Kręgowce

Kręgowce stanowią liczną i bardzo zróżnicowaną grupę strunowców, obejmującą: krągłouste, ryby, płazy, gady, ptaki i ssaki. Mimo ogromnego zróżnicowania morfologicznego mają one wiele cech wspólnych, odróżniających je od bezkręgowców. Pojawienie się pierwszych przedstawicieli kręgowców datuje się na ok. 500 mln lat temu, czyli epokę kambryjską.

Systematyka kręgowców

Dla większej czytelności i bardziej użytkowego przedstawienia treści dotyczących klasyfikacji kręgowców w modułowym e‑podręczniku przyjęto podział tradycyjny, obejmujący w podtypie kręgowce sześć gromad.

Granice między nazwami „czaszkowce” i „kręgowce” bywają ujmowane różnie, dlatego szkolny podział należy traktować jako uproszczenie taksonomiczne.

Cechy wspólne kręgowców

Kręgowce stanowią najliczniejszy i najbardziej zróżnicowany podtyp strunowców. Opisano dziesiątki tysięcy współcześnie żyjących gatunków. Występują na wszystkich kontynentach i zasiedlają niemal wszystkie środowiska wodne i lądowe, a niektóre z nich mają zdolność do aktywnego lotu. Pomimo wielkiego zróżnicowania morfologicznego zwierzęta te mają cechy nowe ewolucyjnie, pozwalające przyporządkować je do tego podtypu. Do tych cech należą:

• obecność chrzęstnego lub kostnego szkieletu wewnętrznego z wyraźnie zaznaczoną czaszką ochraniającą mózg; większość kręgowców ma kręgosłup zbudowany z kręgów, pełniący funkcję podporową i nadający im sztywność;

• ośrodkowy układ nerwowy zbudowany z mózgu (wytworzonego w rozwoju zarodkowym z pęcherzyków powstających z przedniej części cewki nerwowej) oraz rdzenia kręgowego leżącego po grzbietowej stronie ciała (powstającego z pozostałej części cewki nerwowej);

• zamknięty układ krwionośny, z sercem po stronie brzusznej ciała, składającym się z dwóch, trzech lub czterech jam (przedsionków i komór);

• charakterystyczna budowa ciała z wyraźnie zaznaczonymi: głową, tułowiem i ogonem; u niektórych kręgowców między głową i tułowiem występuje szyja;

• sprawne poruszanie się dzięki dobrze wykształconym mięśniom szkieletowym, leżącym u podstawy płetw lub poruszającym palczastymi kończynami;

• kończyny zlokalizowane na tułowiu – u kręgowców lądowych dwie pary palczastych kończyn, u wodnych kończyny w postaci płetw;

• przynajmniej dwa kanały półkoliste w uchu wewnętrznym, które precyzyjnie informują o zmianach położenia ciała podczas ruchu.

Klasyfikacja kręgowców

Obecnie żyjące na Ziemi kręgowce dzieli się na sześć podstawowych gromad: krągłouste, ryby, płazy, gady, ptaki i ssaki. Jednak ze względu na ogromne zróżnicowanie tego podtypu strunowców często wprowadza się dodatkowe podziały, oparte na różnorodnych kryteriach. Podział kręgowców na odmienne grupy biologiczne najczęściej dokonywany jest przy uwzględnieniu niżej przedstawionych kryteriów.

Obecność szczęk

Narządy oddechowe

Błony płodowe w rozwoju zarodkowym

Utrzymanie temperatury ciała

Podsumowanie

• Kręgowce to najbardziej zróżnicowany podtyp strunowców, obejmujący krągłouste, ryby, płazy, gady, ptaki oraz ssaki.

• Cechą definiującą grupę jest obecność wewnętrznego szkieletu (chrzęstnego lub kostnego) z wyraźnie wyodrębnioną czaszką chroniącą mózg oraz kręgosłupem pełniącym funkcję podporową.

• Ciało kręgowców wykazuje wyraźny podział na głowę, tułów i ogon; u form lądowych między głową a tułowiem często wykształca się szyja.

• Układ nerwowy jest silnie scentralizowany i składa się z mózgowia (powstałego z pęcherzyków przedniej części cewki nerwowej) oraz rdzenia kręgowego położonego po stronie grzbietowej.

• Posiadają zamknięty układ krwionośny z wielojamowym sercem (złożonym z przedsionków i komór) umiejscowionym po brzusznej stronie ciała.

• Na tułowiu zlokalizowane są dwie pary kończyn, które u form wodnych mają postać płetw, a u lądowych są palczaste; ich ruch zapewniają dobrze wykształcone mięśnie szkieletowe.

• W uchu wewnętrznym występują przynajmniej dwa kanały półkoliste, które pełnią funkcję precyzyjnego narządu równowagi, informując o położeniu ciała.

• Kręgowce zasiedlają niemal wszystkie środowiska na Ziemi, od głębin wodnych po przestrzeń powietrzną, co jest możliwe dzięki wysokiemu zróżnicowaniu morfologicznemu i funkcjonalnemu.

Ćwiczenia utrwalające