski będzie, jak do tej pory, rezydować w Warszawie a ambasador Polski w Watykanie. Artykuł trzeci zapewnia polskiemu Kościołowi oraz jego przedstawicielom swobodę w komunikacji między innymi ze Stolicą Apostolską, ze sobą i kościołami w państwach trzecich. Zgodnie z artykułem czwartym, Polska uznaje osobowość prawną Kościoła oraz tych jego instytucji, które takową powinny posiadać zgodnie z prawem kanonicznym. Pozostałe mogą ją uzyskać na wniosek strony kościelnej. Artykuł piąty zaś przewiduje zapewnienie przez państwo Kościołowi Katolickiemu swobody publicznego pełnienia swojej misji. Zakłada ona również „wykonywanie jurysdykcji”, zarządzanie oraz administrowanie przez Kościół w zgodzie z prawem kanonicznym.

CART7 Źródło: Rafał Chabasiński, Konkordat w Polsce – zwyczajna umowa czy złożenie hołdu Kościołowi?, 28.10.2018, dostępny w internecie: bezprawnik.pl [dostęp 21.12.2020].
Ru9eQuB3NO6uM
Wyjaśnij, na czym polega rozdział Kościoła od państwa. (Uzupełnij).

Słownik

konkordat
konkordat

(z łac. concordatus – uzgodniony) umowa międzynarodowa zawierana między państwem a Stolicą Apostolską, regulująca sprawy dotyczące obu stron

Departament V Ministerstwa Bezpieczeństwa Publicznego
Departament V Ministerstwa Bezpieczeństwa Publicznego

(w skrócie Departament V MSW) jednostka organizacyjna MSW działająca w PRL w latach 1979–1989; ich zadaniem były ochrona operacyjna przemysłu i gospodarki narodowej oraz zwalczanie środowisk opozycyjnych w zakładach pracy

Konferencji Episkopatu Polski
Konferencji Episkopatu Polski

w Kościele łacińskim instytucja zrzeszająca biskupów danego terytorium, najczęściej kraju, mająca na celu koordynację prac biskupów i współpracę w rozwiązywaniu wspólnych problemów

31
Ćwiczenie 5
Zapoznaj się z tekstem źródłowym i wykonaj polecenie.
Zapoznaj się z tekstem źródłowym i wykonaj polecenie.
Anna Kozłowska Oddziaływanie mass mediów

small Zjawisko, o którym wspomina się w literaturze, to oddziaływanie mass mediów na pojmowanie relacji czasowych: w wyniku działania mass mediów następuje kompresja czasu. Wzrastająca dostępność globalnej przestrzeni i współistnienie w czasie zjawisk, które są coraz bardziej zjawiskami medialnymi, sprawia, że wszystkie wydarzenia, nawet te z najbardziej oddalonych miejsc, zdają się dziać jednocześnie i być równie namacalne. Przed nastaniem ery mass mediów doświadczenie symultaniczności, czyli doświadczenie wydarzeń następujących „w tym samym czasie”, wiązało się z konkretną lokalizacją danej osoby. Symultaniczność wydarzeń zakładała, że „ten sam czas” musi się równać „temu samemu miejscu”. Wraz z uniezależnieniem czasu i przestrzeni, wywołanym przez mass media, doświadczenie symultaniczności uniezależniło się od wspólnej lokalizacji. Technika umożliwiła doświadczanie wydarzeń i ich odbiór, mimo że działy się one w odległej od siebie przestrzeni.

CART8 Źródło: Anna Kozłowska, Oddziaływanie mass mediów, dostępny w internecie: otworzksiazke.pl [dostęp 31.12.2019].
R18HbPQAEI4qN
Wyjaśnij, na czym polega powodowane przez mass media zjawisko kompresji czasu. (Uzupełnij).
R1MooOcqBLtsi
Ilustracja interaktywna przedstawia dwa zdjęcia. Zdjęcie pierwsze przedstawia młodą, długowłosą kobietę w maseczce na twarzy, która trzyma przed sobą duże zdjęcie świni. Pod zdjęciem znajduje się angielski napis: I Am You, Only Different. PETA. Na zdjęciu tym znajdują się punkty 1‑2. Zdjęcie drugie przestawia maszerujący tłum czarnoskórych ludzi. Część z nich niesie tablice z napisami w języku angielskim: End segregated rules in public schools. We demand voting rights now!. Na zdjęciu tym znajdują się punkty 3‑4. Opis punktów znajdujących się na zdjęciu pierwszym: 1. Ruchy reformatorskie. Przykłady: ruchy walczące o prawa zwierząt, żądające zakazu eksperymentów, ruchy domagające się ograniczenia prędkości na autostradach. 2. Ruchy reformatorskie. Cel: Dążą do modyfikacji jakiegoś aspektu społeczeństwa bez dotykania rdzenia struktury instytucjonalnej. Koncentrują się na zmianie w społeczeństwie. Opis punktów znajdujących się na zdjęciu drugim: 3. Ruchy radykalne. Przykłady: ruchy praw obywatelskich w USA, ruch walczący z apartheidem w Afryce Południowej, ruchy narodowowyzwoleńcze w krajach kolonialnych. 4. Ruchy radykalne. Cel: Dążą do zmian sięgających fundamentu organizacji społecznych. Doprowadzają do zmiany społeczeństwa. W skrajnych przypadkach, gdy zainicjowane przez nie zmiany obejmują aspekty polityczne, gospodarcze i kulturowe, dążą do całościowej organizacji społeczeństwa według nowego, alternatywnego wzoru lub utopii społecznej. Mówimy wówczas o ruchach rewolucyjnych (np. millenarystycznych, komunistycznych, faszystowskich).
Źródła ilustracji: Jorge Maya, domena publiczna; Rowland Scherman, domena publiczna.
Źródło: Englishsquare.pl sp. z o.o., licencja: CC BY-SA 3.0.
R13rywieuiOZH
Ilustracja interaktywna przedstawia grafikę z szeregiem kół zębatych, w ich wnętrzu są symbole, czasu, tarczy, lupy, puzzla, domu, żarówki, tablicy z wykresem, kart kredytowych, kalendarza, teczki, grupy ludzi, wykresu, kartki z punktami, stosu. Opis punktów znajdujących się na ilustracji: 1. Ruchy kierujące się logiką „instrumentalną”. Przykłady: ruch i partia Zielonych w Niemczech, polski ruch Solidarności, ruchy ekologiczne. 2. Ruchy kierujące się logiką „instrumentalną”. Cel: Dążą do zdobycia władzy politycznej, by za jej pomocą wymusić planowane zmiany w prawie, instytucjach i organizacji społeczeństwa. Ich celem jest kontrola polityczna., 3. Ruchy kierujące się logiką „ekspresyjną”. Przykłady: ruchy obywatelskie, ruchy etniczne, ruchy feministyczne, 4. Ruchy kierujące się logiką „ekspresyjną”. Cel: Chcą potwierdzić swoją odmienność i odrębność, uzyskać akceptację dla proponowanych przez siebie zmian, zyskać równe prawa, autonomię, emancypację polityczną i kulturową dla swoich członków i szerszego elektoratu.
Oprac. na podst.: D. Rucht, Themes, logics, and arenas of social movements: a structural approach, [w:] International Social Movements Research, (red.) L. Kriesberg, 1988, t. 1, s. 319.
Źródło ilustracji: ar130405, CC 0.
Źródło: Englishsquare.pl sp. z o.o., licencja: CC BY-SA 3.0.
RKt3lR4rt1SGH
Ilustracja interaktywna przedstawiająca linę z zawiązaną na niej ósemką. Opis punktów znajdujących się na ilustracji: 1. Ruchy i kontrruchy. W świecie ruchów społecznych możemy wyodrębnić pewne zjawiska, takie jak np. ruchy i kontrruchy „luźno powiązane w konflikcie”, który je wzajemnie stymuluje. Kiedy powstaje jakiś ruch opowiadający się za zmianą, tworzy on jednocześnie warunki do powstania kontrruchu, definiując tym samym jego cele i poglądy – zorientowane na przeciwne wartości i normy. Kontrruch jest lustrzanym odbiciem ruchu, przeciw któremu jest skierowany, i ustala swoją taktykę w odpowiedzi na jego działania. Zwykle taka sytuacja prowadzi do egzekwowania lojalności i ścisłej integracji formalnej pierwszego ruchu. 2. Przemysł ruchów społecznych Kolejnym zjawiskiem na arenie ruchów społecznych są ich wzajemne powiązania. Niektórzy badacze mówią nawet o przemysłach ruchów społecznych (SMI, social movement industires), integrujących ruchy o podobnych celach i sposobach działania. Przykładem może być ruch robotniczy obejmujący inne ruchy, takie jak związki zawodowe czy organizacje socjalistyczne. 3. Sektor ruchów społecznych Ogólny obraz działalności ruchu społecznego będzie odmienny w różnych społeczeństwach. Badacze uważają, że istnieje coś takiego, jak sektor ruchów społecznych (SMS, social movement sector) stanowiący konfigurację ruchów społecznych, zarówno współpracujących, jak i antagonistycznych. Sektor ten jest częścią większej struktury działania politycznego, w skład której wchodzić mogą także partie polityczne, biurokracje państwowe, media, kościoły albo grupy nacisku.
Oprac. na podst.: M. Zald, B. Useem, Movements and countermovements: loosely coupled conflict cite>, Center of Research on Social Organization, „Ann Arbor” 1982, s. 1; J. McCarthy, M. Zald, Resource mobilization and social movements: a partial theory, „American Journal of Sociology”, 1976, t. 82, nr 6; R. Garner, M. Zald, Social movements sectors and systemic constraint: toward a structural analysis of social movements, Center of Research on Social Organization, „Ann Arbor” 1981, nr 238, s. 1–2.
Źródło ilustracji: Lucio Alfonsi, CC 0.
Źródło: Englishsquare.pl sp. z o.o., licencja: CC BY-SA 3.0.

Lorem ipsum dolor sit amet, consectetur adipiscing elit. Aliquam maximus, odio vel iaculis lobortis, est leo cursus nulla, at ornare elit ante non sem.