Polacy w czasie I wojny światowej
Zniszczenia wojenne na ziemiach polskich po I wojnie światowej
W listopadzie 1918 r. nadszedł upragniony koniec wojny i odzyskano niepodległość. Cztery pokolenia Polaków czekały na „wojnę powszechną”, piąte się wreszcie doczekało. Ale czas listopadowej euforii szybko dobiegł końca. Wojna pozostawiła liczne powoli gojące się blizny na ciele nowo odrodzonej Rzeczypospolitej. Wiele osób nigdy już nie powróciło do swoich domów, a miasta i wsie przemieniły się w ruiny. Jak pisał Juliusz Zdanowski w kwietniu 1919 r.: Nasz kraj jest jednym obszarem zniszczenia, jednym polem głodu i jednym szpitalem
. Potrzeba było wielu lat i wysiłku ogromnych rzesz ludności, by ziemie polskie powróciły do stanu sprzed wojny.
Omówisz, jak wyglądało życie codzienne tuż po odzyskaniu przez Polskę niepodległości.
Ocenisz skalę strat materialnych i ludnościowych na ziemiach polskich poniesionych w wyniku I wojny światowej..
Napisz, która gałąź przemysłu przetrwała wojnę w najlepszej kondycji? Jak myślisz, jaka była tego przyczyna? Zwróć uwagę na to, jakie tereny były najbardziej zniszczone i gdzie znajdowały się kopalnie węgla
Zapaść
Ziemie polskie szczególnie dotkliwie odczuły skutki wojny. Działania wojenne toczyły się na terytorium przyszłej Polski. Front kilkakrotnie przesuwał się przez ziemie polskie, a miasta i wsie przechodziły z rąk do rąk, niektóre miejscowości nawet kilkakrotnie (np. Galicyjskie Brody aż szesnaście razy). W 1915 r. Królestwo Polskie znalazło się pod okupacją niemiecką i austro‑węgierską. O ile drugi okupant nie uciekał się do drastycznych metod w traktowaniu ludności polskiej, o tyle Niemcy rekwirowali żywność, konie, maszyny przemysłowe – prowadzili na obszarze okupowanym gospodarkę rabunkową. Podobną politykę stosowali Rosjanie, którzy wywozili z terenów okupowanych całe wyposażenie zakładów przemysłowych. Zabierali maszyny, urządzenia, silniki, kable elektryczne, pozostawiali puste hale. Za ponad połowę zniszczeń w Królestwie Polskim odpowiadał okupant niemiecki, za 22 proc. okupant austro‑węgierski, za 18 proc. rosyjski, a tylko 4 proc. zniszczeń wynikało z bezpośrednich działań wojennych. Ziemie polskie uległy głębokiej dezindustralizacji. Szczególnie dotkliwie ucierpiała infrastruktura. Wrogie armie stosowały taktykę spalonej ziemi: gdy się wycofywały, niszczyły wszystkie zabudowania, sprzęt i zapasy, aby nie dostały się one w ręce nieprzyjaciela. Według przybliżonych szacunków poważnie uszkodzono ponad połowę mostów, dworców i linii kolejowych. Zostały zniszczone budynki mieszkalne, przerwana komunikacja, a straty te jeszcze długo pozostawały trudne do naprawienia.
Upadek rolnictwa
Nie lepiej sytuacja przedstawiała się w rolnictwie. Z powodu poboru do wojska wiele gospodarstw zostało opuszczonych przez ich gospodarzy, a co za tym idzie – ziemia pozostawała nieuprawiana. Tereny objęte działaniami wojennymi były przeorane okopami, zasypane pociskami i zawalone stosami sprzętu wojennego, jeszcze długo pozostawały ugorami. Niemal 4 mln hektarów ziemi leżało odłogiem, co stanowiło prawie 30 proc. całego areału rolnego. Produkcja rolna w wielu przypadkach spadła o 40–50 proc. Im dłużej trwała wojna, tym bardziej spadała wydajność rolnictwa. Dodatkowo pogłowie zwierząt gospodarczych zmniejszyło się o ponad 50 proc. Konie zostały zarekwirowane do armii, zwierzęta padały, gdyż brakowało dla nich paszy. Nieraz zdarzało się, że pług ciągnęła żona rolnika, a on sam poganiał ją batem. Narzędzia rolnicze i nawozy stały się towarem trudno dostępnym.
Straty demograficzne
I wojna światowa w całej Europie przyniosła ogromne zmiany demograficzne. Nie inaczej było na ziemiach polskich. Trwający ponad cztery lata konflikt przyniósł śmierć wielu milionom Polaków walczących w różnych armiach państw zaborczych. W porównaniu z okresem sprzed wojny zaludnienie na terytorium ukształtowanym po 1918 r. spadło o niemal 14 proc. (4 mln).
Straty ludnościowe na ziemiach polskich były rezultatem przede wszystkim bezpośrednich działań wojennych. Polacy stawali się celem wrogich armii, służąc na wszystkich frontach I wojny światowej. Działania wojenne stanowiły główny, acz nie jedyny czynnik odpowiedzialny za spadek liczby ludności. Okres wojny nie sprzyjał zawieraniu związków małżeńskich i zakładaniu rodziny. Duże straty demograficzne były też wynikiem pojawienia się epidemii i chorób, z którymi zmagało się wielu mieszkańców ziem polskich. Do najgroźniejszych zaliczały się tyfus, dur brzuszny, ospa, gruźlica, cholera (w przypadku tej ostatniej śmiertelność wynosiła nawet 70 proc. chorujących). Szczególnie zabójcza okazała się epidemia grypy hiszpanki, która na całym świecie pochłonęła 25–100 mln ofiar. W Polsce brakuje danych statystycznych dotyczących hiszpanki, można jednak założyć, porównując sytuację Rzeczypospolitej z tą w innych krajach Europy, że liczba ofiar wyniosła ok. 250 tys. Do wysokiej zapadalności na choroby w znacznej mierze przyczyniało się obniżenie odporności. Głód, niedożywienie, trudności aprowizacyjne okresu wojny spowodowały, zwłaszcza w miastach, że choroby zakaźne szybko się rozprzestrzeniały. Dodatkowo obniżył się poziom higieny. Władze na różne sposoby starały się przeciwdziałać epidemiom, m.in. inicjowały akcję budowy szaletów, w działania te włączały się różne organizacje, często związane z instytucjami kościelnymi. Wzrastająca liczba zgonów w połączeniu z faktem, że rodziło się coraz mniej dzieci, doprowadziły do ujemnego przyrostu naturalnego. W Królestwie Polskim notowano średnio 26 urodzeń na 1000 mieszkańców, z których umierało 26,5. Gorzej było w dawnym zaborze niemieckim – tu na 1000 mieszkańców przypadały 23 zgony, a rodziło się ok. 21 dzieci.
Zmiany społeczne
I wojna światowa zmieniła wiele miast i miasteczek w morze ruin. Tym samym sprawiła, że miliony ludzi nagle znalazło się bez dachu nad głową. Po zakończeniu wojny zaczęli powracać jeńcy wojenni, wielu też, usłyszawszy o powstaniu niepodległej Rzeczypospolitej, decydowało się na powrót z emigracji. Ze zniszczonych miast i miasteczek w głębi Rosji i Niemiec, a także z innych krajów Europy Zachodniej i Ameryki napływali ludzie, co wywoływało w miastach ogromne przeludnienie. To zaś prowadziło do napięć społecznych. W miastach pojawiało się również więcej ludności wyznania mojżeszowego, która uciekała przed zniszczeniami na wschodzie.
W wyniku zrujnowania gospodarki wielu robotników pozostało bez pracy. W chwili odzyskania niepodległości w przemyśle zatrudnionych było zaledwie 15 proc. robotników w porównaniu ze stanem z roku 1913. Ci, którzy nie znaleźli pracy, najczęściej zasilali margines społeczny w miastach. Ewentualnie wyjeżdżali na wieś, co pogłębiało jeszcze problemy ekonomiczne, wieś bowiem przy niekorzystnej strukturze gospodarstw rolnych (przewadze małych gospodarstw), nie była w stanie zapewnić zatrudnienia tak wielu osobom. W prasie nierzadko pojawiały się ogłoszenia osób poszukujących pracy – jakiejkolwiek. Efektem braku możliwości utrzymania się była emigracja zarobkowa.
Podczas wojny została także zachwiana równowaga płci. Na frontach ginęli przede wszystkim mężczyźni. W końcu 1918 r. na ziemiach polskich – tak jak w innych krajach europejskich – było zatem więcej kobiet niż mężczyzn. Na przykład w Łodzi na 130 kobiet przypadało 100 mężczyzn. Okres wojny i związanej z nią nieobecności mężczyzn sprzyjał większej aktywizacji kobiet na płaszczyźnie społecznej, ekonomicznej, politycznej i kulturowej. Było to zjawisko wspólne dla całej Europy. Stanowiło też pokłosie działań podejmowanych na rzecz równouprawnienia od końca wieku XIX. Po wojnie wiele kobiet powróciło jednak do swoich tradycyjnych ról społecznych – żon, matek i córek. Trzeba było czasu, by zjawisko aktywności kobiet się utrwaliło i przyniosło głębszą zmianę. Lata wojny i okres, który bezpośrednio po niej nastąpił, były pierwszym etapem prowadzącym ku równouprawnieniu.
Film edukacyjny
Zapoznaj się z filmem i wykonaj polecenia.
Film dostępny pod adresem /preview/resource/R1XT4UFBBZBQ3
Nagranie filmowe lekcji pod tytułem Plagi powojenne. Społeczne i gospodarcze następstwa I wojny.
Opisz doświadczenia wojenne społeczeństwa polskiego związane z I wojną światową.
Wymień zmiany, wprowadzone w II Rzeczpospolitej jako konsekwencja doświadczeń związanych z okresem I wojny światowej. Które z tych zmian uważasz za najważniejsze (wymień dwie)?
Trenuj i ćwicz
Przeanalizuj poniższe stwierdzenia i zaznacz, które z nich są prawdziwe.
Prawda,
Fałsz. I wojna światowa spowodowała porównywalny ubytek ludności we wszystkich trzech zaborach. Możliwe odpowiedzi:
Prawda,
Fałsz. Znaczne straty ludnościowe były wyłącznie wynikiem działań wojennych. Możliwe odpowiedzi:
Prawda,
Fałsz. Jedną z konsekwencji I wojny światowej na ziemiach polskich było załamanie produkcji na wsiach i dramatyczny wzrost osób bezrobotnych wśród rolników. Możliwe odpowiedzi:
Prawda,
Fałsz. Wynikiem I wojny światowej było to, że ludność zamieszkująca ziemie polskie była prawie jednolita pod względem narodowościowym. Możliwe odpowiedzi:
Prawda,
Fałsz. Konsekwencją I wojny światowej były zmiany w strukturze zatrudnienia. Możliwe odpowiedzi:
Prawda,
Fałsz
Zapoznaj się z dwoma tekstami satyrycznymi. Dotyczą one sytuacji podczas I wojny światowej, ale problem w nich opisany nie zniknął wraz z zakończeniem działań wojennych na frontach. Określ, do jakich następstw I wojny światowej na ziemiach polskich nawiązują. Czy twoim zdaniem był to poważny problem? Uzasadnij odpowiedź.
– Miała Pani na święta danie mięsne?
– Owszem, miałam drób.
– Indora, gęś?
– Nie, kurczaka.
– Ciekawam, ile kosztował?
– 40 fenygów.
– Co znowu, żartuje pani, gdzie?
– Za kartki w sklepie mięsnym.
– Ależ tam tylko za bonami sprzedawano jaja po tej cenie.
– Toteż ja kupiła jajko, w którym był już kurczakCytat za: Andrzej Chwalba, Wielka wojna Polaków 1914–1918, PWN, Warszawa 2018, s. 397–398.
Stało się wczoraj w obiadową godzinę
Słuchajcie ludzie ową nowinę
Przy Starym Rynku widać gromadę
Biją się ludzie o marmoladę
I tutaj każdy używa rady
By można się docisnąć i dostać marmoladyCytat za: Andrzej Chwalba, Wielka wojna Polaków 1914–1918, PWN, Warszawa 2018, s. 397–398.
Zapoznaj się z poniższymi fragmentami i wykonaj polecenia.
A
Tylko ok. 14% […] potrafiło znaleźć po wojnie zatrudnienie w zdewastowanych przedsiębiorstwach.
B
[…] straty były widoczne przede wszystkim przez ugorowanie coraz większego areału ziemi, które pod koniec wojny sięgnęło powierzchni 4,5 mln ha.
C
[…] duże straty spowodowała rozwijająca się jesienią 1918 r. epidemia grypy (tzw. hiszpanka), ale i inne choroby zakaźne (ospa, dur brzuszny, czerwonka), właściwie nieodnotowywane już na początku XX wieku na ziemiach polskich poza odosobnionymi przypadkami.
D
Najbardziej dotkliwe straty poniesiono w infrastrukturze, w wyniku zarówno wywózki przez Rosjan wyposażenia zakładów w 1915 r., jak i konfiskat niemieckich.
E
Bezrobocie rejestrowane po wojnie sięgało, w połowie 1919 r., przy stałej tendencji rosnącej, ok. 350 tys. osób i zaczęło się zmniejszać dopiero po masowych powołaniach do armii polskiej na przełomie 1919 i 1920 r.
F
[Nastąpił] spadek przyrostu naturalnego, które w Królestwie Polskim w latach 1915‑1918 osiągnął współczynnik -0,5 […]. Jeszcze wyższy spadek tego współczynnika notowano w zaborze pruskim i na Górnym Śląsku, w których liczbę tę podwyższały straty na froncie Polaków walczących w armii niemieckiej.
G
W instytucjonalnym szkolnictwie wyższym […] zaczęły się kształtować nowe polskie uczelnie, które mogły stopniowo przejmować zadania edukacyjne i kształcić kadry niezbędne później w odbudowie państwa polskiego.
H
Ilość pieniędzy na rynku w 1918 r., w porównaniu z rokiem 1914 r., wzrosła ponad jedenastokrotnie, co oznaczało utratę zaufania do marki polskiej, powiązanej kursowo z walutą niemiecką.
I
Na skutek braku pracy następowała szybka pauperyzacja ludności, szczególnie w miastach, oraz radykalizacja nastrojów społecznych.
J
W dniu 10 listopada 1918 r. Rada Regencyjna przekazała władzę nad Królestwem Polskim Józefowi Piłsudskiemu po jego powrocie z więzienia.
K
Dzieci w szkołach miejskich zostały zobowiązane do zbierania pestek, liści pokrzywy, liści drzew, które były używane po wysuszeniu bądź jako dodatek do mąki, bądź bezpośrednio do przygotowywanych posiłków.
Indeks dolny Źródło fragmentów: Ryszard Kaczmarek, Historia Polski 1914–1989, PWN, Warszawa 2014, s. 65–67. Indeks dolny koniecŹródło fragmentów: Ryszard Kaczmarek, Historia Polski 1914–1989, PWN, Warszawa 2014, s. 65–67.
Przeanalizuj poniższy tekst i wstaw w odpowiednie miejsca fragmenty z poprzedniego zadania. Pamiętaj, że nie wszystkie pasują. Fragmenty B i E zostały wstawione.
Przeanalizuj poniższe mapy i odpowiedz, z czego wynikał fakt, że największym zniszczeniom uległy obszary Polski wschodniej i południowej, a w następnej kolejności Polski centralnej. Podaj dwa argumenty.
Słownik
(z gr. deltaῆmuomicronς, demos – lud + gammarhoάphiomega, grapho – piszę) dziedzina nauki zajmująca się badaniami nad społecznościami ludzkimi, ich powstaniem, rozwojem i przemijaniem
(z gr. epsilonpiiotadeltaetamuίalfa: epsilonpiiota, epi – na, deltaήmuomicronς, demos – lud) występowanie na określonym terenie i w określonym czasie przypadków chorobotwórczych w liczbie przewyższającej dotychczasową średnią zachorowań
grypa, która po zakończeniu I wojny światowej nawiedziła większość społeczeństw Europy, Azji, Afryki i Ameryki Północnej; szacuje się, że zapadło na nią ok. 500 mln ludzi, z czego ok. 20 mln zmarło
(z łac. ad – do + provisio – przewidywanie) zaopatrzenie w artykuły pierwszej potrzeby, głównie pożywienie
rodzaj publicznej toalety
różnica między liczbą urodzeń żywych a liczbą zgonów; wartość dodatnia oznacza liczbę urodzeń przewyższającą liczbę zgonów; ujemna – odwrotnie
(niem. Königreich Polen) państwo utworzone w czasie I wojny światowej na mocy Aktu 5 listopada pod egidą okupujących te ziemie Niemiec i Austro‑Węgier; formalnie władzę zwierzchnią sprawowała Rada Regencyjna; istniało w latach 1917–1918
działania gospodarcze mające na celu wykorzystanie gospodarki na danym obszarze i jej eksploatację; wynikiem są trudne do naprawienia szkody; najczęściej jest prowadzona na terenach okupowanych
odprzemysłowienie; proces przeciwny do industrializacji, oznaczający spadek lub nawet zanik udziału przemysłu w gospodarce, zwłaszcza przemysłu ciężkiego
nazwa pieniądza używanego na terenie Cesarstwa Niemieckiego, 100 fenigów dawało 1 markę niemiecką