Dziedzictwo kulturowe starożytnych Greków

Dzieje starożytnej Grecji mają swój początek w II tysiącleciu p.n.e., kiedy na tych terenach pojawiły się ludy Jonów, Achajów i Dorów. Pierwszymi wielkimi cywilizacjami greckimi były rozwijająca się na Krecie kultura minojska oraz kultura mykeńska. Ich upadek nastąpił ok. XII w. p.n.e., a wraz z nim rozpoczął się okres, który historycy nazywają wiekami ciemnymi.

W historii starożytnej Grecji szczególne miejsce zajmują dwa państwa‑miasta (poleis): Ateny i Sparta. Mimo dzielących ich mieszkańców różnic w obyczajach, sprawowaniu władzy czy wychowaniu wszystkich Hellenów łączyły poczucie własnej wspólnoty i więzy kultury, religii oraz języka. Dorobek kultury antycznej Grecji stanowi ważną część światowego dziedzictwa, jej cywilizacja odcisnęła piętno na wielu najróżniejszych płaszczyznach – od sztuki, przez filozofię i naukę, po politykę.

Grecja – kolebka kultury europejskiej

Starożytną Grecję bez wątpienia można nazwać kolebką cywilizacji europejskiej. Największy jej rozkwit przypada na okres klasyczny (V–IV w. p. n. e.). Po podbojach Aleksandra Wielkiego zaczęła się jej intensywna ekspansja na Bliski Wschód, później została jednak wyparta przez kulturę islamu. Za pośrednictwem imperium rzymskiego wpływy cywilizacji greckiej rozprzestrzeniły się natomiast w zachodniej Europie, a po jego upadku – także wschodniej, co trwale zmieniło oblicze kontynentu.

R1OKK9NUEDBMX

Mapa przedstawia krainy greckie. Wyodrębnione zostały: Macedonia, Epir, Tesalia, Etolia, Akarnania, Lokryda, Fokida, Beocja, Eubea, Attyka, Achaja, Elida, Arkadia, Argolida, Lakonia, Mesenia, Kreta, Jonia i Rodos.

Literatura

R1ZDPD7RAO5BM

Na fotografii znajdują się trzy fragmenty glinianych tabliczek, na których widoczne są napisy zapisane pismem literalnym A.

RX1L3PS11AGT4

Zdjęcie przedstawia znaki pisma linearnego. Zapis jest w jednej linii. Pismo tworzą połączenia linii, kresek.

Należy wspomnieć o osiągnięciach Greków w dziedzinie literatury. Poetyka Arystotelesa położyła podwaliny pod wyodrębnienie trzech głównych gatunków literackich: liryki, epiki i dramatu. Grecy stworzyli też używane do dziś miary wierszowe. Wśród twórców na szczególną uwagę zasługuje wspomniany przez Arystotelesa Homer. Już starożytni uważali go za najwybitniejszego „poważnego” twórcę. Jego dwa eposy: Iliada i Odyseja należą do najstarszych zabytków literatury europejskiej. Były one inspiracją dla wielu późniejszych twórców, zarówno pod względem formy – czego przykładem jest choćby Pan Tadeusz Adama Mickiewicza – jak i treści. Niezliczona liczba utworów plastycznych, literackich, muzycznych, filmowych, a nawet komiksów i gier komputerowych porusza tematykę wojny trojańskiej czy szerzej – mitologii greckiej. Za ojca historii powszechnie uważa się Herodota, żyjącego w V w. p.n.e. W swoich „Dziejach” porzucił opisywanie czasów mitologicznych na rzecz dziejów ludzkości. 

R1BDEKARLOR2R

Obraz przedstawia starca i nastoletniego chłopca, którzy idą górską ścieżką. Starzec jest siwowłosy, ma długą brodę i zamknięte oczy. Ubrany jest w szary chiton i białą chlamidę, przerzuconą przez ramię. Na plecach niesie lirę, prawą ręką wspiera się na długim kosturze. Za lewą rękę prowadzi go nastoletni, ciemnowłosy chłopiec. Jest on ubrany w granatowy chiton, przewiązany w pasie sznurkiem. Na lewym przedramieniu ma przewieszony kosz, a w lewej dłoni trzyma kilka kamieni. Obaj są bosi. Przed nimi szczerzy kły groźny, duży pies. Chłopiec patrzy na niego, trzymając kurczowo kamienie. W tle widać dwóch mężczyzn odganiających dwa wielkie, czarne psy, które czają się do skoku. W dalekim tle piętrzą się wysokie góry.

RJSKS1SEKR42H

Fotografia przedstawia płaskorzeźbę Homera grającego na kitharze autorstwa Antoine'a‑Denis'a Chaudet. Ukazany jest mężczyzna siedzący na zdobionym krześle. Ma on długą brodę, kręcone włosy i bose stopy. Na głowie ma wieniec laurowy - symbol poetów. Ubrany jest w długą szatę, a w dłoniach trzyma instrument. W tle fotografii znajdują się zdobione elementy fasady.

R1XCMFHAS8X8S

Na czarno‑białej fotografii znajduje się papirus z tekstem "Iliady" napisanej greką. Papirus jest zniszczony w swojej górnej części.

RGFDBO2AA7GNJ

Mapa przedstawia tereny starożytnej Grecji oraz państw ościennych: Epiru, Macedonii, Tracji, Persji. Pomiędzy lądem znajduje się Morze Egejskie. Na południu Morze Kreteńskie. Na zachodzie Morze Jońskie. Opis: 1. Argolida Kraina w północno‑wschodniej części Peloponezu, z ważnym ośrodkiem w Argos (Homer określał wszystkich Greków jako Argiwów). W czasach wojny trojańskiej było to główne państwo greckie, zamieszkałe przez plemię Achajów. Tu znajdowały się też Mykeny – wówczas najwspanialszy ośrodek cywilizacji greckiej. Według mitologii w Mykenach rządził Agamemnon, brat Menelaosa i szwagier Heleny – to on dowodził armią grecką, co wynikało nie tylko z bliskiego pokrewieństwa z Menelaosem, ale również z faktu zasiadania na tronie najpotężniejszego kraju. W XI w. p.n.e. Argolida została zajęta przez plemię Dorów, a Mykeny niemal doszczętnie zniszczono – w czasach Homera nie odgrywały już ważnej roli., 2. Attyka Za życia Homera jedna z najważniejszych części Grecji, ze stolicą w Atenach, które szczególny rozkwit przeżywały w V w. p.n.e., natomiast w trakcie wojny trojańskiej nie zajmowały jeszcze tak ważnej pozycji., 3. Beocja Kraina w środkowej Grecji, z głównym ośrodkiem w Tebach. Tu też znajduje się góra Helikon, uznawana przez Greków za siedzibę muz – z leżącego w Beocji miasta Aulida wyruszyły pod Troję okręty Greków., 4. Eubea Duża wyspa u wschodnich wybrzeży Półwyspu Peloponeskiego., 5. Fokida Kraina znajdująca się na północny zachód od Beocji. Tam leżały Delfy – miasto najważniejszej wyroczni w Grecji, a także góra Parnas, wskazywana jako siedziba muz., 6. Jonia Grecka kraina, która leżała w Azji Mniejszej (obecnie są to tereny Turcji). Prawdopodobnie stamtąd pochodził Homer., 7. Kefalonia Jedna z Wysp Jońskich, leżąca na wschód od Peloponezu. Nieopodal Kefalonii znajduje się Itaka, czyli ojczyzna Odyseusza, któremu powrót do domu spod Troi zajął aż 10 lat., 8. Lakonia – Sparta Lakonia, w czasach wojny trojańskiej niezbyt istotna kraina grecka, ale w późniejszym czasie (m.in. w epoce Homera) skutecznie rywalizująca o pierwszeństwo z Atenami. W największym mieście Lakonii – Sparcie wraz z Menelaosem mieszkała Helena, którą do Troi uprowadził królewicz Parys., 9. Messenia W leżącej na południowym zachodzie Półwyspu Peloponeskiego krainie znajdowało się ważne miasto Pylos, którym władał Nestor, najstarszy grecki wódz biorący udział w wojnie trojańskiej., 10. Troja Inna nazwa to Ilios lub Illion – starożytne miasto leżące w Azji Mniejszej nad rzeką Skamander, istniejące od około XXX w. p.n.e. do XII w. p.n.e. Archeologowie odkryli kilka kolejnych ludzkich siedzib, które powstawały i ulegały zniszczeniu z powodów naturalnych, jak trzęsienie ziemi, lub wywołanych przez ludzi, np. wojny. Po długotrwałym oblężeniu zostało ostatecznie splądrowane i spalone około 1200 r. p.n.e., a ludzie ponownie wrócili na teren osady dopiero około 700 r. p.n.e. Wbrew opisom w Iliadzieosada nie była potężnym zamkiem (zamieszkiwało ją zapewne kilkaset osób), ale miała strategiczne znaczenie, bo mogła kontrolować przepływ ludzi i towarów wąską cieśniną Hellespont (dziś: cieśnina Dardanele) z Europy do Azji Mniejszej. Obecnie Troja to stanowisko archeologiczne w Turcji.

Mapa przedstawia tereny starożytnej Grecji oraz państw ościennych: Epiru, Macedonii, Tracji, Persji. Pomiędzy lądem znajduje się Morze Egejskie. Na południu Morze Kreteńskie. Na zachodzie Morze Jońskie. Opis: 1. Argolida Kraina w północno‑wschodniej części Peloponezu, z ważnym ośrodkiem w Argos (Homer określał wszystkich Greków jako Argiwów). W czasach wojny trojańskiej było to główne państwo greckie, zamieszkałe przez plemię Achajów. Tu znajdowały się też Mykeny – wówczas najwspanialszy ośrodek cywilizacji greckiej. Według mitologii w Mykenach rządził Agamemnon, brat Menelaosa i szwagier Heleny – to on dowodził armią grecką, co wynikało nie tylko z bliskiego pokrewieństwa z Menelaosem, ale również z faktu zasiadania na tronie najpotężniejszego kraju. W XI w. p.n.e. Argolida została zajęta przez plemię Dorów, a Mykeny niemal doszczętnie zniszczono – w czasach Homera nie odgrywały już ważnej roli., 2. Attyka Za życia Homera jedna z najważniejszych części Grecji, ze stolicą w Atenach, które szczególny rozkwit przeżywały w V w. p.n.e., natomiast w trakcie wojny trojańskiej nie zajmowały jeszcze tak ważnej pozycji., 3. Beocja Kraina w środkowej Grecji, z głównym ośrodkiem w Tebach. Tu też znajduje się góra Helikon, uznawana przez Greków za siedzibę muz – z leżącego w Beocji miasta Aulida wyruszyły pod Troję okręty Greków., 4. Eubea Duża wyspa u wschodnich wybrzeży Półwyspu Peloponeskiego., 5. Fokida Kraina znajdująca się na północny zachód od Beocji. Tam leżały Delfy – miasto najważniejszej wyroczni w Grecji, a także góra Parnas, wskazywana jako siedziba muz., 6. Jonia Grecka kraina, która leżała w Azji Mniejszej (obecnie są to tereny Turcji). Prawdopodobnie stamtąd pochodził Homer., 7. Kefalonia Jedna z Wysp Jońskich, leżąca na wschód od Peloponezu. Nieopodal Kefalonii znajduje się Itaka, czyli ojczyzna Odyseusza, któremu powrót do domu spod Troi zajął aż 10 lat., 8. Lakonia – Sparta Lakonia, w czasach wojny trojańskiej niezbyt istotna kraina grecka, ale w późniejszym czasie (m.in. w epoce Homera) skutecznie rywalizująca o pierwszeństwo z Atenami. W największym mieście Lakonii – Sparcie wraz z Menelaosem mieszkała Helena, którą do Troi uprowadził królewicz Parys., 9. Messenia W leżącej na południowym zachodzie Półwyspu Peloponeskiego krainie znajdowało się ważne miasto Pylos, którym władał Nestor, najstarszy grecki wódz biorący udział w wojnie trojańskiej., 10. Troja Inna nazwa to Ilios lub Illion – starożytne miasto leżące w Azji Mniejszej nad rzeką Skamander, istniejące od około XXX w. p.n.e. do XII w. p.n.e. Archeologowie odkryli kilka kolejnych ludzkich siedzib, które powstawały i ulegały zniszczeniu z powodów naturalnych, jak trzęsienie ziemi, lub wywołanych przez ludzi, np. wojny. Po długotrwałym oblężeniu zostało ostatecznie splądrowane i spalone około 1200 r. p.n.e., a ludzie ponownie wrócili na teren osady dopiero około 700 r. p.n.e. Wbrew opisom w Iliadzieosada nie była potężnym zamkiem (zamieszkiwało ją zapewne kilkaset osób), ale miała strategiczne znaczenie, bo mogła kontrolować przepływ ludzi i towarów wąską cieśniną Hellespont (dziś: cieśnina Dardanele) z Europy do Azji Mniejszej. Obecnie Troja to stanowisko archeologiczne w Turcji.

R4H8HQMG64GLU1

Ilustracja interaktywna przedstawia dużego drewnianego konia na kołach stojącego pod murami miasta. Zawiera punkty interaktywne, pod którymi są informacje. 1. Koń został zrobiony z desek i był ogromny, bo w środku musieli się schronić greccy wojownicy., 2. Trojańczycy podłożyli bale z drewna i przetoczyli konia do miasta., 3. W nocy z wnętrza konia wyszli Grecy., 4. Otworzyli bramy miasta i wpuścili pozostałych żołnierzy, którzy byli ukryci na statkach.

Ilustracja interaktywna przedstawia dużego drewnianego konia na kołach stojącego pod murami miasta. Zawiera punkty interaktywne, pod którymi są informacje. 1. Koń został zrobiony z desek i był ogromny, bo w środku musieli się schronić greccy wojownicy., 2. Trojańczycy podłożyli bale z drewna i przetoczyli konia do miasta., 3. W nocy z wnętrza konia wyszli Grecy., 4. Otworzyli bramy miasta i wpuścili pozostałych żołnierzy, którzy byli ukryci na statkach.

R1428U5OS59C4

Zdjęcie przedstawia plac w starożytnym mieście. Pośrodku placu stoi duży, drewniany koń. Otaczają go tłumy ludzi.

RFNK2JMB39MB7

Obraz przedstawia kobietę siedzącą w pomieszczeniu, na podłodze którego leżą rozrzucone księgi oraz fragment liściastej rośliny. Kobieta, w obszernych szatach w kolorach czerwonym, złotym, białym oraz jasnofioletowym, patrzy w górę, w jednej dłoni trzymając dużą zamkniętą księgę, a w drugiej przedmiot przypominający długą, cienką trąbkę skierowaną ku górze. Spięte włosy kobiety są jasne, a na jej policzkach jest delikatny rumieniec. Za nią znajduje się obraz przedstawiający naturalny krajobraz z ciemnym niebem oraz fragment ciemnej ściany.

RCA86FH398HJF

Fotografia przedstawia rzeźbę – popiersie mężczyzny o krótkich włosach oraz ze średniej długości brodą i wąsami. Kości policzkowe mężczyzny są wydatne, co sprawia, że jego twarz wygląda szczupło. Na jego czole oraz między oczami znajdują się głębokie, poziome zmarszczki. Rzeźba jest w kilku miejscach odbarwiona – na jej jasnej powierzchni są ciemniejsze rysy, brakuje również fragmentu nosa. Tło jest czarne. Na podstawie rzeźby znajduje się podpis w języku greckim.

RUVGH5ZSGA1Z2

Fotografia przedstawia pomnik Herodota stojący na tle kamiennej ściany oraz drzew o zielonych liściach. Stoi on na podstawie, na górnej części której znajduje się napis „HERODOTOS”. Przedstawiony w jasnej szacie mężczyzna jest w średnim wieku, o atletycznej budowie z podkreślonymi mięśniami. Na jego czole są zmarszczki, jego broda jest średniej długości, a włosy krótkie. Jego szata przewieszona jest przez lewe ramię. W jednej ręce trzyma księgę, a drugą wyciąga przed siebie, w bok.

Mitologia

Mity greckie, podobnie jak mity wielu innych ludów, można podzielić na kilka kategorii: kosmogoniczne, opowiadające o początkach wszechświata, teogoniczne, opisujące narodziny świata bogów, i heroiczne (gr. heros – bohater), poświęcone przygodom wielkich bohaterów, którym niekiedy przypisywano boskie pochodzenie. Wspólną cechą opowieści mitycznych jest stała obecność sił nadprzyrodzonych – przede wszystkim bogów i ich nadludzkiej mocy – a także zaklęć magicznych, klątw, przepowiedni.

R1LDFVHVTN3G3

Animacja przedstawia grecki mit o stworzeniu świata.

Animacja przedstawia grecki mit o stworzeniu świata.

Film dostępny pod adresem /preview/resource/R1LDFVHVTN3G3

Animacja przedstawia grecki mit o stworzeniu świata.

Fundamentem naszej wiedzy o najdawniejszych formach religijności greckiej i wyobrażeniach na temat bogów jest literatura okresu archaicznego – głównie dzieła Homera oraz Hezjoda, poety z Beocji, żyjącego na przełomie VIII i VII w. p.n.e. Z twórczości tego drugiego do naszych czasów dochowały się dwa poematy: Teogonia (o pochodzeniu bogów) oraz Prace i dnie (opisujące trud rolników). Homer i Hezjod, jak też inni poeci archaiczni, posługiwali się wątkami mitycznymi oraz – do pewnego stopnia – współkreowali je, o czym warto pamiętać, rekonstruując na podstawie ich twórczości mitologię Hellenów. Niemniej wiemy na pewno, że religia grecka była politeistyczna, bogów zaś konsekwentnie antropomorfizowano, przypisując im także ludzkie wady. Bogów odróżniała od mieszkańców ziemi nieśmiertelność i znacznie większa od ludzkiej moc działania, zwłaszcza z wykorzystaniem sił przyrody. Bogowie greccy nie byli jednak wszechmocni i, podobnie jak ludzie, podlegali przeznaczeniu.

R1ATOHT3MQPPH

Na zdjęciu na pierwszym planie jest zbocze góry porośnięte trawą. Na drugim planie lekko ośnieżony szczyt górski. Wydaje się, że sięga nieba. Po niebie suną chmury.

R1QESNFUAQHVP

Biało‑czarny rysunek przedstawia trzy postacie. Pośrodku siedzi dojrzały mężczyzna. Jego ciało osłania częściowo zwój materiału. Mężczyzna ma obnażony tułów. Trzyma w prawej dłoni długą laskę zakończoną gwiazdą, lewą rękę opiera na skrzydle orła, siedzącego z jego lewej strony. Z prawej strony rysunku stoi kobieta w długiej szacie, na głowie ma hełm z pióropuszem, w prawej dłoni trzyma opuszczoną ku ziemi włócznię. Po lewej stronie stoi bokiem do widza młody mężczyzna w krótkiej tunice. W prawej ręce trzyma kaduceusz, laskę z dwoma oplatającymi ją wężami, zakończoną parą skrzydeł.

R7OBZ3SG4BAP9

Obraz przedstawia grupę bogów unoszących się na chmurze, nad ziemią. Bogowie i boginie są wpółnadzy, rozmawiają ze sobą, nad nimi unoszą się cherubiny. W centralnej części obrazu ukazany jest Zeus rozmawiający z Herą. Po lewej stronie obrazu znajduje się Posejdon. Na drugim planie widoczne są: Atena, Hestia, Demeter, Hades, Hermes.

R17GOHHZZ2QPA

Ilustracja przedstawia dwa posągi. Posąg po lewej stronie prezentuje siedzącego na tronie dojrzałego mężczyznę o atletycznej budowie. Mężczyzna jest obnażony od pasa w górę. Biodra i nogi osłania mu zwój materiału. Mężczyzna trzyma w prawej ręce posąg kobiety ze skrzydłami. W prawej ręce trzyma długą laskę ozdobiona na szczycie postacią orła. Posąg znajduje się we wnętrzu ogromnej sali, w których znajduje się kilka osób. Zdjęcie po prawej stronie prezentuje posąg stojącej kobiety. Kobieta ubrana jest w długą, udrapowaną suknię sięgającą do stóp. Na jej głowie widnieje tiara z dwoma końmi. Na prawej dłoni posąg skrzydlatej postaci ludzkiej, z utrąconą głową. Lewą rękę kobieta wspiera na dużej, okrągłej tarczy.

Żaden z archaicznych utworów literackich poświęconych bogom nie stał się świętą księgą. Choć wpływ Homera i Hezjoda na mentalność religijną epoki archaicznej był ogromny, Grecy bardzo indywidualizowali swoje wyobrażenia o bogach. Zresztą dociekanie istoty bogów nie było główną cechą religijności helleńskiej. Pobożny Grek przede wszystkim powinien brać udział w publicznym składaniu ofiar bogom. Każde miasto greckie miało swój publiczny kult (np. kult bogini Ateny w Atenach). Uczestnictwo w oficjalnych ceremoniach religijnych było formą życia społecznego Greków, poświadczało przynależność jednostki do danej społeczności.

R1RAJVOHA3NH1

Tabela przedstawiająca bogów greckich, ich rzymskich odpowiedników oraz opis funkcji. Grecja: Zeus i Hera, Rzym: Jowisz i Junona, funkcja: para najwyższych bogów; Grecja: Posejdon, Rzym: Neptun, funkcja: bóg morza; Grecja: Hestia, Rzym: Westa, funkcja: bogini ogniska domowego; Grecja: Hades, Rzym: Pluton, funkcja: bóg podziemi, zaświatów; Grecja: Demeter i Persefona, Rzym: Ceres i Kora, funkcja: bogini płodności i jej córka, która co roku schodząc do podziemi, gwarantuje zmienność pór roku, coroczne zamieranie i odradzanie się przyrody; Grecja: Atena, Rzym: Minerwa, funkcja: bogini mądrości; Grecja: Artemida, Rzym: Diana, funkcja: bogini łowów; Grecja: Apollo, Rzym: Apollo, funkcja: bóg sztuki; Grecja: Hermes, Rzym: Merkury, funkcja: posłaniec bogów; Grecja: Hefajstos, Rzym: Wulkan, funkcja: bóg ognia; Grecja: Ares, Rzym: Mars, funkcja: bóg wojny; Grecja: Afrodyta, Rzym: Wenus (Wenera), funkcja: bogini miłości; Grecja: Dionizos, Rzym: Bachus, funkcja: bóg wina.

Za najpiękniejszą świątynię Hellady, zaliczaną do siedmiu cudów świata starożytnego, uchodził Artemizjon (przybytek Artemidy) w Efezie, a największymi wpływami w całej Helladzie – dzięki słynnej wyroczni – cieszyła się świątynia Apollina w Delfach. Ponieważ Grecy wierzyli w los determinujący życie ludzkie, przed podjęciem ważnych decyzji pragnęli poradzić się bogów, którzy znali przyszłość. Dlatego do Delf przybywały osoby prywatne i poselstwa poleis z bogatymi darami, aby zasięgnąć opinii Apollina. Kapłani delficcy przekazywali pytania Pytii – wieszczce, która udzielała wieloznacznej odpowiedzi. Kiedy np. polityk ateński Temistokles zapytał wyrocznię, czy Ateńczycy obronią się przed Persami, usłyszał, że tak, jeśli schronią się za drewnianymi murami. Temistokles uznał to za nakaz budowy floty wojennej, ponieważ w jego rozumieniu drewnianymi murami miały być burty okrętów.

Slajd 2 z 2

R1BA8GFHVS7A21

Zdjęcie przedstawia wzgórze, na którym znajdują się wpisane w okrąg ruiny starożytnej świątyni. Widoczne są pozostałości kolumn otaczające świątynię oraz ułożone z bloków kamiennych resztki jej ścian.

R15RLQSUL3F521

Zdjęcie przedstawia ruiny dużej, starożytnej świątyni. Była ona zbudowana na planie prostokąta, na wysokim zboczu wzgórza. Widoczne są pozostałości fundamentów i pomieszczeń w świątyni. Na lewym końcu budowli widać także pozostałości sześciu kolumn. Widać także ruiny innych budowli otaczających świątynię.

Teatr 

Kolejnym ważnym wkładem Greków w kulturę Europy był teatr. Zarówno tragedia, jak i komedia narodziły się z improwizacji, czyli początkowo spontanicznych, a później rytualnych czynności wykonywanych podczas uroczystości ku czci Dionizosa – boga płodności, wina, i ekstatycznej zabawy. Teatr wyłonił się z wyśpiewywanych podczas takich uroczystości dialogów – między prowadzącym procesje koryfeuszem (z roli tej wyłonił się potem pierwszy aktor) a resztą uczestników, tworzącą chór. Liczba aktorów wzrosła z czasem do trzech, wprowadzono stroje i maski, zaczęto budować wielkie teatry, a nawet specjalne maszyny urozmaicające widowisko. Dzieła greckich twórców, takich jak Sofokles, Ajschylos czy Eurypides, do dziś należą do klasyki gatunku i miały wielki wpływ na rozwój teatru nowożytnego.

R1H56EBC3XGKN

Zdjęcie przedstawia widownię umieszczoną na stoku naturalnego wzniesienia. Siedziska wykute w kamieniu, na dole półokrągła, płaska scena.

RTJB6GKAAVOB4

Fotografia przedstawia pozostałości starożytnego teatru w Epidauros. Zdjęcie zostało wykonane z najwyższego miejsca półkolistej schodkowej widowni. Na środku placu znajduje się okrągła orchestra – miejsce dla chóru, za nią szczątki budynków scenicznych. Za teatrem piaszczysty plac i wysokie zielone drzewa. W tyle wysokie wzgórza.

R1HU2OSXX3V5S

Ilustracja przedstawia fotografię, na której jest „Popiersie Sofoklesa”. Rzeźba jest wykonana z jasnego kamienia. Przedstawia popiersie mężczyzny. Ma on krótkie włosy, kręcone wąsy i brodę. Na czole ma krótkie, poziome zmarszczki. Na lewym ramieniu ma zarzucony materiał. W tle jest jasnoszara ściana.

R1KG3MQGM6LBA

Ilustracja przedstawia fotografię, na której jest „Herma przedstawiająca Ajschylosa”. Rzeźba jest wykonana z jasnego kamienia. Przedstawia popiersie mężczyzny. Ma on kręcone włosy, wąsy i brodę. Na czole ma poziome zmarszczki. Na lewym ramieniu ma zarzucony płaszcz. Tło stanowi szara ściana.

R1XBMEMBXAA4H

Ilustracja przedstawia fotografię, przedstawiającą wyrzeźbione popiersie Eurypidesa. Rzeźba jest wykonana z jasnego kamienia. Mężczyzna ma dość długie kręcone włosy, wąsy i brodę. Na czole ma dwie niewielkie, poziome zmarszczki. Na lewym ramieniu ma zarzucony płaszcz. Tło stanowi szara ściana.

Greckie umiłowanie mądrości

Warto pamiętać, że Arystoteles nie zajmował się jedynie literaturą. Już same tytuły jego dzieł wiele mówią o ich tematyce. Polityka, Metafizyka czy Retoryka do dziś są wykorzystywane w wielu naukach społecznych i humanistycznych. Arystoteles przeszedł jednak do historii głównie jako filozof. Był on uczniem Platona, który z kolei uczył się u Sokratesa.

R1AGA7P5SNK52

Zdjęcie przedstawia fragment malowidła naściennego, na którym widać dwóch mężczyzn. Jednego starca z siwą, długą brodą i długimi siwymi włosami opadającymi na ramiona. Mężczyzna ma tunikę, a na niej czerwoną togę, palcem wskazującym prawej dłoni wskazuje do góry, w lewej ręce trzyma księgę. Jest bosy. Obok niego, po prawej stronie młodszy mężczyzna. Także w brodą, ciemne włosy, toga, księga w lewym ręku. Na stopach sandały.

Jak pisze Platon, Sokrates podawał w wątpliwość słowa wyroczni w Delfach, a przynajmniej chciał osobiście sprawdzić ich prawdziwość. Właśnie kwestionowanie prawd objawionych przez bogów, poszukiwanie prawdziwej wiedzy o tym, „co piękne i dobre”, legło u podstaw europejskiej filozofii. Starożytni Grecy w późniejszych czasach stworzyli kilka szkół filozoficznych: stoicką, epikurejską, cynicką. Także przed Sokratesem działało wielu tzw. filozofów przyrody, jak Pitagoras, Tales, Heraklit i Demokryt. Myśl starożytnych (zwłaszcza Platona i Arystotelesa) inspirowała wielu myślicieli późniejszych epok. Nie do przecenienia jest również stworzona przez Greków koncepcja dialektyki i argumentacji, którą do dziś stosuje się w dyskursie publicznym.

R18XZS5DXFA5S

Rzeźba. Twarz brodatego mężczyzny z wysokim czołem.

R9DNM9QSZ1OC2

Obraz przedstawia grupę mężczyzn w różnym wieku, zgromadzonych przy łóżku starszego mężczyzny o siwych włosach i zaroście, odzianego szatą od pasa w dół. Mężczyzna wskazuje palcem lewej dłoni ku górze, prawą odbiera naczynie z ręki młodego mężczyzny ukazanego z lewej strony. Młodzieniec nie patrzy na starca i, odwrócony w przeciwnym kierunku, zakrywa oczy drugą dłonią. Przy łóżku siedzi mężczyzna w średnim wieku, zdający się pilnować starca. Z prawej strony łóżka zgromadzeni są ludzie. Sprawiają wrażenie przerażonych wypowiedzią starego człowieka. Niektórzy z nich mają skulone sylwetki, inni ręce wzniesione ku górze. Tło stanowi ciemna ściana sali.

RVT6HF3942TCC

Rzeźba. Twarz brodatego mężczyzny.

R1VS4KAFE6D6G

Rzeźba. Brodaty mężczyzna o okrągłej twarzy.

Greckie umiłowanie piękna

Mieszkańcy Hellady mieli też znaczne osiągnięcia w sztukach plastycznych. Najbardziej trwałe okazały się dzieła architektury. Jako przykład można podać tu świątynię Partenon w Atenach (na ilustracji poniżej), której sklepienie opiera się na potężnych kolumnach. Grecy stworzyli trzy podstawowe style kolumn: koryncki, joński i dorycki. Były one stosowane w wielu późniejszych budowlach (renesansowych, klasycystycznych), a także obecnie – jeśli nie w celach konstrukcyjnych, to ozdobnych.

R13AQRHSXZOEG

Ilustracja przedstawia schemat kolumny doryckiej. Jest ona osadzona na podstawie zwanej stylobatem. Poprzeczny pasek w górnej części kolumny nazywany jest anulusem. Następnie kolumna jest przymocowana do dwóch elementów: echinusa i abakusa, które łączą ją z podłużnym architrawem. Na architrawie osadzone są mniejsze kolumny, które łączą się z nim przy pomocy trzech części: guttae, regula i tenii. Pomiędzy małymi kolumnami znajdują się postacie zwane metopami. Całość kończy się na gzymsie, elemencie wystającym w dół zwanym mutulusem i szpiczastych ozdobach zwanych akroterionami.

R1VVRTNL52JPE

Ilustracja przedstawia schemat kolumny jońskiej. Baza kolumny składa się od dołu z stylobatu, plinty, torusu i trochilusu. Trzon kolumny jest pokryty małymi podłużnymi rowkami zwanymi kanelurami i zakończony jest elementem przypominającym ślimaka nazywanym wolutą. Kolejnym elementem jest architraw, który łączy się z kolumną elementem zwanym abakusem, a od góry jest pokryty wzorem zwanym kilimationem. Następnym elementem jest fryz czyli płaskorzeźba przedstawiająca scenę z życia mieszkańców. Kolumna zakończona jest gzymsem przyozdobionym kolejnym kilimationem.

RGCQPH7GT6G32

Styl koryncki.

R11V34CN5PAG3

Zdjęcie przedstawia budowlę antyczną, z zewnętrzną kolumnadą składającą się z 46 kolumn, z których 8 jest widocznych z przodu świątyni. Kolumny są marmurowe, podobnie jak wsparte na nich frontony. Do budowli prowadzi ciąg kamiennych schodów.

R1KOUFSPSHJT7

Na schemacie znajduje się plan Partenonu ukazany z góry. Widoczne są na nim liczne kolumny i wewnętrzne pomieszczenia.

RJDM3RJN4L3R8

Fotografia przedstawia widok na wschodnią fasadę Partenonu, który jest w trakcie prac renowacyjnych. Budowla zbudowana jest z jasnego kamienia, oparta konstrukcyjnie na wysokich kolumnach podtrzymujących elementy dachu. Część kolumn jest uszkodzona i ułamana. Do budowli prowadzą wysokie kamiennie schody. Wewnątrz konstrukcji stoi rusztowanie, a przy budowli kontener i stos kamieni. Przed budowlą stoi para turystów.

R9KX25XRZDJLX

Ilustracja interaktywna przedstawia Erechtejon - świątynię z marmuru. Erechtejon został wybudowany na zboczu akropolu ateńskiego w stylu jońskim. Świątynia ma kilka pomieszczeń o zróżnicowanym położeniu wysokości posadzek i dachu. Na zdjęciu widać z jednej strony ścianę zewnętrzną z gankiem kariatyd, z drugiej - kolumnadę w stylu jońskim, a z następnej strony - fragment portyku w stylu jońskim. Kolumnady w stylu jońskim są wyraźnie wyższe od kolumn w postaci kobiet. Dodatkowo na ilustracji znajduje się punkt interaktywny: 1. Wraz z odbudową Akropolu (od 447 roku p.n.e.) rozpoczął się tzw. okres klasyczny, trwający do śmierci Aleksandra Wielkiego w 323 roku p.n.e. Ten dzieli się na okres zwany surowym, potem pięknym a następnie późnoklasycznym.

Ilustracja interaktywna przedstawia Erechtejon - świątynię z marmuru. Erechtejon został wybudowany na zboczu akropolu ateńskiego w stylu jońskim. Świątynia ma kilka pomieszczeń o zróżnicowanym położeniu wysokości posadzek i dachu. Na zdjęciu widać z jednej strony ścianę zewnętrzną z gankiem kariatyd, z drugiej - kolumnadę w stylu jońskim, a z następnej strony - fragment portyku w stylu jońskim. Kolumnady w stylu jońskim są wyraźnie wyższe od kolumn w postaci kobiet. Dodatkowo na ilustracji znajduje się punkt interaktywny: 1. Wraz z odbudową Akropolu (od 447 roku p.n.e.) rozpoczął się tzw. okres klasyczny, trwający do śmierci Aleksandra Wielkiego w 323 roku p.n.e. Ten dzieli się na okres zwany surowym, potem pięknym a następnie późnoklasycznym.

R1NFRS5F7PA43

Fotografia przedstawia Erechtejon z widokiem od strony portyku. Fragment budowli jest po współczesnej rekonstrukcji. W centralnej jej części są kariatydy - kolumny w kształcie kobiet. Po lewej stronie fragment antyczny, zniszczony, w kolorze kamienia. Po prawej fragment zrekonstruowany, kolorowy. Kariatydy mają czerwone suknie, złote tarcze i ciemne włosy. Kapitele nad ich głowami oraz fryz są w kolorowe pasy. W tle ukazany jest krajobraz miasta i gór oraz bezchmurne niebo.

O rozwoju sztuki greckiej najlepiej świadczy fakt, że spośród siedmiu cudów świata aż pięć stworzyli Hellenowie. Mauzoleum w Halikarnasie, Artemizjon w Efezie i latarnia morska na Faros były arcydziełami architektury, a kolos z Rodos i posąg Zeusa w Olimpii – rzeźbami.

Slajd 5 z 5

R7A65PUS7XGSJ

Zdjęcie przedstawia pozostałości po zabudowaniach, leżące kamienie, fragmenty cokołów, ruiny fundamentów. W tle współczesne domy z płaskimi dachami.

R1UTT3J9NRX6V

Zdjęcie przedstawia pozostałości zabudowań sakralnych. Na pierwszym planie fragment kolumny, nieco dalej nieco wyższa pozostałość kolumny. W oddali na wzniesieniu mury o okrągłym kształcie rotundy.

RPE66MEG7B37R

Ilustracja przedstawia wysoka wieżę stojąca na podeście w formie kwadratu. Wieża ma w połowie swojej wysokości taras. Na szycie, stożkowaty dach, wieńczy rzeźba. Budynek stoi na nabrzeżu, na pierwszym planie woda i fale.

RRMM1NT8PBJ21

Ilustracja przedstawia posąg, mężczyznę stojącego tyłem w rozkroku. Nogi mężczyzny podparte są kwadratowymi kolumnami, jego głowę zdobi promienista korona czyli królewski diadem.

RVZZZ43MZ2Z5G

Rysunek przedstawia rzeźbę siedzącego na tronie Zeusa o poważnym i dostojnym obliczu. Na głowie ma wieniec z gałązek oliwnych, z lewego ramienia zwisa mu złoty płaszcz, w prawej dłoni trzyma statuę bogini Nike, a lewą rękę wspiera na wykładanym szlachetnymi kamieniami berle. Na rzeźbionych oparciach i nogach tronu ukazano postaci bóstw i sceny bitewne. Szatę i włosy Zeusa wykonano ze złota, obnażone części ciała z kości słoniowej, tron z drewna cedrowego wykładanego hebanem i szlachetnymi kamieniami. Wokół rzeźby narysowano ludzi, którzy swoim wzrostem sięgają tylko piedestału posągu.

Oprócz Myrona, autora słynnego Dyskobola, na uwagę zasługuje działający w tym samym okresie Fidiasz – twórca wspomnianego posągu Zeusa, który brał też udział w budowie Partenonu. Zbadał on i ustalił proporcje ludzkiego ciała, z jego rozważań korzystali późniejsi artyści. Było to podyktowane chęcią jak najwierniejszego odwzorowania rzeczywistości.

R4EM7RDL9J53Q

Na zdjęciu znajduje się żółta waza z namalowanymi greckimi wojownikami. Są oni uzbrojeni we włócznie i okrągłe tarcze. Jeden z nich jedzie na czarnym koniu.

R13N2BQ7HFZL8

Na zdjęciu znajduje się ciemne naczynie z namalowaną sceną rodzajową. Przedstawia ona leżącego półnagiego mężczyznę z brodą i grającą na flecie kobietę ubraną w szaty.

R15GHE6LAHT1A1

Ilustracja interaktywna przedstawia starożytną grecką wazę w stylu czerwonofigurowym z dwoma dekorowanymi wzorem uszami. Na wazie ukazane są czerwone postacie znajdujące się we wnętrzu sypialni. Mężczyzna siedzi na łóżku, a obok podchodzi kobieta. Powyżej znajduje się dekoracyjny pas z motywami kwiatowymi obiegający wazę. Górna i dolna część są czarne. Na ilustracji umieszczony jest interaktywny punkt z informacją: Punkt 1: Styl czerwonofigurowy - tło malowano połyskującą czernią. Postacie miały czerwony kolor gliny. Nowy styl umożliwił precyzyjne wykonywanie szczegółów, detali, np. cieniowanie, odtworzenie muskulatury. Dominującymi motywami była tematyka mitologiczna i sceny z życia codziennego: warsztat rzemieślniczy, szkoła, tancerki, hetery i sceny miłosne.

Ilustracja interaktywna przedstawia starożytną grecką wazę w stylu czerwonofigurowym z dwoma dekorowanymi wzorem uszami. Na wazie ukazane są czerwone postacie znajdujące się we wnętrzu sypialni. Mężczyzna siedzi na łóżku, a obok podchodzi kobieta. Powyżej znajduje się dekoracyjny pas z motywami kwiatowymi obiegający wazę. Górna i dolna część są czarne. Na ilustracji umieszczony jest interaktywny punkt z informacją: Punkt 1: Styl czerwonofigurowy - tło malowano połyskującą czernią. Postacie miały czerwony kolor gliny. Nowy styl umożliwił precyzyjne wykonywanie szczegółów, detali, np. cieniowanie, odtworzenie muskulatury. Dominującymi motywami była tematyka mitologiczna i sceny z życia codziennego: warsztat rzemieślniczy, szkoła, tancerki, hetery i sceny miłosne.

R19TUA3K689JA

Na zdjęciu znajduje się wysoka biała waza z czarnym uchem. Namalowana jest na niej kobieta w czerwonej szacie i czarnych włosach.

R1TTCT646DL3A

Na zdjęciu znajduje się pomnik nagiego mężczyzny, który przygotowuje się do rzucenia dyskiem. Ma on krótkie włosy, a w prawej ręce trzyma wspomniany dysk.

Olimpiady dawniej i dziś

Wspomniany już Dyskobol dostarcza informacji o rozwoju jeszcze jednej dziedziny kultury – sportu. Oprócz rzutu dyskiem Grecy uprawiali wiele innych dyscyplin: rzut oszczepem, skoki, biegi, zapasy, wyścigi rydwanów. Jako pierwsi zaczęli wyprawiać regularne igrzyska, w których udział brali przedstawiciele różnych poleis. Igrzyska wywodziły się z uroczystości religijnych. Najbardziej znane odbywały się w Olimpii, stanowiły one nawet podstawę pomiaru czasu. Najdobitniej świadczy to o ważnej roli sportu w życiu starożytnych Hellenów, wyróżniającej kulturę grecką. Choć rozwój sportu został w dużej mierze zahamowany przez Rzymian, zwłaszcza po przyjęciu chrześcijaństwa, to jednak idea igrzysk olimpijskich przetrwała i odrodziła się pod koniec XIX w. Są one organizowane do dziś.

R1GTTEM99S6SC

Zdjęcie przedstawia kolorową Amforę czyli wazę, gdzie narywano biegaczy w biorących udział w konkurencji hoplites, czyli biegu żołnierzy w uzbrojeniu.

Recepcja kultury antycznej Grecji

W większości przypadków Rzymianie przyjmowali kulturę grecką (świadczy o tym choćby wykonanie kopii greckiego Dyskobola) i pomagali tym samym w jej rozpowszechnianiu na Starym Kontynencie. Przyjęcie chrześcijaństwa przyniosło niewielkie zmiany. Co prawda część dzieł została zniszczona lub odrzucona jako „pogańskie”, jednak chrześcijanie adaptowali świątynie na kościoły, a w filozofii opierali się na koncepcjach Platona i Arystotelesa. Wraz z chrystianizacją Europy Wschodniej na te tereny docierała także kultura grecka (a raczej grecko‑rzymska, gdyż zlały się one w jedno). Po pewnym zastoju w okresie średniowiecza powróciła ona do łask w renesansie i od tego czasu motywy mitologiczne w sztuce pojawiają się niemal równie często jak biblijne.

Na koniec warto wspomnieć osiągnięciach Greków w naukach ścisłych: matematyce i przyrodzie (Archimedes – twórca prawa wyporu płynów), astronomii (model heliocentryczny Arystarcha z Samos), medycyny (do dziś składana przez lekarzy przysięga Hipokratesa). Wypracowana przez Ateńczyków demokracja była wzorem dla wielu współczesnych państw. Herodot stworzył natomiast podstawy historii i geografii.

RC94137OEFR82

Obraz przedstawia mężczyznę w starszym wieku, siedzącego przy swoim biurku, stwarzającego wrażenie zamyślonego. Prawą rękę ma opartą na globusie a lewą podpiera swoją bogato zarośniętą brodę. Na stole widać kałamarz, dwie książki, otwartą kartę z rysunkami.

Trudno przecenić wpływ cywilizacji greckiej na kształt dzisiejszej Europy. Starożytni Hellenowie stworzyli podstawy praktycznie każdej dziedziny kultury. Oczywiście sami również ulegali wpływom – sztuk plastycznych uczyli się najpewniej od Persów, astronomii od Egipcjan, a pismo przejęli od Fenicjan. Jednak to oni rozpropagowali te osiągnięcia i wynalazki w Europie – samodzielnie (np. podczas wielkiej kolonizacji) lub za pośrednictwem Rzymian. Wieloletnia dominacja kulturalna Greków sprawiła, że ich wersja kultury stała się dominująca, i nawet chrześcijaństwo niewiele mogło tu zmienić, ponieważ wpływy greckie były silnie zakorzenione. Bez wątpienia cywilizacja europejska wyglądałaby zupełnie inaczej, gdyby nie starożytni mieszkańcy Hellady.

Zapoznaj się z filmami 

R1Z3KE6RA5A4Z

Film nawiązujący do treści materiału

Film nawiązujący do treści materiału

Film dostępny pod adresem /preview/resource/R1Z3KE6RA5A4Z

Film nawiązujący do treści materiału

R1E25V2FD7HMC

Film nawiązujący do treści materiału

Film nawiązujący do treści materiału

Film dostępny pod adresem /preview/resource/R1E25V2FD7HMC

Film nawiązujący do treści materiału

Trenuj i ćwicz

11

Ćwiczenie 5

Przyjrzyj się poniższej fotografii, a następnie na jej podstawie uzasadnij, że artystyczne osiągnięcie starożytnych Greków stało się kanonem w późniejszych wiekach.

RDZ9AVR73KERB

Belweder w Warszawie, w XX w. siedziba prezydenta Polski.

R1S9J5OSQEEQF

Twoja odpowiedź (Uzupełnij).

Wskazówki i klucze odpowiedzi

Pokaż podpowiedź

Przyjrzyj się elementom architektonicznym budynku. Do czego możesz je porównać? Czy dostrzegasz jakiś porządek architektoniczny, który pochodzi z antycznej Grecji?

Pokaż odpowiedź

Przykładowa odpowiedź: Współczesna architektura korzysta z porządków architektonicznych starożytnej Grecji. Przykładem są kolumny widoczne na zdjęciu, które zostały wybudowane w porządku jońskim, a także trójkątny tympanon.

Ćwiczenie 5

ROP778B638VNP

Połącz w pary. polis Możliwe odpowiedzi: 1. w starożytności sztuka argumentacji prowadząca do potwierdzenia lub zakwestionowania tezy; nauka o mechanizmach i sposobach rozumowania, uczyła poprawnej metody dowodzenia, 2. ogólna nazwa starożytnej Grecji; pierwotnie tą nazwą określano ziemie na południu Tesalii, 3. nazwa miasta‑państwa w starożytnej Grecji, gdzie wszystkie ważne decyzje podejmowane były przez zgromadzenie ludowe dialektyka Możliwe odpowiedzi: 1. w starożytności sztuka argumentacji prowadząca do potwierdzenia lub zakwestionowania tezy; nauka o mechanizmach i sposobach rozumowania, uczyła poprawnej metody dowodzenia, 2. ogólna nazwa starożytnej Grecji; pierwotnie tą nazwą określano ziemie na południu Tesalii, 3. nazwa miasta‑państwa w starożytnej Grecji, gdzie wszystkie ważne decyzje podejmowane były przez zgromadzenie ludowe Hellada Możliwe odpowiedzi: 1. w starożytności sztuka argumentacji prowadząca do potwierdzenia lub zakwestionowania tezy; nauka o mechanizmach i sposobach rozumowania, uczyła poprawnej metody dowodzenia, 2. ogólna nazwa starożytnej Grecji; pierwotnie tą nazwą określano ziemie na południu Tesalii, 3. nazwa miasta‑państwa w starożytnej Grecji, gdzie wszystkie ważne decyzje podejmowane były przez zgromadzenie ludowe

Połącz w pary. polis Możliwe odpowiedzi: 1. w starożytności sztuka argumentacji prowadząca do potwierdzenia lub zakwestionowania tezy; nauka o mechanizmach i sposobach rozumowania, uczyła poprawnej metody dowodzenia, 2. ogólna nazwa starożytnej Grecji; pierwotnie tą nazwą określano ziemie na południu Tesalii, 3. nazwa miasta‑państwa w starożytnej Grecji, gdzie wszystkie ważne decyzje podejmowane były przez zgromadzenie ludowe dialektyka Możliwe odpowiedzi: 1. w starożytności sztuka argumentacji prowadząca do potwierdzenia lub zakwestionowania tezy; nauka o mechanizmach i sposobach rozumowania, uczyła poprawnej metody dowodzenia, 2. ogólna nazwa starożytnej Grecji; pierwotnie tą nazwą określano ziemie na południu Tesalii, 3. nazwa miasta‑państwa w starożytnej Grecji, gdzie wszystkie ważne decyzje podejmowane były przez zgromadzenie ludowe Hellada Możliwe odpowiedzi: 1. w starożytności sztuka argumentacji prowadząca do potwierdzenia lub zakwestionowania tezy; nauka o mechanizmach i sposobach rozumowania, uczyła poprawnej metody dowodzenia, 2. ogólna nazwa starożytnej Grecji; pierwotnie tą nazwą określano ziemie na południu Tesalii, 3. nazwa miasta‑państwa w starożytnej Grecji, gdzie wszystkie ważne decyzje podejmowane były przez zgromadzenie ludowe

1

Ćwiczenie 6

Uzasadnij, że zasada obowiązująca w zawodzie, którego atrybut został przedstawiony na poniższym zdjęciu, wywodzi się ze starożytnej Grecji.

R14BLKKDPLM3J

Fotografia przyrządu.

RC4CPB3F4DN2Z

Twoja odpowiedź (Uzupełnij).

Wskazówki i klucze odpowiedzi

Pokaż podpowiedź

Zdjęcie przedstawia stetoskop. W jakim zawodzie jest on wykorzystywany? Z czym kojarzy ci się przysięga składana przez osoby wykonujące ten zawód?

Pokaż odpowiedź

Przykładowe uzasadnienie: Na zdjęciu przedstawiony jest atrybut lekarza. W starożytności lekarze składali przysięgę Hipokratesa, w której ślubowali m.in. pomagać, a nie szkodzić pacjentom, i zachowywać tajemnicę lekarską. Przysięga Hipokratesa stała się podstawą kodeksu etycznego przyjmowanego przez środowisko lekarskie.

Ćwiczenie 6

R19F7J8MGAOE2

Uzasadnij, że stetoskop, przyrząd wykorzystywany przez lekarzy wywodzi się ze starożytnej Grecji. (Uzupełnij).

Słownik