Przemiany gospodarcze i społeczne. Nowe prądy ideowe
Najważniejsze odkrycia naukowe i dokonania techniczne
W latach 30. XIX w., kiedy po śmierci niemieckiego filozofa Georga Wilhelma Friedricha jego szkoła podzieliła się na dwa wrogie pod względem politycznym nurty, coraz większą popularność, a wkrótce dominację, zdobył nowy system myślowy, którego twórcą był Francuz August Comte. Jego koncepcje, wyłożone w opublikowanej wówczas sześciotomowej rozprawie o filozofii pozytywnej i dotyczące przede wszystkim nauki, opierały się na zakwestionowaniu sensu dociekań metafizycznych, tak charakterystycznych dla niemieckiego idealizmu, oraz minimalizmie poznawczym.
Wyjaśnisz, czym był pozytywizm.
Scharakteryzujesz, jak rozwinęła się nauka w XIX wieku.
Opiszesz wpływ filozofii pozytywistycznej na wynalazczość.
Opiszesz, jak nauka i przemysł zmieniały świat.
Filozofia pozytywistyczna Augusta Comte’a
Za godne uwagi uczonych Comte uważał jedynie fakty stwierdzalne empirycznie i rzeczywiste przedmioty. Celem badań naukowych miało być ustalenie praw, wśród których Comte wyróżniał dwa rodzaje:
prawa konkretne, oparte na bezpośrednich szczegółowych obserwacjach lub eksperymentach, oraz
prawa abstrakcyjne, stanowiące uogólnienie praw konkretnych i umożliwiające przewidywanie zdarzeń.
Zadaniem nauki, według Comte’a, była poprawa warunków życia ludzi. Przekonanie, że drogą do niej są badania i wynalazki, a także związany z tym rozwój przemysłu, filozof zawdzięczał utopijnemu socjaliście Claude’owi de Saint- Simonowi, którego sekretarzem był przez kilka lat. Szkicując własny projekt idealnego ustroju przyszłości, na czele państwa Comte stawiał jednak bankierów i przemysłowców, których działania mieli oceniać uczeni – kapłani nowej, pozytywistycznej religii, wybierający ze swego grona arcykapłana.
Wprawdzie zdaniem twórcy pozytywizmu idealizm stanowił nieporozumienie, ale jego własną filozofię łączyło z myślą niemiecką wiele cech wspólnych. Comte bowiem również stawiał sobie za cel pełne wyjaśnienie rzeczywistości, w tym sensu historii, którą dzielił na trzy epoki:
teologiczną, kiedy wyjaśnień poszukiwano głównie w religii, odwołując się do zjawisk nadnaturalnych,
metafizyczną, w której posługiwano się wyjaśnieniami abstrakcyjnymi, takimi jak wola ludu lub natura,
pozytywną, właśnie się rozpoczynającą wraz z odkryciem praw rządzących światem i pozwalających rozumieć i wyjaśniać jego funkcjonowanie.
Z kolei do myślicieli wieku oświecenia upodabniał Comte’a jego scjentyzm, tzn. przekonanie, że metody nauk doświadczalnych powinny stanowić wzór postępowania badawczego w innych dziedzinach. Chcąc przybliżyć do tych standardów badania społeczne, opracował on podstawy socjologii, którą – analogicznie do nowożytnej fizyki – podzielił na statykę, czyli opis struktur społeczeństwa, i dynamikę, zajmującą się ich zmianami.
Wynalazki techniczne
Comte’owska wizja epoki, w której nauka uczyni życie ludzkie lepszym, jego współczesnym nie wydawała się bynajmniej pozbawioną podstaw mrzonką. Coraz liczniejsze z biegiem czasu wynalazki techniczne i odkrycia naukowe sprawiły, że mimo wielkich przewrotów i wojen XIX w. stał się epoką niebywałego optymizmu. Industrializacja spowodowała, że towary dotąd uznawane za luksusowe (np. tkaniny bawełniane) stawały się tańsze i niemal powszechnie dostępne. Także kolej i parowce jako środki transportu oraz nowe metody upraw i rozwój rolnictwa przemysłowego prowadziły do uwolnienia człowieka z zależności od przyrody, czyniąc życie wygodniejszym, przyjemniejszym i dłuższym.
Zacieśniały się też związki między postępem w nauce a rozwojem gospodarczym, wskutek czego odkrycia badaczy owocowały wynalazkami technicznymi. Do rozwoju chemii, zapoczątkowanego w XVIII w. przez Lavoisiera, przyczynili się Anglicy John Dalton i Humphry Davy oraz Szwed Jöns Berzelius, którzy sprecyzowali pojęcie pierwiastka, wprowadzili symbole pierwiastków i zastosowali w praktyce wzory chemiczne. W dziedzinie chemii organicznej zasłużyli się uczeni niemieccy, szczególnie działający w Giesen Justus Liebig, który prowadził studia nad nawozami naturalnymi. Anglicy rozwijali też badania nad elektrycznością. Ich efektem było skonstruowanie silnika elektrycznego przez Michaela Faradaya w 1821 r. (prawie 60 lat później pierwszą elektryczną lokomotywę zaprojektował już jednak niemiecki przemysłowiec Ernst von Siemens), opatentowanie żarówki i otwarcie w 1882 r. pierwszej elektrowni przez Amerykanina Thomasa Alvę Edisona. Z kolei sześć lat wcześniej, w 1876 roku, rodak Edisona, Alexander Graham Bell, skonstruował telefon, co umożliwiło przekazywanie na odległość już nie tylko komunikatów pisemnych (do tego od 1837 r. służył telegraf elektromagnetyczny i specjalny alfabet autorstwa Samuela Morse’a), lecz także głosu. Niebawem w Stanach Zjednoczonych i Wielkiej Brytanii uruchomiono pierwsze sieci telefoniczne.
Na początku epoki uprzemysłowienia większość nowych wynalazków była dziełem ludzi pracujących w danej gałęzi przemysłu, którzy, stykając się na co dzień z problemami technicznymi, odkrywali sposoby usprawnienia produkcji. Pod koniec XIX w. najwięcej odkryć dokonano w laboratoriach naukowych. Laboratoria często były ściśle związane z przemysłem, dlatego też rezultaty prac naukowców znajdowały praktyczne zastosowanie, m.in. w przemyśle elektrotechnicznym i chemicznym.
Teoria ewolucji
Odkrycia, które spowodowało najdonioślejsze zmiany w nauce, a zwłaszcza w światopoglądzie, dokonał angielski biolog Karol Darwin. Inspiracją dla jego badań był dorobek Francuzów Georges’a Buffona [żorża bufona] i Jeana Baptiste’a Lamarcka [żana baptista lemarka], którzy głosili, że gatunki biologiczne podlegają ewolucyjnym zmianom – od form prymitywnych ku coraz doskonalszym. W opublikowanej w 1859 r. pracy O powstawaniu gatunków drogą doboru naturalnego, czyli O utrzymaniu się doskonalszych ras w walce o byt Darwin dowodził, że choć rozwój biologiczny nie ma z góry ustalonego kierunku, to z zasady przy życiu utrzymują się osobniki najlepiej przystosowane do środowiska, i proces ten nazwał doborem naturalnym. Natomiast w opublikowanej w 1871 r. książce O pochodzeniu człowieka badacz potraktował rodzaj ludzki jako jeden z wielu gatunków biologicznych, wywodzący się od małp, za co został potępiony przez przedstawicieli wszystkich wyznań chrześcijańskich i co wywołało zażarte dyskusje. Oburzeni krytycy nie szczędzili Darwinowi inwektyw, broniąc dotychczas obowiązującej teorii kreacjonizmu, opartej na literalnym odczytaniu biblijnej opowieści o stworzeniu świata i człowieka przez Boga. Teoria ewolucji miała też liczne grono zwolenników i propagatorów, prowadzących na jej rzecz skuteczną kampanię informacyjną.
Darwinizm społeczny i eugenika
Niektórzy zwolennicy teorii Darwina próbowali zastosować pojęcia doboru naturalnego oraz walki o byt, opisujące mechanizmy ewolucji gatunków biologicznych, do aktualnej rzeczywistości społeczno‑politycznej. Za pomocą ich koncepcji, zwanej darwinizmem społecznym, uzasadniano więc m.in. kolonializm, przewagę poszczególnych narodów nad innymi albo uprzywilejowanie ludzi białej rasy względem „kolorowych”. Z kolei rzekomo pogarszającą się kondycję fizyczną mieszkańców wielkich miast próbowano tłumaczyć dziedziczną degeneracją. W konsekwencji u schyłku XIX w. lekarze – zwolennicy eugeniki, czyli teorii udoskonalania dziedzicznych cech ludzi (gr. eugenēs – dobrze urodzony) – chcieli rozwiązać ten problem przez interwencję w procesy rozrodcze. Apelowali zatem do władz, by wprowadzając ustawowo przymusową sterylizację, zapobiegały rozmnażaniu się osób nieprzystosowanych: chorych fizycznie i psychicznie, alkoholików, przestępców lub po prostu niezaradnych życiowo i ubogich. Wbrew wyobrażeniom Comte’a polepszenie losu ludzkiego nie stało się zatem jedynym celem nauki wyzwolonej spod kontroli metafizyki i – co za tym idzie – etyki.
Postęp w medycynie
W XIX w. doszło do przełomowych zmian w zakresie medycyny. Dotychczas diagnostyka i leczenie pacjentów stały na niskim poziomie i opierały się na pseudonaukowych metodach. W obliczu wielu chorób człowiek w dalszym ciągu pozostawał bezradny. Szerzyły się epidemie, a lekarze nie dysponowali środkami pozwalającymi na ich skuteczne zwalczanie.
Przełomem okazało się odkrycie dokonane przez francuskiego uczonego Louisa Pasteura. Na podstawie swoich badań stwierdził on, że za fermentację i rozkład gnilny organizmów odpowiadają drobnoustroje. Jego badania nad wirusami zostało zwieńczone opracowaniem szczepionki przeciwko wściekliźnie. Pierwszą osobą zaszczepioną był dziewięcioletni chłopiec pogryziony przez psa chorego na wściekliznę.
Za tym sukcesem poszły kolejne badania, w wyniku których pojawiły się szczepionki przeciwko innym groźnym chorobom: wąglikowi i cholerze. Wstrzykiwanie szczepionek składających się z osłabionych zarazków uodparniało organizm, ale ta procedura jeszcze długo budziła duży opór społeczny.
Dzięki badaniom Pasteura zrozumiano, jak ważne jest zachowanie czystości, zwłaszcza w szpitalach, np. podczas wykonywania operacji. Za występowanie tężca, gangreny czy różnego rodzaju zapaleń, które stanowiły główną przyczynę zgonów w szpitalach na całym świecie, odpowiedzialne były drobnoustroje. Aby je wyeliminować, zaczęto przestrzegać zasad aseptyki i antyseptyki, zwracano również coraz baczniejszą uwagę na mycie rąk i dezynfekcję naczyń. Z czasem nowe zasady stały się normą.
Historia jako nauka
Umysłowość ludzi w XIX w. kształtowały nie tylko nauki przyrodnicze. Równie dużą rolę odegrały nauki historyczne. Historia stała się nawet uzasadnieniem teraźniejszości. Wcześniej jedynie dla monarchów z nowych dynastii odnajdywano w przeszłości mniej lub bardziej autentyczne koligacje, potwierdzające prawowitość ich władzy. Po rewolucji francuskiej i wojnach napoleońskich tradycyjny typ legitymizacji rządów został zakwestionowany. Pod koniec XIX w. prawa historyczne monarchów miały mniejsze znaczenie od praw historycznych ludów. Prace historyczne pomagały kształtować nowoczesną świadomość narodową. Była to epoka wielkich historyków piszących wielotomowe dzieła i uczących swych studentów umiejętności krytyki źródeł, zbierania faktów i ich opracowywania. Żywiono wówczas nadzieję, że kiedyś uda się zebrać wszystkie informacje o ważnych faktach, a źródła zostaną krytycznie opracowane. Problem stanowiła jedynie duża obfitość źródeł, mogąca budzić wątpliwość, czy uda się rzetelnie opisać wiek XIX.
Przestrzeń i informacja
Telegraf, telefon i radio umożliwiły przekazywanie informacji bez pośrednictwa posłańców (ludzi i zwierząt, w tym gołębi pocztowych). Położenie w 1866 r. podmorskiego kabla telegraficznego na dnie Atlantyku między Irlandią a Nową Fundlandią zapoczątkowało budowę globalnej sieci informacyjnej. Dzięki wynalezieniu w 1860 r. maszyny rotacyjnej, która umożliwiła szybki druk wysokich nakładów, prasa zaczęła docierać do coraz szerszych kręgów ludności. Gazety przynosiły też coraz świeższe wiadomości. W lipcu 1914 r. telegramy mogły być odbierane w ciągu godziny lub dwóch od momentu ich wysłania. Dotychczasowy niedostatek informacji zaczął przekształcać się w ich nadmiar. Z kolei tempo ich przekazywania wymuszało zupełnie nowy styl działania. Politycy, wojskowi i dyplomaci mieli poczucie, że ich decyzje, np. o przystąpieniu do wojny, są podejmowane pod presją czasu. Wynalezienie nowych urządzeń, które pozwalały przekazywać wiadomości na odległość, miało też ogromny wpływ na gospodarkę. Szybszy obieg informacji o kursach walut i notowaniach towarów sprawił, że związki rynków światowych i giełd stały się ściślejsze niż do tej pory, a inwestorzy giełdowi mogli błyskawicznie reagować na zmianę koniunktury nawet w odległych rejonach.
Aby podsumować zdobyte informacje obejrzyj film i wykonaj polecenie
Film dostępny pod adresem /preview/resource/R1FLK5CP2OR95
Film opowiadający o historii powstania telegrafu.
Indeks dolny Wymień skutki położenia w 1866 r. transatlantyckiego kabla telegraficznego. Indeks dolny koniecWymień skutki położenia w 1866 r. transatlantyckiego kabla telegraficznego.
Czas i jego ujednolicenie
Początkowo godzina odjazdu pociągu zależała od decyzji maszynisty. Stopniowo zaczęły powstawać rozkłady jazdy i wtedy okazało się, że dotychczasowy świat był światem czasów lokalnych, co przy wcześniejszym, wolnym, tempie podróżowania nikomu nie przeszkadzało. Po wybudowaniu kolei zegary na dworcu w Paryżu były opóźnione o 5 minut w stosunku do zegarów miejskich, gdyż na kolei obowiązywał czas z Rouen w Normandii. W Pittsburghu w amerykańskim stanie Pensylwania zbiegały się linie kilku różnych towarzystw kolejowych, których pociągi kursowały według odrębnych czasów lokalnych, co spowodowało, że godziny przyjazdów i odjazdów na dworcu w tym mieście zależały od sześciu różnych standardów czasowych. Ujednolicenie zasady określania czasu zostało wymuszone także przez inne potrzeby nowoczesnego społeczeństwa. W 1880 r. decyzją parlamentu brytyjskiego wprowadzono jednolity czas w całym Zjednoczonym Królestwie po to, żeby jednocześnie otwierać i zamykać lokale wyborcze. Cztery lata później na międzynarodowej konferencji w Waszyngtonie przyjęto, że południk przechodzący przez brytyjskie obserwatorium w Greenwich będzie odtąd uznawany za południk 0, a czas Greenwich – za czas uniwersalny. W Niemczech wprowadzono jednolitą strefę czasową w 1891 r. na skutek nacisku wojskowych, którym było to niezbędne, by prawidłowo przeprowadzić powszechną mobilizację. Dwadzieścia lat później ujednolicony czas wprowadziła Francja. Do XIX w. punktualność była uważana za miłe dziwactwo. Rolnik nie musiał wychodzić do pracy o 6 rano. Niezależnie od pory roku zaczynał pracę o świcie. Zakonnicy codziennie odmawiali nieszpory o zmroku, a nie np. o 18.45. Podział pracy w warsztatach rzemieślniczych nie był aż tak złożony, aby była konieczna punktualność. Rozwój przemysłu wszystko zmienił. Fabryczne syreny informowały o upływie czasu. Dzięki powszechnej edukacji punktualności uczono wszystkich od najmłodszych lat. Dzieci szybko poznawały różnicę między 45 minutami lekcji a 10 minutami przerwy. Do dziś w krajach nieuprzemysłowionych z dużym procentem analfabetów niepunktualność jest bardzo powszechna.
Aby podsumować zdobyte informacje obejrzyj film i wykonaj polecenie
Film dostępny pod adresem /preview/resource/RPELNM3SC88X1
Film opowiadający o zmianach w transporcie i komunikacji wynikających z cywilizacji przemysłowej.
Indeks dolny Wymień wynalazki techniczne upowszechnione w XIX w. W jaki sposób ich zastosowanie wpłynęło na rozwój organizacji ówczesnego społeczeństwa? Indeks dolny koniecWymień wynalazki techniczne upowszechnione w XIX w. W jaki sposób ich zastosowanie wpłynęło na rozwój organizacji ówczesnego społeczeństwa?
Zapoznaj się z prezentacją, a następnie wykonaj polecenia
Wyjaśnij, dlaczego filozofię pozytywistyczną Comte'a uznaje się za istotną dla przemian, które zaszły w XIX wieku. Jakie jej elementy były kluczowe dla tych przemian?
Trenuj i ćwicz
Odwołując się do dziejów techniki i medycyny, ustosunkuj się do tezy Comte’a, że zadaniem nauki jest uczynienie życia ludzkiego lżejszym.
Przedstaw główne założenia filozofii pozytywistycznej.
Słownik
(gr. atheos - bezbożny) zaprzeczanie istnieniu Boga
(gr. empeiros - doświadczony}, pogląd, według którego zasadniczą rolę w poznaniu odgrywa doświadczenie
zniewaga słowna
(łac. colligatio - związanie) pokrewieństwo z kimś o znaczącej pozycji, wysoko w hierarchii społecznej; także: poufałe stosunki z takimi osobami
pogląd panujący do XIX w., przyjmujący powstanie życia na Ziemi za akt twórczy Boga lub bóstwa oraz zakładający niezmienność postaci i liczby gatunków
(łac. positivus - oparty, uzasadniony), kierunek filozoficzny w XIX i XX w. pojmujący naukę jako badanie faktów, postulujący oczyszczenie wiedzy z wszelkiej metafizyki
(gr. skeptikos - wątpiący) osobowa wątpiąca w coś; filozoficzne stanowisko odrzucające możliwość uzsyakania wiedzy wiarygodnej i ostatecznie uzasadnionej (na podstawie słownika PWN)
(łac. soci(etas) - społeczeństwo; gr. logos - nauka), nauka o społeczeństwie