Kultura hellenistyczna

Jednak wpływ Aleksandra na świat starożytny nie polegał wyłącznie na budowie ogromnego imperium, które systematycznie rozpadało się po jego śmierci na mniejsze części. Jego zgon wyznacza początek epoki hellenistycznej, która trwała trzy stulecia, aż do podboju Egiptu przez Rzymian w 30 r. p.n.e. Połączenie elementów charakterystycznych dla Wschodu z jednej strony, z drugiej – dla antycznej Grecji zaowocowało bardzo kosmopolityczną kulturą, synkretyzmem religijnym oraz wyjątkową rolą kultu władców hellenistycznych.

Świat hellenistyczny

Zwolennikiem jedności był Perdikkas. Został on jednak pokonany przez koalicję pozostałych diadochów. W efekcie doszło do kolejnego podziału państwa: Seleukos został satrapą Babilonii. Po zwycięstwie nad Perdikkasem diadochowie poczuli się już tak pewnie, że mogli się poważyć na wymordowanie rodziny Aleksandra i przyjęcie tytułów królewskich, co nastąpiło w latach 306–305 p.n.e.

Dalsze walki między diadochami wynikały z rywalizacji o hegemonię. W 301 r. p.n.e. bitwa pod Ipsos we Frygii, w której klęskę i śmierć poniósł Antygonos Monoftalmos, zadecydowała o utrzymaniu status quo i ostatecznym, jak się okazało, upadku idei jedności imperium macedońskiego. Diadochowie najczęściej bez przeszkód przekazywali władzę swoim synom, zakładając własne dynastie królewskie. Kolejne pokolenie władców hellenistycznych określa się mianem epigonów.

Wskutek wojen między diadochami ukształtowały się dwa wielkie mocarstwa hellenistyczne: Syria i Babilonia pod rządami dynastii Seleukidów, ze stolicą w Antiochii, oraz Egipt, ze stolicą w Aleksandrii, rządzony przez potomków Ptolemeusza – Lagidów. Oprócz nich istniało sporo mniejszych państw hellenistycznych, zwłaszcza w najbardziej rozdrobnionej Azji Mniejszej. Najważniejsze z nich to Pergamon, Bitynia i Pont. Sama Macedonia po wyprawie Aleksandra przeżywała okres znacznego osłabienia w wyniku odpływu ludności na Wschód. Dało to o sobie znać w 279 r. p.n.e., kiedy podczas najazdu indoeuropejskich Celtów armia macedońska poniosła klęskę. Dopiero w cztery lata później Antygonos Gonatas, wnuk Monoftalmosa pokonanego pod Ipsos, epigon „bez ziemi”, odniósł zwycięstwo nad Celtami, został królem Macedonii i założył dynastię Antygonidów.

Po najeździe celtyckim odżyły niepodległościowe dążenia Greków. Walkę z Macedonią podjęli spartańscy królowie reformatorzy: Agis IV i później Kleomenes III. Ten drugi w trakcie wojny z Macedonią zdecydował się na rozpaczliwy krok: nadanie wolności helotom. Jednak w 222 r. p.n.e. Lacedemończycy zostali pokonani, a król macedoński Antygonos Doson zdobył Spartę – pierwszy raz w historii tej polis wróg zajął jej stolicę.

Od początku II w. p.n.e. państwa hellenistyczne stały się celem coraz skuteczniejszych ataków agresywnych sąsiadów: Rzymu od strony zachodniej i Partów od wschodu.

Kultura hellenistyczna

Podbój Persji, dokonany w latach 334–330 p.n.e. przez króla macedońskiego Aleksandra Wielkiego, historycy uznali za początek epoki hellenistycznej. Młody władca został starannie wykształcony pod kierunkiem Arystotelesa i czuł się Grekiem. Także elity macedońskie podkreślały związek z kulturą grecką. Ekspansja Macedonii oznaczała rozprzestrzenienie się cywilizacji starożytnych Hellenów, która wkraczając na obszary Wschodu, sama ulegała przemianom. Z tego powodu w dziejach Grecji odróżnia się okres hellenistyczny od klasycznego.

Wyprawa Aleksandra zapoczątkowała wzmożoną grecko‑macedońską kolonizację zajętych obszarów. Grecy osiedlali się głównie w miastach. Ludność miejscowa powszechnie ulegała wpływom kulturowym przybyszów, lecz także Grecy i Macedończycy przejmowali elementy obyczajów orientalnych. Już sama zmiana miejsca zamieszkania powodowała przemiany światopoglądowe. Hellenowie z obywateli polis (gr. politai), a więc członków małego społeczeństwa, stali się obywatelami świata (gr. kosmopolitai). Wśród emigrantów upowszechniła się ponadlokalna, literacka wersja języka greckiego zwana koinē (gr., wspólny; w domyśle: wspólny język). Ważnym zjawiskiem epoki hellenistycznej stał się patronat władców nad uczonymi i artystami. W 285 r. p.n.e. Ptolemeusz I, władca Egiptu, jeden z diadochów, czyli wodzów macedońskich, którzy podzielili między siebie imperium Aleksandra, założył w Aleksandrii egipskiej Muzejon (przybytek muz). Był to instytut wyposażony w bogatą bibliotekę, ogród botaniczny i pracownie naukowe. Ptolemeusz wspierał też greckich badaczy i twórców. W tym samym czasie zaczęła powstawać Biblioteka Aleksandryjska – najsłynniejszy księgozbiór świata starożytnego.

RVMLXCOZKFD3X

Zdjęcie przedstawia rzeźbę - głowę mężczyzny. Ma on krótkie, gęste włosy, małe usta.

RUB1DTNXGNHAC

Zdjęcie przedstawia rzeźbę - głowę mężczyzny. Ma dłuższe kręcone włosy oraz brodę.

W okresie hellenistycznym rozwinęła się również sztuka – malarstwo i przede wszystkim rzeźba. Postaci zaczęły być ukazywane w ruchu, który miał służyć uwydatnieniu emocji. Wyraźne są ekspresja, swoboda twórcza, rozmach i realizm. Artyści sięgają po nowe tematy: zwykli ludzie w codziennych sytuacjach i kobiece akty. Najważniejsi twórcy to Agesander z Rodos (Grupa Laokona), Myron z Teb (Pijana żebraczka), Doidalses, czy przedstawiciele szkoły rodyjskiej Appolonis i Trauriskos, bracia z Tralles.

RHJU5G7JV1AOP

R3VN2T8KSEGZV

Zdjęcie ukazuje rzeźbę półnagiej bogini. Ma szatę opuszczoną poniżej bioder. Lewa noga jest na czymś wsparta. Rzeźba wykonana jest z marmuru.

R1M9XG5L9DZEC

Zdjęcie ukazuje rzeźbę Nike z Samotraki. Wykonana została z marmuru. Rzeźba nie ma głowy, natomiast ma rozpostarte skrzydła. Postać ubrana jest w szatę do ziemi. Nike ma wysuniętą do przodu prawą nogę.

R1JT59NEDALXU

Zdjęcie ukazuje zespół rzeźb. Przedstawia mitologiczną scenę ukarania tebańskiej królowej Dirke przywiązanej do rogów byka. Centralne miejsce zajmuje wzniesiony na dwóch tylnych nogach byk, którego przytrzymują dwaj nadzy mężczyźni. Jeden trzyma potężne zwierzę za rogi, a drugi za uzdę. Niżej siedzi półnaga kobieta - Dirke ze wzniesionymi ku górze rękoma. Po drugiej stronie jest mała postać siedzącego chłopca z wieńcem laurowym przerzuconym przez pierś i leżącą obok fletnią Pana. Z tyłu stoi kobieta ubrana w drapowaną szatę. Grunt, na którym stoją postaci, to m.in. pnie drzew. Cała scena jest skomponowana na kształt piramidy, przedstawiany obraz jest dynamiczny.

R1G6T7PZLSCM1

Prezentacja ukazuje szereg ilustracji: 1. Popiersie Ptolemeusza - zdjęcie przedstawia rzeźbę głowy mężczyzny. Jest ona wykonana z białego marmuru. Mężczyzna jest dojrzały. Ma niewielki nos i wysokie czoło. Na jego twarzy widać niewielkie bruzdy od nosa po usta. Włosy mężczyzny są krótkie, przylegają do głowy, są falujące, zaczesane na twarz. 2. Wyobrażenie latarni Aleksandryjskiej – jako wysokiego, masywnego budynku górującego nad pobliskim krajobrazem. 3. Wnętrza Biblioteki Aleksandryjskiej, gdzie w szafach zgromadzone były rozliczne papirusy, które studiowali uczeni. 4. Ruiny Serpejonu, w których znajdowała się część zbiorów Biblioteki Aleksandryjskiej. 5. Makietę miasta Pergamon z znaczonym w jej centrum miejscem, w którym stała świątynia Ateny. 6. Dwie marmurowe rzeźby – pierwsza ukazująca młodego, nagiego mężczyznę, Gala, który zabija swoją żonę oraz drugą ukazującą nagiego Gala, który umiera. 7. Zdjęcie Wielkiego Ołtarza Zeusa. Monumentalnej budowli z ogromnymi schodami i kolumnadą. 8. Marmurowy posąg Wenus z Milo, gdzie bogini ukazana jest jako wpółnaga, młoda kobieta. Posąg ma obłupaną lewą rękę i część prawej, poniżej ramienia. 9. Bezgłowy posąg Nike z Samotraki, gdzie bogini ukazana jest jako kobieta ze skrzydłami w długiej, zwiewnej tunice. 10. Marmurowa rzeźba starej, klęczącej kobiety, która wyciąga prawą rękę po jałmużnę. 11. Grupę Laokoona, czyli muskularnego, nagiego mężczyznę Laokoona, otoczonego dwoma młodzieńcami (synami) i duszonymi przez węże.

Prezentacja ukazuje szereg ilustracji: 1. Popiersie Ptolemeusza - zdjęcie przedstawia rzeźbę głowy mężczyzny. Jest ona wykonana z białego marmuru. Mężczyzna jest dojrzały. Ma niewielki nos i wysokie czoło. Na jego twarzy widać niewielkie bruzdy od nosa po usta. Włosy mężczyzny są krótkie, przylegają do głowy, są falujące, zaczesane na twarz. 2. Wyobrażenie latarni Aleksandryjskiej – jako wysokiego, masywnego budynku górującego nad pobliskim krajobrazem. 3. Wnętrza Biblioteki Aleksandryjskiej, gdzie w szafach zgromadzone były rozliczne papirusy, które studiowali uczeni. 4. Ruiny Serpejonu, w których znajdowała się część zbiorów Biblioteki Aleksandryjskiej. 5. Makietę miasta Pergamon z znaczonym w jej centrum miejscem, w którym stała świątynia Ateny. 6. Dwie marmurowe rzeźby – pierwsza ukazująca młodego, nagiego mężczyznę, Gala, który zabija swoją żonę oraz drugą ukazującą nagiego Gala, który umiera. 7. Zdjęcie Wielkiego Ołtarza Zeusa. Monumentalnej budowli z ogromnymi schodami i kolumnadą. 8. Marmurowy posąg Wenus z Milo, gdzie bogini ukazana jest jako wpółnaga, młoda kobieta. Posąg ma obłupaną lewą rękę i część prawej, poniżej ramienia. 9. Bezgłowy posąg Nike z Samotraki, gdzie bogini ukazana jest jako kobieta ze skrzydłami w długiej, zwiewnej tunice. 10. Marmurowa rzeźba starej, klęczącej kobiety, która wyciąga prawą rękę po jałmużnę. 11. Grupę Laokoona, czyli muskularnego, nagiego mężczyznę Laokoona, otoczonego dwoma młodzieńcami (synami) i duszonymi przez węże.

Zdjęcie przedstawia marmurową rzeźbę - to nagi mężczyzna. Cześciowo leży, pochyla się w kierunku ziemi.

Zapoznaj się z audiobookiem - wykładem historyka Jacka Rzepki

Trenuj i ćwicz

1

Ćwiczenie 2

Poniżej zamieszczono dwa zestawy ilustracji z przykładami rzeźb greckich epoki klasycznej i hellenistycznej. Zapoznaj się z nimi, a następnie wykonaj polecenie.

A – epoka klasyczna:

RK2XLG4H4OHMG

Ilustracja

RBP2NDX6FGS7O

Ilustracja

B – epoka hellenistyczna:

REVB9XJTBJJ3S

Ilustracja

R1O9N9VPR63SN

Ilustracja

R1RQ3DZDO4Z4K

Powyżej zamieszczono dwa zestawy ilustracji z przykładami rzeźb greckich epoki klasycznej i hellenistycznej. Zapoznaj się z nimi, a następnie wskaż występujące między nimi różnice. (Uzupełnij).

R1LZ8EE1ETPGF

Wybierz jedno nowe słowo poznane podczas dzisiejszej lekcji i ułóż z nim zdanie.

Wskazówki i klucze odpowiedzi

Pokaż podpowiedź

Do opisania różnic między obu epokami możesz wykorzystać pary pojęć takich jak: idealizm–naturalizm, statyczność–dynamizm itp.

Pokaż odpowiedź

Z powyższych zestawów ilustracji wynika, że epoka klasyczna charakteryzowała się bardziej harmonijną, statyczną i wyidealizowaną formą, podczas gdy postaci przedstawiane przez artystów epoki hellenistycznej cechuje naturalizm (twarz starszej kobiety jest wykrzywiona w lekkim grymasie, wyraźnie zarysowano wszystkie zmarszczki i bruzdy w twarzy), a także duża dynamika i ekspresyjność.

1

Ćwiczenie 3

Zapoznaj się z ilustracjami i wykonaj polecenie.

Ilustracja A

R19XR8BZZN3PX

Zdjęcie przedstawia młodego, nagiego mężczyznę z ukruszoną prawą ręką. Ciało mężczyzny przedstawia idealne proporcje.

Ilustracja B

R1V912L43FQLG

Zdjęcie przedstawia rzeźbę antyczną z licznymi uszkodzeniami (brak rąk, ukruszone elementy twarzy). To stara kobieta w niedbałym stroju z koszykiem.

Ilustracja C

R256MU18QHGZK

Zdjęcie przedstawia rzeźbę antyczną z licznymi uszkodzeniami (brak prawej dłoni, ukruszone elementy nóg, brak prawego podudzia). Rzeźba przedstawia młodego, nagiego mężczyznę o atletycznej budowie. Ciało mężczyzny przedstawia idealne proporcje.

Ilustracja D

R1BEQTQJ8F8K3

Zdjęcie przedstawia rzeźbę antyczną z uszkodzonymi rękami (brak przedramion). Kobieta siedzi w fotelu. Jest starannie uczesana i ubrana. Ciało kobiety przedstawia idealne proporcje.

Ilustracja E

RDQO5PPA7TJ5G

Zdjęcie prezentuje marmurową rzeźbę młodej, nagiej kobiety. Kobieta klęczy na prawym kolanie. Prawą rękę ma uniesioną, dotyka dłonią głowy. W lewej ręce, opartej na lewej nodze trzyma kawałek materiału. Ciało kobiety przedstawia idealne proporcje, a fryzura jest nienaganna.

RP2N8N36LBKU9

W muzeum natrafiasz na powyższe rzeźby. Zdecyduj, które pochodzą z epoki hellenistycznej. Za każdym razem uzasadnij swój wybór. (Uzupełnij).

Wskazówki i klucze odpowiedzi

Pokaż podpowiedź

Wyjaśnij, co zmieniło się w sposobie przedstawiania kobiet w epoce hellenistycznej.

Pokaż odpowiedź

Z epoki hellenistycznej pochodzi rzeźba starej kobiety, ponieważ artyści podejmowali się wtedy obrazowania scen z życia codziennego. Kobieta ukazana jest być może podczas pracy, w ręku ma koszyk; jest ona przedstawiona także bardzo realistycznie – w przeciwieństwie do wyidealizowanych przedstawień z epoki klasycznej. Hellenistyczna jest także rzeźba klęczącej kobiety, na co wskazuje fakt, że akty kobiece pojawiły się właśnie w tej epoce.

1

Ćwiczenie 5

Dla religii epoki hellenistycznej charakterystyczny był synkretyzm, czyli proces łączenia i mieszania się wyobrażeń o różnych bóstwach z różnych systemów religijnych, jako efekt wymieszania kultur. Najważniejszymi przykładami bóstw synkretycznych byli Serapis i Izyda; w ich przypadku mieszały się wierzenia egipskie i greckie. Zapoznaj się ze źródłami i wykonaj polecenie.

R19N9EHK8T1UK

Ilustracja przedstawia postać dojrzałego mężczyzny w todze. Mężczyzna siedzi, w lewej ręce trzyma dwuząb. Na głowie mężczyzny widoczna jest głowica kolumny. U stóp mężczyzny siedzi trójgłowy pies, Cerber.

1

Ty sprawiasz, że jesienią święty Nil przybiera,
Że pełne są kanały i na pola wszystkie
Rozlewają się wody, aby plon nie zawiódł.
Gdziekolwiek żyją ludzie na szerokim świecie,
Hellenowie i Tracy, różni barbarzyńcy,
Twego imienia, które wszędzie szanowane,
Każdy w języku własnym w własnym wzywa kraju.

R1FOFZT1BBALS

Na podstawie analizy posągu Serapisa i hymnu ku czci Izydy podaj imiona bogów/bogiń greckich, których domeny (np. domeną Artemidy były lasy i dzika natura) zostały „przejęte” przez Serapisa i Izydę. Uzasadnij odpowiedź. (Uzupełnij).

Wskazówki i klucze odpowiedzi

Pokaż podpowiedź

Pies to Cerber, przypomnij sobie, czego strzegł. Która z bogiń w Grecji klasycznej odpowiadała za płodność ziemi?

Pokaż odpowiedź

Serapis przejął domenę m.in. Hadesa, boga podziemi i świata zmarłych, na co wskazuje Cerber, strażnik wrót świata umarłych. Izyda z kolei przejęła domenę m.in. Demeter, bogini płodności ziemi i urodzaju, na co wskazuje przypisywanie Izydzie panowania nad wylewami Nilu.

Słownik