Państwo Aleksandra Macedońskiego oraz kulturowe i polityczne konsekwencje jego podbojów

Chyba każdy słyszał o Aleksandrze Wielkim. Zdobywca Persji budzi niesłabnące zainteresowanie. Nie sposób policzyć książek, artykułów, prac popularnonaukowych, które powstały i stale powstają na jego temat. Skąd to zainteresowanie? Złożyło się na to wiele czynników, ale przede wszystkim podziw budzi młody wiek króla, tempo podboju, geniusz wojskowy (Aleksander nie przegrał ani jednej bitwy, nawet potyczki!) oraz rozmiary zdobyczy. W ciągu 13 lat rządów Aleksander stał się panem połowy znanego Grekom świata. Nikt przed nim nie dokonał niczego podobnego.

Państwo Filipa II

Po objęciu władzy Filip II szybko ustabilizował sytuację Macedonii dzięki dyplomacji i przekupstwom, a następnie przeprowadził gruntowną przebudowę państwa, czyniąc z niego silne i sprawnie funkcjonujące mocarstwo. Oparł potęgę Macedonii na dobrze zarządzanej gospodarce, wykorzystując żyzne ziemie południa, pastwiska północy, bogactwa leśne oraz ogromne dochody z kopalń srebra w górach Pangaion, które finansowały reformy i ekspansję. Kluczowe znaczenie miała reforma armii: Filip stworzył nowoczesną piechotę uzbrojoną w długie sarissy, elitarny oddział hypaspistów oraz utrzymał znakomitą jazdę hetajrów, czyniąc wojsko niezwykle skutecznym. Ważnym elementem państwa była też instytucja „chłopców królewskich”, wychowująca przyszłe elity wojskowe i administracyjne oraz zabezpieczająca lojalność arystokracji. Po umocnieniu państwa Filip rozpoczął ekspansję, podporządkowując Trację i Tesalię oraz ingerując w sprawy Grecji. Zwycięstwo nad Atenami i Tebami pod Cheroneją w 338 r. p.n.e. zapewniło Macedonii hegemonię, a utworzenie Związku Korynckiego uczyniło z niej przywódcę świata greckiego. Państwo Filipa II było więc scentralizowane, bogate, oparte na silnej armii i skutecznej polityce, gotowe do wielkiej wyprawy przeciw Persji.

Podbój Persji

R1PE3H8Q21DM7

Mapa przedstawiająca Królestwo Macedonii pozostawione przez Filipa Drugiego (336 rok przed naszą erą). Ukazane jest: 1. Królestwo Macedonii na Półwyspie Bałkańskim, na terenie którego odbyły się bitwy Metonii (355 rok przed naszą erą), Pydnie (356 rok), Olincie (348 rok), Potidaji (356 rok), Amfipolis (356 rok). 2. Terytoria zależne od Macedonii, czyli Tracja (w latach 343‑342). 3. Królestwo Molosów (lata 343‑342). Tesalia (rok 352), gdzie rozegrała się bitwa na Krokusowym Polu (352 rok). 4. Członkowie Ligi Korynckiej (południowa część Półwyspu Bałkańskiego) z miastami: Termo, Termopile, Amfisa, Delfy, Elateia, Megara, Ateny, Korynt, Olimpia, Mesenia, wyspa Rodos, Cyklady i wyspy Morza Egejskiego. Na tym obszarze znajdowały się garnizony macedońskie w Ambrakii, Tebach, Koryncie, Eretrii. Tu także rozegrała się w 338 roku bitwa pod Cheroneją. 5. Państwa neutralne, czyli Sparta i Kreta. 6. Imperium perskie.

Zanim Aleksander wyprawił się do Persji (miał wówczas 22 lata), spędził dwa lata na zabezpieczaniu północnych i wschodnich granic Macedonii oraz na krwawym tłumieniu powstania w Grecji. W 334 r. p.n.e. rozpoczął podbój monarchii Achemenidów, który zajął mu osiem lat, lecz zwycięstwo było przesądzone już po trzech latach. W wyprawie wzięło udział ok. 40 tys. piechoty i 5 tys. jazdy. Persowie organizowali (z energią) kolejne armie, każda mimo przewagi liczebnej, wyboru terenu walki i lepszego zaopatrzenia ulegała najeźdźcy: najpierw nad Granikiem (334 r. p.n.e.) Aleksander rozbił perskich satrapów, później pod Issos (333 r. p.n.e.) i Gaugamelą (331 r. p.n.e.) „króla królów” Dariusza III. Nie udało mu się pojmać władcy, który został zabity przez własnego poddanego w 330 r. p.n.e. Wcześniej Aleksander zdobył i spalił pałac królewski w Persepolis. Cel wyprawy tj. zemsta za krzywdy poczynione przez Kserksesa przed 150 laty został osiągnięty.

RMKKUMJJCVGTV

Dzieło autorstwa Charlesa de Bruna pod tytułem „Bitwa pod Granikiem” przedstawia tytułową bitwę, w której starły się ze sobą dwie armie – macedońska i perska. Armią macedońską dowodził Aleksander, który jest widoczny w centrum obrazu. Aleksander siedzi na brązowym koniu, ubrany jest w srebrną zbroję i hełm z białym pióropuszem. W jednej dłoni trzyma miecz. Na jego plecach wisi bladoróżowa peleryna. Aleksander walczy z przeciwnikiem na koniu, który tratuje leżącego pod nim człowieka. Scena dzieje się nad rzeką, która widoczna jest na pierwszym planie. Za plecami Aleksandra odbywa się walka o jego życie. Jeden z Persów unosi w jego kierunku miecz, a macedoński żołnierz walczący u boku macedońskiego wodza odpycha perskiego napastnika i zadaje mu cios toporem. Otaczają ich inni walczący na zboczu wzgórza. Z prawej strony widoczne jest drzewo o zielonych liściach, a za walczącymi przedstawiono szczyty gór. Niebo jest zasnute jasnymi chmurami.

R1Z3EHTZZBBCV

Zdjęcie przedstawia fragment zniszczonej mozaiki. Ukazuje młodego mężczyznę w starożytnym stroju żołnierskim. Postać prezentuje prawy profil. Mężczyzna ma gładkie czoło, ciemne brwi i duże oczy. Jego nos jest duży i prosty, a usta zaciśnięte. Postać ma ciemne, półdługie włosy zaczesane do tyłu oraz cienkie bokobrody. Mężczyzna jedzie konno. Trzyma w prawej dłoni włócznię.

R11XOARRVX7RV

Rycina przedstawia szarżę perskich scytyjskich rydwanów pod Gaugamelą. Rydwany ciągnięte są przez dwukonne zaprzęgi, z bocznych kół wystają lekko zakrzywione, łukowate ostrza. Jadący na rydwanach żołnierze uzbrojeni są w długie włócznie.

RHB7NUUX3ABRQ

Obraz przedstawia Aleksandra stojącego nad ciałem Dariusza. Aleksander został namalowany jako młody mężczyzna o długich ciemnych włosach, ubrany w czerwoną szatę, do której przyczepiona została złota peleryna. Mężczyzna ma spuszczony wzrok, skierowany na Dariusza, zaczerwienioną twarz, a swoje dłonie opiera o łoże, na którym leży bezwładnie król perski Dariusz - mężczyzna w średnim wieku, o średniej długości brązowych włosach i krótkim zaroście. Tors leżącego jest nagi, a jego dolne partie ciała okryte są szarym materiałem. Na drugim planie są dwaj żołnierze, towarzysze Aleksandra, którzy obserwują jego reakcję. Tło jest biało‑niebieskie.

Śmierć króla Persji stawiała przed Aleksander konieczność ustosunkowania się do spuścizny Achemenidów: czy król Macedonii powinien przyjąć tytuł króla Persji? Jak traktować perskich poddanych? Czy należy dalej kontynuować podbój? Jedno było pewne: armia macedońska, mimo objawów zmęczenia, będzie walczyć, póki wszystkie ziemie zależne od perskich królów lub kiedykolwiek im podporządkowane nie ugną się przed Aleksandrem. Młody król i jego wojska były w nieustannym ruchu, wdarły się nawet do Indii, gdzie nad Hydaspesem w 326 r. p.n.e. stoczyły ostatnią z czterech wielkich bitew, które zapewniły Aleksandrowi nieśmiertelną sławę. Tam jednak żołnierze powiedzieli: dość! Król niechętnie musiał wrócić do Mezopotamii i podjął się organizacji wielkiego imperium.

R1FSFBU2DX8UU

Ilustracja przedstawia dwa zdjęcie marmurowych, męskich głów. Zdjęcie po lewej stronie przedstawia mężczyznę o pociągłej twarzy. Mężczyzna ma duży nos, głęboko osadzone oczy i półdługie, opadające na twarz włosy. Zdjęcie po prawej stronie przedstawia brodatego mężczyznę o owalnej twarzy. Mężczyzna ma zmarszczki, głęboko osadzone oczy i krótkie włosy.

System władzy

Na czele imperium stał po prostu „król Aleksander”; co znamienne, nie tytułował się ani królem Macedonii, ani Persji. Państwo utożsamiała jego osoba, to on był państwem i źródłem władzy. Wraz z podbojem Persji zmieniał się charakter władzy królewskiej: od pozycji pierwszego pośród równych – typowej dla Macedonii, gdzie król sprawował władzę kolektywnie z najbliższymi sobie hetajrami – do właściwego dla królów Persji autokratyzmu i rządów jednoosobowych. Aleksander zyskiwał coraz to liczniejszych nowych poddanych, którzy byli przyzwyczajeni do innego stylu sprawowania władzy. Z początku Aleksander stosował podwójne standardy: Macedończyków (i Greków) traktował „po macedońsku”, Persów zaś i inne ludy – „po persku”. Z czasem jednak właściwa mu ambicja pchała go do narzucania Macedończykom zwyczajów, które były im niemiłe, a nawet obraźliwe. Do wielkich sporów doszło zwłaszcza przy próbie wprowadzenia proskynesis. Drugą osobą w państwie stał się tzw. chiliarchos.

Ciągły ruch Aleksandra uniemożliwiał mu przeprowadzenie większych zmian w strukturze zarządzania państwem. Zresztą nie wydaje się, żeby chciał dokonywać rewolucji: perska monarchia funkcjonowała sprawnie, a system satrapii sprawdzał się od wieków. Aleksander zadowolił się obsadzeniem satrapii swoimi ludźmi, którym jednak odebrał wojskowe kompetencje, a w niektórych przypadkach zmienił granice poszczególnych okręgów.

RENF874L2X3JQ

Zdjęcie przedstawia pomnik. Ukazany jest koń stojący na tylnych kopytach i próbujący go uspokoić młody mężczyzna w powłóczystej szacie sięgającej ziemi.

Starzy i nowi poddani

Rozszerzanie się imperium uzmysłowiło Aleksandrowi, że nie sposób utrzymać władzy, opierając się wyłącznie na Macedończykach. Potrzebna była zmiana postawy wobec dawnych wrogów. Zaczęło się od sprawy prozaicznej, ale kluczowej: wojsku brakowało rekrutów. Aby kontynuować podboje (Aleksander po 325 r. p.n.e. rozpoczął przygotowania do podboju Arabii, a później zamierzał wybrać się w zachodni rejon Morza Śródziemnego), musiał osłabić dominację Macedończyków w armii. Włączył więc do hetajrów arystokratów perskich, do piechoty zaś powołał z początku 30 tys. młodych Persów, których uczono walczyć na modłę macedońską i mówić po grecku. Stanowiska oficerskie utrzymano w rękach Macedończyków, ale reformy nie spotkały się z uznaniem ze strony rodaków.

R1MBK9E683HOD

Zdjęcie przedstawia fragment płaskorzeźby. Ukazana jest walka. Mężczyzna na koniu atakuje innego jeźdźca, który spada z konia. Widać także broniącego się przed atakiem mężczyznę.

Napięcie wzrosło, kiedy król podjął próby stworzenia nowej, mieszanej elity: sam poślubił trzy perskie arystokratki (w tym dwie córki Dariusza III) i „zachęcił” do wchodzenia w podobne związki 80 najbliższych współpracowników (wszystkie żony zostały oddalone po śmierci króla). Działania te budziły opór wielu Macedończyków, którzy nie mogli wyzbyć się pogardy dla Persów, pokonanych w tak szybkim tempie. Z wielką niechęcią (i szyderczymi, choć skrywanymi komentarzami) przyjęto próbę ustanowienia przez Aleksandra kultu boskiego dla swojej osoby. Choć byli i tacy, którzy wierzyli w to, że Aleksander był synem Zeusa, jak lubił mawiać o sobie władca. Większość tych działań była podejmowana w schyłkowym okresie życia Aleksandra. Król zmarł w 323 r. p.n.e., w wieku niemal 33 lat, po wielogodzinnej pijatyce. Od razu pojawiły się pogłoski o otruciu. Inni wskazywali na chorobę, której król nabawić się miał w Indiach. Prawdy, jak to zwykle bywa w takim przypadku, raczej nie poznamy nigdy.

Po śmierci Aleksandra

Wkrótce po śmierci Aleksandra Wielkiego (323 r. p.n.e.) w Babilonie zebrali się wszyscy najważniejsi wodzowie armii macedońskiej. Przed śmiercią król przekazał swój pierścień Perdikkasowi, który pełnił funkcję chiliarchy. Perdikkas zaproponował na zebraniu, ażeby królem obwołano nienarodzone jeszcze dziecko (jeśli będzie to syn) Aleksandra i Roksany, która była w ósmym miesiącu ciąży. Propozycja spotkała się tylko z częściowym poparciem wodzów i hetajrów. Także armii nie podobało się, by królem został człowiek, którego matka wywodziła się spośród podbitej ludności. Przeciwnicy zaproponowali kandydaturę przyrodniego brata Aleksandra, Arridajosa. Gdy okazało się, że Roksana urodziła syna, doszło do kompromisu: królami obwołano zarówno Arridajosa, który przybrał imię Filipa III, jak i syna Aleksandra, mającego panować jako Aleksander IV. Było to na rękę wodzom Aleksandra Wielkiego: żaden z królów sam nie był zdolny do sprawowania władzy, Filip III z powodu choroby psychicznej, Aleksander IV ze względu na niemowlęctwo. W efekcie faktyczną władzę sprawowali diadochowie. I szybko doszło między nimi do konfliktów.

Diadochowie podzielili się władzą: każdy z nich otrzymał w zarząd jakąś część imperium (niektórzy utrzymali te, które nadał im za życia Aleksander). Oficjalnie imperium miało być zachowane w całości, ale bardzo szybko doszło do podziałów. Do utrzymania jedności spuścizny Aleksandra dążyli w zasadzie wyłącznie Perdikkas (zabity w 320 r. p.n.e.), a później Antygon Jednooki i jego syn Demetrios Poliorketes.

Ustabilizowanie się monarchii założonych przez diadochów miało brzemienne skutki dla podbitych przez Aleksandra terenów. Każde z państw było rządzone przez macedońską dynastię przy współudziale Greków. Persowie wbrew temu, do czego dążył Aleksander, zostali zepchnięci do rzędu ludności podbitej i odsunięci od współuczestnictwa we władzy. Dominująca rola Macedończyków i Greków oznaczała ekspansję kultury i zwyczajów greckich na nowe obszary. W ciągu jednego pokolenia świat Greków nagle się powiększył. Polis przestała być horyzontem i jedynym punktem odniesienia. Okazało się, że można być nie tylko obywatelem miasta, ale i kosmopolitą. Grecy w stopniu nigdy dotąd niespotykanym zetknęli się ze światem barbarzyńskim. Ich wyobrażenia o świecie uległy zmianie. Zaczynała się nowa epoka. Historycy współcześni nazwali ją hellenistyczną dla podkreślenia niebywałego rozprzestrzenienia greckiego sposobu życia, a także związanych z tym przemian, jakie w nim zaszły na skutek współżycia z innymi kulturami.

Zapoznaj się linią chronologiczną oraz tekstami źródłowymi 

Polecenie 2

Połącz bitwę z numerem ilustracji w zamieszczonej niżej tabeli.

R11146D57X2GS

Ilustracja nr 1.

RS5AQNZ8J8ZRN

Ilustracja nr 2.

R1ZUX1ZB8UQNH

Ilustracja nr 3.

R1L99D9D36QNB

Ilustracja nr 4.

R1R8OMXO8GDA1

Wymyśl pytanie na kartkówkę związane z tematem materiału.

Wymyśl pytanie na kartkówkę związane z tematem materiału.

R3EA8GN9MG3MD

(Uzupełnij).

Trenuj i ćwicz

Słownik