Polacy w czasie I wojny światowej
Ku wolności. Sprawa polska na arenie międzynarodowej
Na rzecz sprawy polskiej nieustannie lobbowali na Zachodzie luminarze polskiej kultury. Ignacy Paderewski zbierał pieniądze na ofiary wojny na ziemiach polskich i namawiał polityków państw zachodnich do poparcia idei niepodległości Polski. Między innymi w wyniku jego zabiegów Woodrow Wilson, prezydent Stanów Zjednoczonych, które w kwietniu 1917 r. przystąpiły do wojny, zaczął sprzyjać Polakom. Postulat niepodległości Polski uznali wkrótce i inni przywódcy państw ententy. We Francji z ochotników wywodzących się głównie ze środowisk polonijnych sformowano Armię Polską.
Scharakteryzujesz przyczyny zainteresowania władz zaborczych w czasie I wojny światowej nadaniem Polsce ograniczonej autonomii.
Przeanalizujesz intencje towarzyszące decyzjom, jakie państwa europejskie podjęły w stosunku do Polaków.
Zweryfikujesz swój stan wiedzy dotyczący obozów politycznych skupiających Polaków w czasie Wielkiej Wojny 1914‑1918.
Polityka Niemiec - reakcja Polaków
W 1916 r. Niemcy oszacowali, że z ziem polskich można wcielić do armii jeszcze co najmniej milion żołnierzy. Główny kwatermistrz armii niemieckiej postulował: „Stwórzmy Wielkie Księstwo Polskie z Warszawy i Lubelskiego, a zaraz potem polską armię pod dowództwem niemieckim”.
Ostatecznie w 1916 r. ogłoszono tzw. akt 5 listopada – proklamację dwóch cesarzy mówiącą o „powstaniu samodzielnego państwa z ziem panowaniu rosyjskiemu wydartych z dziedziczną monarchią i ustrojem konstytucyjnym”**. O granicach, własnej armii, polityce zagranicznej w proklamacji nie wspomniano. Polacy w większości akt cesarzy zignorowali.
Zapoznaj się z ilustracją i wykonaj polecenia.
Napisz, czy Akt 5 listopada miał charakter przełomowy dla sprawy polskiej w czasie I wojny światowej? Przytocz argumenty potwierdzające tezę i jej zaprzeczające.
Mimo to już 9 listopada ogłoszono zaciąg do armii nazwanej Polnische Wehrmacht, która miała być „tymczasowo” włączona do armii niemieckiej. Na początku grudnia 1916 r. utworzono Tymczasową Radę Stanu składającą się z 25 reprezentantów wszystkich ziem i wszystkich kół zawodowych oraz po trzech komisarzy ze strony rządów cesarskich. Na czele Rady stanął Wacław Niemojewski, ziemianin z kaliskiego.
Deklaracje rosyjskie
W dniu 7 listopada 1917 r. bolszewicy dokonali przewrotu w Rosji. Głosili hasła samostanowienia narodów, anulowali również traktaty rozbiorowe. Inne kraje musiały na to odpowiedzieć.
W lutym 1918 r. państwa centralne zawarły niekorzystny z polskiej perspektywy pokój brzeski z Ukraińską Republiką Ludową. Traktatem brzeskim Rosja faktycznie zakończyła swój udział w wojnie. Rozczarowani Polacy (tzw. aktywiści) ostatecznie zerwali z państwami centralnymi i nadzieje na odbudowę Polski zaczęli powszechnie wiązać z ententą.
Orędzie Wilsona
W dniu 8 stycznia 1918 r. prezydent Stanów Zjednoczonych Woodrow Wilson, wygłosił przemówienie w Kongresie, zawierając w czternastu punktach warunki zakończenia wojny. W punkcie trzynastym znalazło się ważne dla sprawy polskiej stwierdzenie: Należy utworzyć niezależne państwo polskie, które będzie zajmować terytoria zamieszkane przez niezaprzeczalnie polską ludność i któremu należy zapewnić bezpieczny i swobodny dostęp do morza
, co w Polsce przyjęto z entuzjazmem.
Początki polskiej administracji
Rada Regencyjna w ostatnich miesiącach swego istnienia pokazała, że jest rzeczywiście polskim rządem tymczasowym. W październiku wprowadziła nową formułę przysięgi wojskowej, ogłosiła zaciąg do armii polskiej, a 2 listopada przyjęła pierwsze przysięgi oddziałów Polskich Sił Zbrojnych.
Dorobek Rady Regencyjnej był znaczący dla kształtowania się struktur przyszłego państwa. Rozwinięto i umocniono polskie szkolnictwo, służbę zdrowia, sądownictwo oraz administrację państwową. Wydano szereg ustaw i norm prawnych, które wykorzystano potem w II RP. Ustanowiono sieć placówek dyplomatycznych w krajach związanych z blokiem państw centralnych oraz w krajach neutralnych. Regenci rozwinęli patronat nad Polską Siłą Zbrojną (od 12 października nazwaną Wojskiem Polskim), utworzyli Sztab Generalny, Ministerstwo Spraw Wojskowych i szkoły wojskowe. W okresie działania Rady Regencyjnej opracowano wiele regulaminów wojskowych oraz szereg aktów prawnych normujących funkcjonowanie wojska, na czele z Tymczasową Ustawę o Powszechnym Obowiązku Służby Wojskowej. Prace te wykonano bez wiedzy Piłsudskiego a czasem wbrew jego woli. To wszystko przygotowywało grunt pod powstanie niepodległego państwa.
Józef Piłsudski, powszechnie uważany za przywódcę obozu niepodległościowego, cieszył się poparciem legionistów i POW. Pobyt w więzieniu magdeburskim tylko umocnił jego pozycję. Gdy 7 listopada 1918 r. zaczęły się zamieszki w Berlinie poparte przez oddziały marynarki wojennej, przed Niemcami stanęło widmo puczu, któremu, jak się obawiano, przyjdą z pomocą rosyjscy bolszewicy. Zagrodzenie im drogi przez utworzenie państwa polskiego wydawało się sposobem powstrzymania parcia rewolucji na zachód. Już 8 listopada 1918 r. Piłsudski wraz z Sosnkowskim zostali uwolnieni i 10 listopada, pociągiem specjalnym z Berlina, dotarli do Warszawy. Na dworcu oczekiwał ich regent Lubomirski.
Powstanie rządu polskiego
W nocy z 6 na 7 listopada 1918 r. powstał historycznie pierwszy Tymczasowy Rząd Republiki Polskiej w Lublinie z Ignacym Daszyńskim na czele. Był to rząd lewicowy, socjalistyczny, a w jego skład weszli politycy związani z Piłsudskim, jak Wacław Sieroszewski i Edward Rydz‑Śmigły. W Warszawie ujawniła się POW, która wspólnie z dowborczykami i młodzieżą akademicką rozbrajała Niemców.
Józef Piłsudski chciał początkowo jechać do Lublina i włączyć się w prace rządu, ale przekonany przez regenta Lubomirskiego, że rząd należy tworzyć w Warszawie, wysłał telegram do Daszyńskiego i Rydza‑Śmigłego z wezwaniem do stawienia się w stolicy.
W dniu 11 listopada Rada Regencyjna przekazała Piłsudskiemu naczelne dowództwo nad siłami zbrojnymi, a 14 listopada przejął on władzę cywilną. Rada Regencyjna uległa rozwiązaniu. Oznaczało to odzyskanie niepodległości po 123 latach zaborów. Na konferencji pokojowej w Wersalu zdecydowano natomiast o granicach nowego państwa. Polskę reprezentowali tam Roman Dmowski i Ignacy Jan Paderewski.
Najważniejsze postacie umiędzynarodowienia sprawy polskiej
Trenuj i ćwicz
Ułóż wymienione wydarzenia w porządku chronologicznym.
Rozstrzygnij, w którym roku najwcześniej mogła zaistnieć sytuacja polityczna przedstawiona na poniższej mapie. Uzasadnij odpowiedź.
Rozstrzygnij na podstawie opisu alternatywnego , w którym roku mogła zaistnieć sytuacja polityczna przedstawiona na opisanej mapie.
Dopasuj konkretne cytaty do odezw.
Przeanalizuj odezwę wydaną przez Rząd Tymczasowy do Polaków w marcu 1917 r. i wskaż, jakie konkretne obietnice w niej złożono. Jaki cel przyświecał Rządowi Tymczasowemu przy ogłaszaniu odezwy do Polaków? Porównaj tę odezwę z odezwą z dnia 5 listopada. Rozstrzygnij, która z nich wypada bardziej korzystnie z punktu widzenia interesów polskich.
Źródło A
Proklamacja rosyjskiego Rządu Tymczasowego do Polaków, wydana w Petersburgu 29/16 III 1917 r.Polacy!
Dawny rząd polityczny Rosji, źródło Waszej niewoli a naszej niezgody, jest tedy na zawsze zburzony. Wyjarzmiona Rosja uosabiana w rządzie prowizorycznym, który wyposażony jest we wszelkie pełnomocnictwa, śpieszy złożyć Warn braterskie pozdrowienie, wzywa Was do życia i wolności. Stary rząd czynił Wam obłudne przyrzeczenia, które mógłby dotrzymać, ale których dotrzymać nie chciał.
Mocarstwa centralne skorzystały z jego błędów, aby Wasz kraj zająć i spustoszyć. Z tym wyłącznie zamiarem, aby walczyć przeciwko Rosji i jej sprzymierzeńcom, udzieliły Wam iluzorycznych praw politycznych, które nie rozciągają się na cały naród polski, tylko na część Polski, zajętej przez nich prowizorycznie.
A za tę cenę chciały kupić krew narodu, który nigdy jeszcze nie walczył o utrzymanie despotyzmu. I teraz też armia polska nie będzie chciała walczyć o sprawę uciskania wolności i o ćwiartowanie ojczyzny pod zwierzchnim dowództwem swego odwiecznego wroga.
Bracia Polacy! I dla Was wybiła godzina wielkiego rozstrzygnięcia. Wolna Rosja powołuje Was do swych szeregów, do walki o wolność narodu. Naród rosyjski, który zrzucił jarzmo, uznaje i dla polskiego narodu braterskie pełne prawo stanowienia o swym losie z własnej woli. Wierny umowom ze sprzymierzonymi, wierny całemu planowi walki przeciw zaczepnemu germanizmowi, Rząd Tymczasowy współdziała w tworzeniu niepodległego państwa polskiego, złożonego z tych wszystkich obszarów, których ludność jest w większości polska, w zamian za rękojmię trwałego pokoju w przyszłej przebudowanej Europie.
Związane z Rosją za pomocą wolnej unii militarnej Państwo Polskie tworzyć będzie mocny wał przeciw naciskowi mocarstw centralnych na narody słowiańskie. Wyjarzmiony i zjednoczony naród polski sam zadecyduje o formie swych rząd – i da temu wyraz w zgromadzeniu konstytucyjnym, które zwołane zostanie do stolicy polskiej, na zasadzie powszechnego prawa wyborczego. Rosja jest zdania, że połączone przez stulecia wspólnym życiem z Polakami ludy tym sposobem zdobędą pewną gwarancję swoich praw obywatelskich i narodowych. Konstytucyjne zgromadzenie rosyjskie będzie miało na celu ostateczne zatwierdzenie tego nowego związku braterskiego. Udzieli ono nadto zgody na zmiany terytorialne państwa rosyjskiego, które będą niezbędne dla utworzenia Polski wolnej we wszystkich dotychczas rozdzielonych jeszcze częściach.
Źródło: Proklamacja rosyjskiego Rządu Tymczasowego do Polaków, wydana w Petersburgu 29/16 III 1917 r., [w:] Wiek XX w źródłach. Wybór tekstów źródłowych z propozycjami metodycznymi dla nauczyciela historii, studentów i uczniów, oprac. S.B. Lenard, M. Sobańska-Bondaruk, Warszawa 1998, s. 67–68.
Źródło B
Akt 5 listopada z 1916 r.Do mieszkańców Warszawskiego jeneralnego gubernatorstwa!
Przejęci niezłomną ufnością w ostateczne zwycięstwo ich broni i życzeniem powodowani, by ziemie polskie przez waleczne ich wojska ciężkiemi ofiarami rosyjskiemu panowaniu wydarte do szczęśliwej przywieść przyszłości, Jego Cesarska Mość Cesarz Niemiecki oraz Jego Cesarska i Królewska Mość Cesarz Austryi i Apostolski Król Węgier postanowili z ziem tych utworzyć państwo samodzielne z dziedziczną monarchią i konstytucyjnym ustrojem. Dokładniejsze oznaczenie granic Królestwa Polskiego zastrzega się. Nowe królestwo znajdzie w łączności z obu sprzymierzonymi mocarstwami rękojmię potrzebną do swobodnego sił swych rozwoju. We własnej armii nadal żyć będą pełne sławy tradycje wojsk polskich dawnejszych czasów i pamięć walecznych polskich towarzyszy broni we wielkiej obecnej wojnie. Jej organizacja, wykształcenie i kierownictwo uregulowane będą we wspólnem porozumieniu.
Sprzymierzeni Monarchowie, biorąc należny wzgląd na ogólne warunki polityczne Europy jako też na dobro i bezpieczeństwo własnych krajów i ludów, żywią niezłomną nadzieję, że obecnie spełnią się życzenia państwowego i narodowego rozwoju Królestwa Polskiego.
Wielkie zaś, od zachodu z Królestwem Polskiem sąsiadujące mocarstwa z radością ujrzą u swych granic wschodnich wskrzeszenie i rozkwit wolnego, szczęśliwego i własnem narodowem życiem cieszącego się państwa.
Z najwyższego rozkazu Jego Cesarskiej Mości Cesarza Niemieckiego. Jenerał‑Gubernator v. Beseler.
Źródło: Akt 5 listopada z 1916 r. Cytat za: artykuł Akt 5 listopada (1916), Wikipedia.org.
Oceń wysiłek zbrojny Polaków w czasie I wojny światowej. Ocenę uzasadnij argumentami.
Słownik
zwolennicy współpracy z państwami centralnymi; w ostatnich latach wojny aktywiści stopniowo dążyli do zaniechania współpracy z Austrią
(ros. большевики; od ros. большинство (bolszynstwo) – większość) do 1903 r. frakcja Socjaldemokratycznej Partii Robotniczej Rosji; domagali się radykalnej zmiany, obalenia dotychczasowego systemu na drodze rewolucji, ich przywódcą był Włodzimierz Lenin, przejęli władzę w Rosji w październiku 1917 r.
politycy o orientacji prorosyjskiej, którzy zajmowali bierną postawę wobec prób wciągnięcia ich do współpracy z okupacyjnymi władzami niemieckimi i austriackimi; po rewolucji lutowej 1917 r. w Rosji w większości zmienili orientację polityczną, opowiadając się po stronie mocarstw zachodnioeuropejskich
organizacja militarna powstała w Warszawie w 1914 roku jako Polski Związek Wojskowy (PZW) z połączenia kilku grup bojowców działających już w okresie przedwojennym. Początkowo miała przygotować kraj do antyrosyjskiego powstania, a następnie do ewentualnej walki z pozostałymi zaborcami
(łac. rego - rządzę, kieruję) organ rządowy zastępujący w Królestwie Polskim króla lub regenta, objął urząd 27 października 1917 r.; Rada powołana została aktami niemieckich i austro‑węgierskich władz okupacyjnych
pierwszy polski rząd utworzony w Lublinie w nocy z 6 na 7 listopada 1918 r., w którym uczestniczyli przedstawiciele lewicy niepodległościowej (m.in. Polskiej Partii Socjalistycznej i Polskiego Stronnictwa Ludowego) oraz współpracownicy Józefa Piłsudskiego; pierwszym premierem był Ignacy Daszyński, a po jego dymisji Jędrzej Moraczewski; ustąpił w styczniu 1919 r.