Mapa rodzajów problemów ze zdrowiem psychicznym
Podstawowe wymiary zdrowia psychicznego
Jest wiele definicji dobrostanu, ale we wszystkich przewijają się dwa elementy: jeden związany z „ja”, czyli rozwojem własnego potencjału, a drugi związany z „my”, czyli relacjami społecznymi. Te elementy są również widoczne w przywołanej powyżej definicji zdrowia psychicznego Światowej Organizacji Zdrowia, w której z jednej strony mówi się o rozwoju własnego potencjału, umiejętności radzenia sobie z problemami, a z drugiej strony – o wkładzie w społeczeństwo. Podobne dwie kategorie znajdują się w DSM‑5 (American Psychiatric Association, 2013) w tzw. kryterium A diagnozy nasilenia zaburzeń osobowości. Otóż zgodnie z tym kryterium nasilenie zaburzenia ocenia się w sferze intrapsychicznej oraz interpersonalnej. Sfera intrapsychiczna obejmuje tożsamość oraz kierowanie sobą, a sfera interpersonalna – empatię oraz bliskie relacje. Model funkcjonowania osobowości według DSM‑5 ma jednak w swojej zasadniczej postaci charakter pozytywny. Wskazuje on bowiem sfery i elementy niezbędne do prawidłowego funkcjonowania w sferze emocjonalno‑społecznej, swego rodzaju filary, na których jest oparte zdrowie psychiczne, bardzo zbliżone do tych, które są obecne w definicji zdrowia psychicznego Światowej Organizacji Zdrowia. Rysunek 1 przedstawia owe dwa filary.
Podstawowe wymiary problemów ze zdrowiem psychicznym
W literaturze wyróżnia się wiele kategorii i wymiarów opisujących problemy ze zdrowiem psychicznym. Zwykle grupują się one w dwa duże czynniki: problemy eksternalizacyjne oraz problemy internalizacyjne (Krueger i Markon, 2006; Markon i in., 2005). Cieciuch i in. (2023) wyróżnili dodatkowo czynnik problemów psychastenicznych i wszystkie grupy problemów, wraz z dobrostanem, ulokowali w matrycy będącej poszerzeniem rysunku 1. Ta poszerzona matryca, wraz z trzema czynnikami problemów oraz dobrostanem, została przedstawiona na rysunku 2. Warto wspomnieć, że te trzy rodzaje problemów: eksternalizacyjne, internalizacyjne i psychasteniczne zostały wymienione w Rozporządzeniu Ministra Zdrowia z dnia 16 września 2020 r. zmieniającym rozporządzenie w sprawie świadczeń gwarantowanych z zakresu opieki psychiatrycznej i leczenia uzależnień (Dz.U. 2020 poz. 1641).
Zgodnie z matrycą przedstawioną na rysunku 2, dobrostan, czyli zdrowie psychiczne, jest oparty na dwóch filarach: (1) na filarze relacji społecznych, włączenia w życie społeczne oraz (2) na filarze rozwoju „ja” i własnego potencjału. Optymalna sytuacja polega na silnych obu filarach, ale możliwa jest też sytuacja oparcia zdrowia psychicznego na jednym filarze przy niezbyt silnym drugim. Jeśli jednak jeden z filarów jest słaby, a drugi również zaczyna słabnąć, rozpoczyna się obszar zagrożenia problemami.
Problemy eksternalizacyjne pojawiają się wówczas, gdy filar społeczny jest słaby, a filar osobisty również zaczyna słabnąć. Są to problemy behawioralne polegające na częstym przejawianiu zachowań agresywnych, antyspołecznych, ryzykownych; brak panowania nad własnym zachowaniem.
Problemy internalizacyjne pojawiają się wówczas, gdy oba filary zdrowia psychicznego są dość słabe. Są to problemy emocjonalne polegające na częstym, długotrwałym i silnym doświadczaniu negatywnych emocji (m.in. lęku, wstydu, podejrzliwości) oraz niskim poczuciu własnej wartości.
Problemy psychasteniczne pojawiają się wówczas, gdy filar osobisty jest słaby, a dodatkowo zaczyna słabnąć filar społeczny. Są to problemy motywacyjne polegające na bierności, zahamowaniach, nadmiernej zależności od innych, sztywnych schematach myślenia i działania, w tym fiksacji na szczegółach.