Nowe prądy ideowe i kulturowe

R1QVgGkl97xPa

Karol Marks współtworzoną przez siebie ideologię nazwał socjalizmem naukowym. Na jego pogrzebie Fryderyk Engels rzekł: Jak Darwin odkrył prawo rozwoju świata organicznego, tak Marks odkrył prawa rozwoju historii ludzkiej. Marks jako pierwszy tak zdecydowanie ujął się za pracownikami najemnymi, których liczba gwałtownie rosła w wyniku rewolucji przemysłowej. Nie widział jednak żadnej skutecznej drogi negocjacji z kapitalistami, aby poprawić sytuację robotników. Jedyną receptą miała być przemoc, która… ostatecznie miała doprowadzić do pokoju i dobrobytu. Współczesna socjaldemokracja bez zastrzeżeń akceptuje regułę demokratycznej zmiany władzy, trudno więc widzieć w niej bezpośrednią następczynię marksizmu.

Równie egzotyczne z dzisiejszego punktu widzenia recepty na uzdrowienie stosunków społecznych mieli nacjonaliści. Dobrobyt własnego narodu uzależniali bowiem od stawiania jego potrzeb i rozwoju ponad potrzebami innych.

Najlepiej próbę czasu i historii przetrwały poglądy chrześcijańskiej demokracji, choć też musiały ewoluować i emancypować się od dyktatu doktryn religijnych. Nie ma wątpliwości, że chadecy to dziś ważna siła na europejskiej scenie politycznej. To między nimi i socjaldemokratami z jednej strony a liberałami i zielonymi z drugiej rozgrywa się główny dyskurs polityczny, podczas gdy nacjonaliści i komuniści odgrywają w krajach Zachodu mniejszą rolę polityczną.

R1Wzt5iaNwR8p1

Linia chronologiczna przedstawia następujące wydarzenia: luty 1848 roku, opublikowanie Manifestu komunistycznego przez Marksa i Engelsa. Od lutego 1848 do 1849 roku, Wiosna Ludów. 28 września 1864 roku, powołanie pierwszej Międzynarodówki. Od 18 marca 1871 roku do 28 maja 1871 roku, rewolucja, Komuna Paryska. 14 lipca 1889 roku, powołanie drugiej Międzynarodówki. 15 maja 1891 roku, wydanie encykliki przez papieża Leona trzynastego. Od 28 czerwca 1914 do 11 listopada 1918 roku, pierwsza wojna światowa. — Źródło: Contentplus.pl sp. z o.o., licencja: CC BY-SA 3.0.

Twoje cele

Wyjaśnisz, jak narodziła się socjaldemokracja.
Opiszesz założenia polityczne nacjonalistów i chadeków.
Przeanalizujesz, czy zmianę stosunków społecznych na drodze przemocy można usprawiedliwić.

Rozwój kapitalizmu impulsem dla nowych ideologii

Wiek XIX był czasem wystąpień rewolucyjnych i toczącego się konfliktu między konserwatystami a liberałami odnośnie do m.in. dostępu do praw obywatelskich, niepodległości narodów, ale również kierunku rozwoju gospodarki. Coraz silniej upowszechniający się kapitalizm nie pozostawał bez wpływu na relacje społeczne – rósł wyzysk robotników przez właścicieli zakładów przemysłowych oraz pogłębiały się nierówności między biednymi (proletariat) a bogatymi. Doprowadziło to do powstania w XIX w. nowych ideologii, które starały się odpowiedzieć na społeczne wyzwania tego stulecia, a w nieco zmienionej formie były obecne również w wieku XX.

Socjalizm naukowy i socjalna demokracja

RA8T5SXLNS3MQ1

Obraz przedstawia wnętrze ciemnej walcowni, w której pracuje mrowie hutników wykonujących różne czynności. Środkowa część płótna skupia uwagę widza na świetle iskrzącej walcarki, przy której pracuje pięciu robotników, operujących trzema szczypcami oraz dyszlem. Dwóch z nich podciąga do niej kawałek żelaza ułożonego na podnoszonym przez nich dyszlu, a dwaj pozostali operują szczypcami w celu bezpiecznego przeniesienia żelaza do walcarki. Trzeci robotnik na bliższym planie, który także trzyma w dłoniach szczypce, obserwuje to, co się dzieje, ubezpiecza pozostałych. Z drugiej strony walcarki znajdują się inni hutnicy, czekający na odbiór przewalcowanego materiału. Po prawej stronie obrazu, na pierwszym planie w dolnym rogu widoczni są trzej robotnicy podczas przerwy w pracy – jeden zjada rybę, drugi opróżnia zawartość butelki, a trzeci jest wyraźnie zmęczony. Przed nimi znajduje się dziewczyna pochylona nad koszem, która jako jedyna na obrazie, nawiązuje bezpośredni kontakt wzrokowy z widzem. Po lewej stronie obrazu widoczni są robotnicy z gołymi torsami, którzy zakończyli już swoją zmianę i obmywają swoje ciała, natomiast na pierwszym planie jeden z robotników ciągnie wypełniony czymś wózek. W oddali kroczy mężczyzna w kapeluszu nadzorujący pracę robotników i maszyn. — XIX‑wieczna fabryka. Obraz Adolfa Menzela „Walcownia”.
Źródło: Wikimedia Commons, domena publiczna.

Już w XVIII w. pojawiały się hasła walki z nierównością społeczną głoszone przez przedstawicieli tzw. socjalizmu utopijnego (a więc niemożliwego do zrealizowania). Podstawą miało być stworzenie bezklasowego społeczeństwa, które żyłoby w harmonii i społecznej równości dzięki zlikwidowaniu własności prywatnej i zastąpieniu jej wspólnotą zgodnie pracującą dla dobra wszystkich i wykorzystującą razem środki produkcji. Zmiana miała dokonać się na drodze pokojowej, w porozumieniu z kapitalistami. Takie hasła głosili m.in. Claude Saint‑Simon (nowe społeczeństwo zarządzane przez ludzi pracy, zniesienie dziedziczenia dóbr), Charles Fourier (tworzenie tzw. falansterów, czyli spółdzielni produkcyjnych, których dochody rozdysponowywane będą według wkładu pracy oraz umiejętności każdego z członków) i Robert Owen (model idealnej gminy komunistycznej Nowa Harmonia).

RHGN4VP2EPCM71

Obraz przedstawia trzech mężczyzn w prostych strojach. Stoją obok siebie. Mężczyzna po lewej ma krótkie, ciemne włosy, mówi coś. Ubrany jest w jasną koszulę i ciemnoniebieski fartuch. Mężczyzna po środku ma skrzyżowane ręce, czarny strój, wąsy oraz czapkę z daszkiem. Mężczyzna po prawej ma krótko przystrzyżone włosy, ciemną szatę z paskiem i odkrytą częściowo klatką piersiową. Prawą dłoń ma zaciśniętą w pięść, lewą opiera o biodro. — Stanisław Lenz, *Strajk*, obraz z 1910 roku. Wyróżnia się różne rodzaje strajków, m.in: zorganizowany (zapoczątkowany przez związki zawodowe), żywiołowy (kiedy kierownictwo kształtuje się po rozpoczęciu strajku), ekonomiczny (żądania dotyczą np. płac), polityczny (żądania dotyczą np. praw obywatelskich), robotniczy, chłopski, studencki, legalny lub nielegalny (w przypadku braku prawa do strajku bądź gdy strajkujący nie przestrzegają przepisów prawa). Strajk może być też powszechny, okupacyjny, włoski (strajkujący zwalniają tempo pracy), głodowy, ostrzegawczy czy protestacyjny (np. podejmowany przeciwko decyzjom właściciela przedsiębiorstwa).
Źródło: Muzeum Narodowe w Warszawie, domena publiczna.

Karol Marks (1818–1863) powiedział: „Filozofowie dotychczas opisywali świat, nam chodzi o to, aby go zmienić”. Stworzony przez Marksa wraz z Fryderykiem Engelsem (1820–1895) socjalizm naukowy, zwany również marksizmem, wręcz wstrząsnął globem. Odtąd każda doktryna polityczna musiała się jakoś odnieść do dorobku socjalizmu, systemu politycznego, który zdaniem Marksa miał poprzedzać komunizm, najwyższy stopień rozwoju społecznego ludzkości, a który po wielu zmianach stał się nurtem socjalnej demokracji.

Marks i Engels pod koniec XIX w. zakwestionowali na bazie racjonalizmu i ateizmu całą istniejącą strukturę społeczną. Uznali też, że nie ma innej możliwości jej zmiany – i przejścia do społeczeństwa socjalistycznego – niż siłowa droga rewolucji. Dzięki niej możliwa będzie likwidacja m.in. własności prywatnej i podziału pracy.

Marks i Engels w opublikowanym w 1848 r. Manifeście komunistycznym trafnie definiowali wynaturzenia wczesnego kapitalizmu, które powodowały ogromne dysproporcje społeczne oraz uprzedmiotowienie robotników traktowanych jak kolejne narzędzia do prowadzenia produkcji i osiągania zysku. Uznali, że społeczeństwo dzieli się na rywalizujące między sobą klasy, m.in. kapitalistów (posiadających środki produkcji w postaci fabryk, kapitału czy ziemi i wyzyskujących robotników) oraz proletariat – tych właśnie najemnych pracowników. Marks i Engels przewidywali, że rewolucja proletariacka wybuchnie w którymś z krajów uprzemysłowionych z liczną i świadomą klasą robotniczą, np. w Anglii lub Niemczech. Wprowadzenie bezklasowego i bezpaństwowego społeczeństwa komunistycznego miał poprzedzać okres tzw. dyktatury proletariatu. Tymczasem trwałe systemy socjalistyczne powstały (co trafnie przewidział Lenin) w XX w. w Rosji i Chinach, agrarnych imperiach o anachronicznym, niewydolnym systemie rządów monarchicznych. Podczas gdy zachodni kapitaliści zdołali się przeorganizować i oddali klasie robotniczej część władzy i praw, rosyjski carat i chińskie cesarstwo aż do własnego upadku sprzeciwiały się reformom lub podejmowały je zbyt późno. Historia pokazała, że wszystkie próby wcielenia teorii o walce klas w życie prowadziły do wybuchów niekontrolowanej przemocy. Nie likwidowały też wyzysku, a jedynie zmieniały tych, którzy mogli wyzyskiwać innych.

RRdvmjqSIBdhS

Czarno-białe zdjęcie przedstawia dwóch dojrzałych mężczyzn. Mężczyzna po lewej ma zaczesane do tyłu, siwe włosy oraz bujną brodę z wąsami. Patrzy w prawą stronę. Ubrany jest w surdut. Mężczyzna po prawej ma ciemne, zaczesane na bok włosy oraz gęstą brodę z wąsami. Ukazany jest jego prawy półprofil. Ubrany jest w garnitur. — Karol Marks (1818–1883) i jego przyjaciel Fryderyk Engels (1820–1895) zaczęli współpracę w 1844 roku. Przez kilkadziesiąt lat razem opracowywali idee socjalizmu proletariackiego, czyli komunizmu. Obaj uczestniczyli też aktywnie w życiu politycznym Paryża i Londynu.
Źródło: Wikimedia Commons, domena publiczna.

Wkrótce w łonie samych marksistów nastąpiły podziały. Część zwolenników tej ideologii odrzucała hasła rewolucji proletariackiej i konieczności ustanowienia dyktatury klasy robotniczej. Grupa ta, której najwybitniejszym przedstawicielem był Eduard Bernstein (1850–1932), głosiła, że nie trzeba obalać kapitalizmu, a jedynie wykorzystać możliwości istniejące w jego strukturach. Hasła socjalizmu naukowego można wdrożyć na drodze ewolucyjnej, wykorzystując do tego system polityczny i współpracę parlamentarną, dopuszczając do współrządzenia również partie robotnicze. Według Bernsteina przeprowadzane stopniowo reformy z czasem pozwolą przekształcić na lepsze rzeczywistość społeczną i polityczną. Ze względu na poddawanie nauki Marksa rewizji Bernsteina i jego zwolenników zaczęto określać mianem rewizjonistów, a następnie socjaldemokratów.

R1RS9hNZzoAsa

Obraz przedstawia kilku mężczyzn w pomieszczeniu. To drukarnia. Na pierwszym planie stoi mężczyzna o bujnych włosach i brodzie. Trzyma zadrukowany arkusz papieru. Czyta. Obok niego po prawej stronie stoi trzech mężczyzn. Mówią coś. Po lewej stronie pracownik drukarni pracuje przy maszynie. W tle są inni pracownicy. — Karol Marks i Fryderyk Engels jako wydawcy dziennika „Neue Rheinische Zeitung" w Kolonii w czasie Wiosny Ludów. Nakład gazety wynosił 5 tys. egzemplarzy. Po kilku miesiącach jej ukazywania się władze wydały nakaz aresztowania wszystkich pracowników gazety. Większość z nich w związku z tym wyjechała za granicę.
Źródło: Wikimedia Commons, domena publiczna.

Ruch socjalistyczny mówił o realnych wyzwaniach społecznych i przetrwał dziejowe zawieruchy, ale musiał zaakceptować regułę demokratycznych wyborów i oddawania władzy zgodnie z ich wynikiem. Współcześnie partie lewicowe i socjaldemokratyczne koncentrują się na obronie praw pracowników, praw mniejszości, a od chadecji odróżniają się laickim światopoglądem i większym liberalizmem obyczajowym.

Chrześcijańska demokracja

Socjalizm, który jako jedyny interesował się sytuacją ekonomiczną robotników i biednych chłopów, proponował zarazem laicyzację. Kościół katolicki zauważył, że bez zdecydowanego opowiedzenia się po stronie praw i wolności osób samodzielnie pracujących na swoje utrzymanie może zacząć tracić wiernych wśród ludu, czyli w grupie społecznej, która przez stulecia była jego podporą.

R1J5mihei3m5Z1

Czarno-białe zdjęcie przedstawia portret starszego mężczyzny. Ma owalną twarz ze zmarszczkami, wydatnym nosem i szerokimi ustami. Jest łysiejący, ma na głowie okrągłą, płaską czapeczkę. Ubrany jest w jasny strój papieski. Na szyi ma długi łańcuch z krzyżem. — Leon XIII (1810–1903) został papieżem w 1878 roku. Był twórcą nowożytnej doktryny społecznej Kościoła, zapoczątkował rozwój neotomizmu, szkoły filozoficznej, uznającej stanowisko św. Tomasza za wzorcowe dla sposobu uprawiania filozofii i teologii. Leona XIII uznaje się za pierwszego nowoczesnego papieża, dążącego do dialogu ze współczesnym światem, nierezygnującego jednocześnie z ewangelizacji życia społecznego. Papież ustanowił stosunki dyplomatyczne z Norwegią, Rosją, Stanami Zjednoczonymi i Wielką Brytanią. Polskim biskupom z prowincji poznańskiej i gnieźnieńskiej przypominał natomiast o posłuszeństwie wobec zaborców.
Źródło: Wikimedia Commons, domena publiczna.

Pod koniec XIX w. powstawały chrześcijańskie związki robotnicze, zarówno protestanckie, jak i katolickie. W 1891 r. papież Leon XIII wydał encyklikę Rerum novarum, stanowiącą podwaliny katolickiej nauki społecznej. W dokumencie tym papież wyrażał sprzeciw wobec idei walki klas. Stwierdził, że opieranie społeczeństwa na konflikcie prowadzi jedynie do dezintegracji. Usunięcie nierówności społecznych uznał za postulat niemożliwy do spełnienia, ale jednocześnie skrytykował egoizm tych kapitalistów, którzy – koncentrując się wyłącznie na zyskach – traktowali robotników jak niewolników. Walkę klasową robotników i egoizm pracodawców miał zastąpić solidaryzm społeczny oparty na etyce chrześcijańskiej. Katolicka nauka społeczna stała się podstawą działalności ruchu nazwanego chrześcijańską demokracją. Sama nazwa „chrześcijańska demokracja” została po raz pierwszy użyta przez księdza Antoine’a Pottiera, a w późniejszym czasie przyjęta przez Leona XIII.

W swoim programie chadecy do dziś czerpią, choć wybiórczo, z katolickiej nauki społecznej Kościoła, łącząc ją z socjalistycznym podejściem do rynku pracy. Najważniejsze wartości, oprócz solidaryzmu społecznego, to etyka stosowana w polityce oraz pielęgnowanie wspólnot lokalnych, jak również społeczna gospodarka rynkowa, rodzina, poszanowanie godności ludzkiej, podtrzymywanie ustroju demokratycznego.

R1OB1QAM2N224

Zdjęcie przedstawia starszego mężczyznę w bogato zdobionych szatach liturgicznych. Mężczyzna ma drobną twarz, na której jest wiele zmarszczek. Na głowie ma nakrycie głowy w kształcie ściętego stożka przyozdobionego trzema koronami. Na ramionach, długi, powłóczysty płaszcz z wyhaftowanym wzorem roślinnym na brzegach. Płaszcz spięty jest na piersiach owalną klamrą. Prawa ręka uniesiona ku górze, na serdecznym palcu pierścień papieski. — Leon XIII w stroju koronacyjnym w 1878 r. Na Piotrowym tronie zasiadał do 1903 r. Jego pontyfikat był czasem wielkich zmian w Kościele, zwłaszcza w odniesieniu do kwestii robotniczej, czego wyrazem stały się liczne encykliki papieskie.
Źródło: Wikimedia Commons, domena publiczna.

Ruch chadecki od drugiej połowy XX w. usamodzielnił się wobec Kościoła. Chadecy, kierując się generalnie katolicką nauką społeczną, uwzględnili poglądy oparte na równouprawnieniu kobiet i wszelkich mniejszości. Zaczęto otwierać się również na grupy niechrześcijańskie. Większy akcent kładziono na solidaryzm społeczny rozumiany jako ochronę najsłabszych niż na czysto religijną etykę. Za główny filar chadecji można współcześnie uznać tzw. chrześcijański humanizm, który bardzo ważne miejsce przyznaje człowiekowi jako istocie (podmiotowi). W dziedzinie gospodarki chadecy podkreślają, że w systemie wolnorynkowym trzeba uwzględniać godność istoty ludzkiej.

Nacjonalizm

Nacjonalizm wyewoluował z poglądów konserwatywnych. W języku polskim słowo to budzi negatywne skojarzenia, w innych językach jest terminem raczej neutralnym. Historia rozwoju idei nacjonalistycznych dobrze pokazuje, jak ryzykowne jest dosłowne wcielanie w życie teorii filozoficznych niezweryfikowanych pozytywnie w praktyce.

To konserwatyści jako pierwsi przywiązali wagę do pojęcia narodu, a więź łączącą członków tego samego narodu uznali za pozytywną i wyjątkową. Natomiast nacjonaliści dokonali tzw. absolutyzacji narodu, uznając go za wartość nadrzędną wobec wszystkich innych wartości obecnych w życiu społecznym. Zadeklarowali też przewagę jednego (oczywiście własnego) narodu nad wszystkimi innymi.

Nacjonaliści wyrażali przekonanie, że państwo może powstać wyłącznie na gruncie jednego narodu, co stoi w sprzeczności z doświadczeniem historii ludzkości, w której wielką potęgę osiągały głównie wielonarodowe imperia. W ujęciu nacjonalistycznym członków narodu, nawet poza świadomością wielu z nich, łączy specjalna duchowa więź, czyli „duch narodu”.

R1UNBD4G8FRDA

Obraz przedstawia grupę ludzi, która buduje barykadę na miejskiej ulicy. Barykada składa się z betonowej kostki brukowej oraz drewnianych desek. Barykadę układają kobiety i mężczyźni. Część z nich ubrana jest w ciemnoniebieskie mundury. Kilka osób trzyma trzy flagi z czarnymi, czerwonymi i złotymi pasami. W tle są miejskie zabudowania. Grupa osób stoi na balkonie kamienicy. — Rewolucjoniści z okresu Wiosny Ludów z niemieckimi trójkolorowymi flagami, Wiedeń, maj 1848 roku. Kolory niemieckiej flagi wywodzą się z barw mundurowych ochotniczych formacji antynapoleońskich, które powstały w styczniu 1813 roku.
Źródło: Wikimedia Commons, domena publiczna.

Wczesny nacjonalizm XIX w. wynikał z chęci przejawianych przez podbite narody do odzyskania państwowości i możliwości decydowania o sobie. Dotyczyło to m.in. Polaków, Ukraińców, Włochów i Greków, ale też Niemców, których łączyły język i kultura, choć żyli w wielu odrębnych politycznie państwach.

Jednym z pierwszych europejskich nacjonalistów był Johann Gottfried von Herder (1744–1803). Odrębność narodu definiował przez odrębność języka, ważnych symboli i kodów kulturowych. Kwestionował idee oświeceniowe, twierdząc, że kultura podlega co prawda nieustannemu postępowi, ale nie staje się dzięki niemu doskonalsza.

Inny wczesny nacjonalista Giuseppe Mazzini (1805–1872) głosił, że jednostki mają służyć rodzinie, narodowi, ludzkości, dbając nie o własne szczęście, ale o poznanie i realizację boskiego planu rządzenia światem. W jego teorii naród nabierał powagi, realizując wyznaczone mu przez Boga zadanie – inne dla każdego narodu, a zgodne z jego cechami charakterystycznymi. Na przykład Włochom Mazzini przypisywał najwyższe uzdolnienia jako przedstawicielom narodu łączącego niemiecką zdolność myślenia i francuską zdolność czynu.

RDSPPEA8J777F1

Zdjęcie w sepii przedstawia portret starszego mężczyzny, który siedzi na krześle. Lewą rękę opiera o oparcie krzesła, a prawą o swoją nogę. Mężczyzna ma pociągłą twarz z siwą brodą, jest łysiejący, ma zmarszczki na twarzy. Ubrany jest w surdut. — Giuseppe Mazzini (1805–1872) w okresie Wiosny Ludów stanął razem z Giuseppe Garibaldim na czele powstania przeciw Austrii, którego celem było zjednoczenie ziem włoskich. Mazziniego uważano za reprezentanta „Europy narodów” w walce z „Europą monarchów”. Wspierał on nie tylko Włochów, ale też polski ruch narodowowyzwoleńczy.
Źródło: Wikimedia Commons, domena publiczna.

Za twórcę nacjonalizmu niemieckiego uznaje się filozofa Johanna Gottlieba Fichtego (1762–1814). Swoje poglądy upublicznił w Mowie do narodu niemieckiego w 1808 roku. Fichte uważał, że Niemcy są potencjalnie najwybitniejszym z narodów. Naród niemiecki, ze względu na najwyższy poziom kultury, miał wyznaczać innym narodom normy. Do zajęcia należnego im miejsca potrzebują oni jednak odnowy moralnej, wyzbycia się zmysłowości, a odrodzenia dobrych obyczajów oraz wzmożenia aktywności obywatelskiej. Gdy to się stanie, zgodnie z poglądami Fichtego Niemcy zapoczątkują w Europie epokę rządów rozumu i wolności. W 1800 r. filozof ten zaproponował projekt państwa samowystarczalnego – o zamkniętych granicach, z monopolem na handel zagraniczny i izolującego obywateli od niewłaściwych idei z zewnątrz. Przez system kar i nadzór policyjny miało ono strzec czystości cech narodowych.

Za prekursora faszyzmu uważa się Francuza Charles’a Maurrasa (1868–1952). Był nieprzejednanym wrogiem liberalizmu i demokracji. Wielka Francja z jego wizji miała być monarchią opierającą się na klerze i arystokracji (co ciekawe, sam Maurras był ateistą). Ten zdeklarowany antysemita opowiadał się za państwem jednonarodowym z silnym ośrodkiem władzy centralnej. Od późniejszych faszystów odróżniało go przekonanie o uniwersalistycznej roli Kościoła i potrzebie istnienia w państwie autonomicznych związków obywateli.

Pod koniec XIX w. europejski nacjonalizm przerodził się w imperializm. W zjednoczonych Niemczech za rządów kanclerza Ottona von Bismarcka i później zapanował wręcz kult wojny i militaryzmu. Niemcy zaczęły też dążyć do posiadania kolonii. Założony w 1891 r. Związek Wszechniemiecki był pierwszym instytucjonalnym forum głoszenia rasizmu, rozszerzenia granic na wszystkie ziemie, na których żyją etniczni Niemcy, idei nadejścia wodza, który zrealizuje ambicje Niemców. Z takim ideowym zapleczem cesarstwo niemieckie przystępowało do I wojny światowej, którą w Niemczech uznawano następnie za przegraną nie na froncie, ale w wyniku zdrady polityków liberalnych, zwłaszcza żydowskiego pochodzenia.

W efekcie powszechnego zubożenia po wielkim kryzysie ok. 30 proc. Niemców uznało w ostatnich wolnych wyborach, że ich marzenia o potężnej, silnej ekonomicznie i opiekuńczej Rzeszy zrealizuje Adolf Hitler. Ustrój faszystowski, który wprowadził, był najtragiczniejszą odsłoną europejskiego nacjonalizmu.

Anarchizm i syjonizm

R1BGRDPV63GJU

Ilustracja przedstawia stojącego mężczyznę przemawiającego na spotkaniu. Mężczyzna ubrany jest w czarny, przedłużany surdut, prawa ręka uniesiona do góry. Wokół niego na krzesłach siedzą mężczyźni, wszyscy z długimi brodami, wąsami i bokobrodami. — Michaił Bakunin przemawiający podczas Międzynarodowego Stowarzyszenia Robotników w Bazylei w 1869 r. Bakunin był rosyjskim arystokratą, filozofem i myślicielem, jednym z założycieli anarchizmu w jego kolektywnej wersji (tzn. opowiadał się za zastąpieniem państwa przez komuny). Bogaty życiorys i charyzma działacza uczyniły go jednym z najpopularniejszych rewolucjonistów XIX w.
Źródło: Wikimedia Commons, domena publiczna.

W XIX w. rozwijał się również ruch stojący w sprzeczności m.in. z nacjonalizmem, a którego idee odnaleźć można już u antycznych filozofów negatywnie oceniających państwo jako instytucję – anarchizm. Pierwszymi nowożytnymi myślicielami głoszącymi poglądy anarchistyczne byli żyjący w XVIII w. angielski publicysta William Godwin, a zwłaszcza XIX‑wieczny francuski ekonomista i dziennikarz Pierre‑Joseph Proudhon, który sam siebie określał mianem anarchisty. Przedstawiciele tego ruchu sprzeciwiali się istnieniu państwa, ale także narodu czy rodziny, twierdzili bowiem, że są one źródłem zniewolenia jednostki i wyzysku bliźnich. Anarchizm uznawał wolność jednostki za nadrzędną wartość. Jednocześnie Proudhon uważał, że sposobem na rozwiązanie problemów społecznych i gospodarczych byłby system wzajemnej pomocy i zlikwidowanie pieniądza (np. stworzenie banku, który w zamian za przynoszone towary wydawałby bony wymiany opiewające na ich wartość), państwo zaś należy zastąpić systemem federacji, w skład których wchodziłyby gminy zrzeszające wytwórców. W drugiej połowie XIX w. rosyjski myśliciel Michaił Aleksandrowicz Bakunin rozpropagował ideę anarchizmu kolektywistycznego. Bakunin głosił likwidację własności prywatnej, która miała być przekazana do dyspozycji członków wspólnot produkcyjnych (kolektywów), nawoływał również do rewolucji społecznej, aby zlikwidować instytucję państwa i wprowadzić w życie ideał bezpaństwowego społeczeństwa. Skonfliktowany z Karolem Marksem, został wraz ze swoimi zwolennikami usunięty podczas kongresu w Hadze w 1872 r. z I Międzynarodówki.

RG2UDLSQO4GL3

Rysunek przedstawia piramidę społeczeństwa kapitalistycznego z napisami po angielsku i po francusku. Na samym dole są pracownicy - mężczyźni, kobiety, dzieci. Niektórzy z nich trzymają łopaty. Jedna z osób leży. Tu napis: We feed all, We work for all. Ludzie podtrzymują okrągłą platformę, na której w przy stole siedzą wytwornie ubrani: kobiety i mężczyźni. Jedzą, piją, rozmawiają. Tu napis: We eat for you. Nad nimi jest kolejna okrągła platforma - tu są żołnierze z bagnetami i działa. Tu napis: We shoot at ypu. Nad nimi są duchowni - biskup, ksiądz, pop. Tu napis: We fool you. Nad nimi znajdują się trzy postacie reprezentujące polityków, króla. Tu napis: We rule you. Powyżej nich jest zawiązany worek, na którym są symbole dolara. Tu napis: capitalism. Wszystkie zdania mają swój francuski odpowiednik. — Reprodukcja publikacji z 1911 r. przedstawiającej piramidę społeczeństwa kapitalistycznego podtrzymywaną przez lud. Napisy od góry: Kapitalizm. Rządzimy wami. Oszukujemy (ogłupiamy) was. Strzelamy do was. Jemy za was. Żywimy was wszystkich.
Źródło: Wikimedia Commons, domena publiczna.

Nieco na drugim biegunie rozwijał się ruch polityczny głoszący potrzebę utworzenia państwa żydowskiego na obszarze Palestyny (która wówczas znajdowała się pod panowaniem tureckim) i umożliwienia w ten sposób Żydom przetrwania jako narodu. W Europie wciąż silne były nastroje antysemickie: w latach 90. XIX w. w Rosji nasiliły się prześladowania osób żydowskiego pochodzenia, Francja mierzyła się z aferą Dreyfusa, oficera żydowskiego pochodzenia, którego na podstawie spreparowanych dowodów oskarżono o szpiegostwo na rzecz Niemiec. Żyjący w diasporze Żydzi uznali, że sposobem na przezwyciężenie tych postaw niechęci i wrogości byłoby opuszczenie poszczególnych państw i powrót do ziemi ojczystej.

RVGTF7UOO4OHN

Czarno‑białe zdjęcie przedstawia dużą salę wypełnioną ludźmi. Dookoła sali znajduje się balkon również wypełniony ludźmi. W sali w przedniej części są dwa rzędy stołów, przy których siedzą najważniejsi politycy. Jest tam również mównica. Stoi przy niej mężczyzna. Z sufitu zwisają żyrandole. Na ścianie nad balkonem umieszczona jest duża flaga państwa Izrael. — Theodor Herzl przemawiający podczas pierwszego lub drugiego światowego Kongresu Syjonistycznego.
Źródło: Wikimedia Commons, National Photo Collection of Israel, sygn. D131-028, domena publiczna.

Powszechnie za ojca syjonizmu uznaje się urodzonego w cesarstwie austriackim żydowskiego dziennikarza Teodora Herzla, który w 1896 r. opublikował książkę Der Judenstaat (Państwo żydowskie). Herzl uważał, że aby móc myśleć o ziemi, na której Żydzi będą mogli swobodnie żyć jako naród, należy podjąć rozmowy z europejskimi politykami, a jednocześnie starać się o uzyskanie wsparcia finansistów z całego świata. W 1897 r. podczas zorganizowanego w Bazylei I Kongresu Syjonistycznego, w którym udział wzięli delegaci z wielu państw, utworzono Światową Organizację Syjonistyczną. Jej zadaniem było koordynowanie działań organizacji syjonistycznych funkcjonujących w różnych krajach. Marzenie Herzla o utworzeniu państwa żydowskiego zostało urzeczywistnione po II wojnie światowej, w 1948 roku.

R1O8OBKZ9RKL4

Zdjęcie przedstawia mężczyzn siedzących po turecku na drewnianym pokładzie statku. Na czele mężczyzna w ciemnym garniturze z długą, czarną brodą i wąsami, na głowie czapka z daszkiem. W ręku trzyma notatnik. Wokół niego siedzi kilku mężczyzn ubranych w garnitury, ale także kilku ubranych w długie, białe koszule do kostek, a głowy mają przysłonięte kawałkiem białego materiału, opadającego na kark. Tkanina przytrzymywana jest sznurkową, ozdobną opaską. — Theodor Herzl podczas podróży do Palestyny w 1898 r. Pierwszy przewodniczący Światowej Organizacji Syjonistycznej, założonej w 1897 r. na I Kongresie Syjonistycznym w Bazylei. Herzl był twórcą syjonizmu, czyli ruchu społecznego i politycznego, dążącego do odtworzenia starożytnego państwa Izrael. Pochodził z zasymilowanej węgierskiej rodziny żydowskiej i nie znał w młodości ani jidysz ani hebrajskiego. Dopiero w wieku dorosłym, stając się świadkiem narastającej w Europie fali antysemityzmu, powrócił do tożsamości żydowskiej.
Źródło: Wikimedia Commons, domena publiczna.

Zapoznaj się z filmami i wykonaj kolejne polecenia

R16RA8B39KNKJ

Prądy polityczne początków przełomu XIX i XX wieku. Socjaldemokracja. Źródło ZPE.

Polecenie 1

Wymień postulaty, które miały poprawić życie robotników.

R1UNG8u5z45Ve

RBPB9QL5SKZKV

Prądy polityczne początków przełomu XIX i XX wieku. Chrześcijańska demokracja, myśl nacjonalistyczna. Źródło ZPE.

Polecenie 2

Opisz działania podejmowane przez Kościół katolicki w zakresie praw robotniczych.

R1dV0IPx44hRA

Polecenie 3

Podaj genezę nacjonalizmu w Europie końca XIX wieku.

R1UNG8u5z45Ve

Zapoznaj się z audiobookiem i wykonaj kolejne polecenia

Rrrnw6cTRc66Z

Polecenie 4

R1Z5L5M4Z92KA

Polecenie 5

Scharakteryzuj stanowisko papieża wobec stowarzyszeń robotniczych.

R16G2eewgxe0w

Polecenie 6

Jakie były zalecenia Leona XIII dla pracodawców dotyczące traktowania pracowników?

R16LxWYblcjdx

Trenuj i ćwicz

Ćwiczenie 1

R8EJPZD53L6X8

Dopasuj poprawne definicje do nazw wymienionych kierunków politycznych z przełomu dziewiętnastego i dwudziestego wieku. Socjalna demokracja. Możliwe odpowiedzi: 1. ruch społeczny akcentujący rolę państwa narodowego, które przede wszystkim ma dbać o interes narodu jako całości i każdego z jego członków, a także dążyć do tego, by granice etniczne pokrywały się z granicami państwowymi., 2. lewicowy ruch społeczny wywodzący się z ruchu robotniczego. Jego przedstawiciele nie zgadzali się na to, by klasa robotnicza była wyzyskiwana i żyła w biedzie., 3. nurt w myśli politycznej i społecznej, który pojawił się pod koniec XIX wieku jako odpowiedź myśli katolickiej na rosnące wpływy socjalizmu świeckiego. Nacjonalizm. Możliwe odpowiedzi: 1. ruch społeczny akcentujący rolę państwa narodowego, które przede wszystkim ma dbać o interes narodu jako całości i każdego z jego członków, a także dążyć do tego, by granice etniczne pokrywały się z granicami państwowymi., 2. lewicowy ruch społeczny wywodzący się z ruchu robotniczego. Jego przedstawiciele nie zgadzali się na to, by klasa robotnicza była wyzyskiwana i żyła w biedzie., 3. nurt w myśli politycznej i społecznej, który pojawił się pod koniec XIX wieku jako odpowiedź myśli katolickiej na rosnące wpływy socjalizmu świeckiego. Chrześcijańska demokracja. Możliwe odpowiedzi: 1. ruch społeczny akcentujący rolę państwa narodowego, które przede wszystkim ma dbać o interes narodu jako całości i każdego z jego członków, a także dążyć do tego, by granice etniczne pokrywały się z granicami państwowymi., 2. lewicowy ruch społeczny wywodzący się z ruchu robotniczego. Jego przedstawiciele nie zgadzali się na to, by klasa robotnicza była wyzyskiwana i żyła w biedzie., 3. nurt w myśli politycznej i społecznej, który pojawił się pod koniec XIX wieku jako odpowiedź myśli katolickiej na rosnące wpływy socjalizmu świeckiego.

Ćwiczenie 2

Dopasuj zaprezentowane niżej ilustracje do odpowiednich pojęć opisujących węzłowe problemy polityczno‑społeczne w XIX i na początku XX wieku.

ReDystdxxCezB

**Ilustracja 1.**C. E. Jensen, *Nowa Kobieta*.
Źródło: Wikimedia Commons, domena publiczna.

RVK8SUAQ1VrtP

R16sSsilIIezc

RPyOpGb9TAkVt

RyNjTHHlEPUkO

R10MEocayppmR

R12GS2AQSG3Q3

R8Sf43Po7hR4A

Ćwiczenie 3

Przeanalizuj poniższą karykaturę pochodzącą z drugiej połowy XIX w. Rozstrzygnij, w jakim czasopiśmie się ona pojawiła. Uzasadnij odpowiedź.

Zapoznaj się z opisem poniższej karykatury pochodzącej z drugiej połowy XIX w. Rozstrzygnij, w jakim czasopiśmie się ona pojawiła. Uzasadnij odpowiedź.

RN2JVbCUezwyk

Ilustracja przedstawia kilkupiętrową piramidę społeczną. Na szczycie znajduje się worek z pieniędzmi. Potem są trzej mężczyźni: jeden ma strój króla, pozostali garnitury. Potem są duchowni. Potem są żołnierze. Potem są elegancko ubrani ludzi, którzy siedzą przy stole i piją alkohol. Całą platformę trzyma grupa robotników, mężczyźni, kobiety i dzieci. Jedna z osób trzyma czerwoną flagę. — Napisy od góry: Kapitalizm: my rządzimy wami, my ogłupiamy was, my strzelamy do was. Grupa na środku: My jemy dla was. Grupa na samym dole: My pracujemy dla was, my karmimy was.
Źródło: Wikimedia Commons, domena publiczna.

R1Z1AJReThRA0

R1LUsAYt8ROTj

Ćwiczenie 4

Wymień różne rodzaje strajków i podaj, kiedy taka forma działania jest legalna, a kiedy nie.

R76y0cKmgTPze

RTFD4OM21TRTU

Ćwiczenie 5

Ćwiczenie 6

Zapoznaj się z tekstem, a następnie wykonaj polecenie.

Jest rzeczą oczywistą, że tylko wtedy ludzkość otrzyma wolność i tylko wtedy prawdziwe interesy społeczeństwa, wszystkich grup, wszystkich organizacji miejscowych, zarówno jak wszystkich jednostek, które tworzą społeczeństwo, będą mogły znaleźć pełne zaspokojenie, kiedy Państwa przestaną istnieć.
CART15Cytat za: Historia idei politycznych. Wybór tekstów, t. 2, oprac. S. Filipowicz, A. Mielczarek, K. Pieliński, M. Tański, Warszawa 2002, s. 458.

R1eAzGQVUanhG

Ćwiczenie 7

Rozstrzygnij, czy autorem tekstu programowego (tekst B) jest osoba przedstawiona w notatce biograficznej (tekst A). Uzasadnij odpowiedź.

Tekst A

Działał w Wiedniu; jego poglądy i postulat utworzenia państwa żydowskiego w Palestynie, zawarte w broszurze Państwo żydowskie (1896, wyd. pol. 1917), zostały przyjęte na I kongresie syjonistycznym w Bazylei (1897) jako podstawowe zasady tego ruchu; negocjacje prowadzone […] z mężami stanu, finansistami, monarchami nie dały bezpośrednich wyników, ale przyczyniły się do uznania ruchu syjonistycznego za siłę polit.; pozyskał dla syjonizmu wielu wybitnych działaczy żydowskich, zwłaszcza w środkowowschodniej Europie, tworząc w ten sposób podstawy jego rozwoju.
CART16Cytat za: Encyklopedia PWN.

Tekst B

W jakim jednakże kierunku poprowadzi klasa robotnicza rozwój współczesnego społeczeństwa? Kierunek ten zostanie klasie robotniczej podyktowany przez walkę o byt. Klasa robotnicza nie może prowadzić walki o byt za pomocą broni, jaką daje posiadanie czy wyższa kultura, lecz, podobnie do walki o byt w zamierzchłych czasach, może ją prowadzić tylko za pomocą przewagi fizycznej, zmasowania sił, obojętne, czy przewaga ta zmiażdży wroga, czy tylko wzbudzi strach.
CART17Cytat za: Wybór tekstów źródłowych z historii doktryn polityczno-prawnych, oprac. J. Justyński, Toruń 2004, s. 254.

RCgCnw4mfFm29

RU72fu9yiVhlH

Ćwiczenie 8

Rozstrzygnij, czy przedsięwzięcie, którego dotyczy ilustracja załączona jako źródło A, było następstwem idei przedstawionej w tekście oznaczonym jako źródło B. Uzasadnij odpowiedź.

Źródło A

RrzfJvOJ2Rs5j

Ilustracja przedstawia falanster. Jest to duży budynek w kształcie pałacu, który składa się z dwóch pięter, dziedzińców z placem oraz wieżyczki po środku. Na górze ilustracji jest napis w języku francuskim. — Widok perspektywy na obszar miejski *phalanstère* (franc.) Fouriera.
Źródło: Wikimedia Commons, domena publiczna.

Źródło B

W tym stanie rzeczy robotnicy chrześcijańscy mają tylko wybór między dwiema ostatecznościami: albo przystąpić do towarzystw, od których można się tylko spodziewać wielkiej szkody dla religii, albo uorganizować się samym i połączyć swe siły, by móc śmiało zrzucić tak niesprawiedliwe i tak nieznośne jarzmo owych związków. Któż przeto dbający o zachowanie najwyższego dobra ludzkości od niebezpieczeństwa niezmiernego mógłby mieć jeszcze najmniejszą wątpliwość, iż należy wybrać tę drugą ostateczność?
CART18Cytat za: Wiek XIX w źródłach. Wybór tekstów źródłowych z propozycjami metodycznymi dla nauczycieli historii studentów i uczniów, oprac. M. Sobańska-Bondaruk, S.B. Lenard, Warszawa 2001, s. 330–332.

R1QTI1i8nitaQ

R1YmtlUMTl2o8

Słownik

I Międzynarodówka

(inaczej: Międzynarodowe Stowarzyszenie Robotników) międzynarodowa organizacja zrzeszająca robotników, założona w Londynie w 1864 r. i istniejąca do 1876 r.

anarchizm

(z gr. anarchia – brak władzy, bezrząd) dezorganizacja; ruch społeczny dążący do zlikwidowania państwa i zastąpienia go bezpaństwowym ustrojem bazującym na swobodnie powstających związkach producentów i konsumentów; uznający wolność za najwyższą wartość

ateizm

(z gr. atheos – bezbożny) nurt filozoficzny i postawa życiowa; ateiści negują istnienie boga (bogów)

chrześcijańska demokracja

(potocznie chadecja, od skrótu ChD) ruch ideowy i społeczno‑polityczny, który pojawił się pod koniec XIX w. i rozwinął po II wojnie światowej; swój program wywodził z zasad etycznych chrześcijaństwa i społecznej nauki Kościoła; podstawą nurtu są społeczne encykliki papieskie, m.in. Leona XIII i Jana Pawła II

darwinizm społeczny

kierunek socjologiczny z XIX w. przenoszący do badań nad społeczeństwem teorie walki o byt i doboru naturalnego Karola Darwina; posługiwanie się uznaną w naukach przyrodniczych teorią ewolucji w opisywaniu życia społecznego miało uzasadnić wykorzystywanie „ras mniejszych bez prawa” przez „rasy wyższe”; dla XIX–wiecznych elit silne narody składały się z białych ludzi, którym udało się rozszerzyć swoje imperia, i jako takie narody te przetrwałyby w walce o dominację

diaspora

(gr. diaspora – rozproszenie) rozproszenie członków danego narodu bądź grupy etnicznej wśród innych narodów

encyklika

(z łac. encyclicus, gr. enkyklios – ogólny, okólny) orędzie napisane do wiernych przez papieża

falanster

(z franc. phalanstère – połączenie słów gr. phalanks, D. phalangos – zwarty szyk bojowy piechoty greckiej oraz franc. monastère – klasztor) zgodnie z ideą socjalizmu utopijnego oraz projektem Charles’a Fouriera (1772–1837) było to osiedle dobrowolnych spółdzielczych zrzeszeń wytwórczych zamieszkiwane przez falangę, wspólnotę równych i wolnych ludzi zarządzających własnym miastem; falanster miał mieć kształt pałacu i być zarówno miejscem pracy, zamieszkania, jak i nauki czy konsumpcji

imperializm

(z łac. imperium – najwyższa władza, panowanie, suwerenność) sposób prowadzenia polityki państwowej dążący do rozszerzenia na inne kraje wpływów politycznych, militarnych, gospodarczych i kulturowych państwa o statusie lub aspiracjach mocarstwowych; szczególny rozkwit imperializmu przypada na koniec XIX i początek XX w., gdy pod kontrolą zaledwie kilku mocarstw znalazła się olbrzymia większość wszystkich lądów świata

internacjonalizm

(z łac. inter – między + natio – naród) ideologia zakładająca dążenie do równouprawnienia, współpracy oraz przyjaźni narodów; internacjonalizm proletariacki, sformułowany przez Karola Marksa i Fryderyka Engelsa w Manifeście komunistycznym, zakładał istnienie międzynarodowej solidarności klasy robotniczej (czego przejawem było hasło: „Proletariusze wszystkich krajów łączcie się”)

kapitalizm

(z wł. capitale – suma główna, kapitał, od łac. capitalis – główny, od caput, D. capitis – głowa) system gospodarczy oparty na własności prywatnej i czerpaniu z niej zysku za pośrednictwem swobodnego zawierania umów; kapitalistą był człowiek posiadający kapitał, a więc majątek (w postaci np. pieniędzy, dóbr materialnych, środków produkcji); zgodnie z XIX‑wiecznymi ideami socjalizmu i komunizmu kapitalista miał fabrykę lub zakład, w którym pracowali robotnicy, jednak największe zyski z ich pracy miał właśnie właściciel, który powiększał swój kapitał

katolicka nauka społeczna

nauczanie społeczne Kościoła katolickiego, usystematyzowane pod koniec XIX w. i wykładane przez papieży zwłaszcza w encyklikach, po raz pierwszy przez Leona XIII w Rerum novarum z 1891 r., uaktualniane w XX i XXI w.; dotyczy najważniejszych zagadnień społecznych: pracy, życia i godności ludzkiej, stosunku do pieniądza, współdziałania w społeczeństwie itd.

komunizm

(z łac. communis – wspólny, powszechny) teoria głosząca nieuchronność upadku kapitalizmu i potrzebę działań dla osiągnięcia tego celu; niekiedy stosowane zamiennie z terminem „socjalizm”; w języku potocznym: ustrój społeczny w państwach rządzonych przez partie komunistyczne

konserwatyzm

(z łac. conservare – zachowywać) postawa charakteryzująca się przywiązaniem do istniejącego porządku, tradycyjnych wartości, obyczajów, praw czy ustroju politycznego oraz niechętnym stosunkiem do gwałtownych zmian i nowości; jako filozofia, która narodziła się na przełomie XVIII i XIX w., konserwatyzm był skierowany przeciw myśli oświeceniowej, jako ideologia polityczna występował przeciw rewolucji i opowiadał się za ancien régime’em

laicyzacja

(z franc. laicisation od łac. laicus – świecki) proces, w ramach którego słabnie wpływ religii na różne dziedziny życia społecznego

liberalizm

(z łac. liberalis – wolnościowy, od łac. liber – wolny) ideologia i kierunek polityczny, według których wolność jest nadrzędną wartością, a państwa i społeczeństwa powinny szanować „naturalne prawa” jednostki do wolności słowa i sumienia, przekonań czy zrzeszania się; narodził się w Anglii – kraju, który w porównaniu z innymi państwami europejskimi osiągnął najbardziej zaawansowany etap na drodze kapitalistycznego rozwoju i w którym zaczęła się rewolucja przemysłowa

proletariat

(z łac. proletarius – należący do najuboższej klasy) klasa robotnicza, ludzie pracujący fizycznie, najemni robotnicy; grupa społeczna charakterystyczna dla XIX w., ale proletariat istniał już w starożytnym Rzymie

racjonalizm

(z łac. rationalis – rozumny, rozsądny, od ratio, D. rationis – rozum) kierunek w teorii poznania twierdzący, że wiedza pochodzi z samego rozumu ludzkiego

socjalizm

(z łac. socialis – społeczny) ruch społeczny i ideologia polityczna powstałe XIX w., negujące system kapitalistyczny jako wyzyskujący robotników i ludzi biednych oraz tworzący nierówności społeczne; przedstawiciele socjalizmu dążą do ładu społecznego, który ma się opierać na zasadach wspólnoty, równości i racjonalnego zarządzania gospodarką

solidaryzm społeczny

(z franc. solidaire – solidarny, od łac. solidus – trwały, całkowity) kierunek społeczno–polityczny powstały w XIX w., który odrzucał walkę klas, zakładał naturalną wspólnotę interesów wszystkich warstw społecznych; w przeciwieństwie do liberalizmu za wartość nadrzędną uznawał nie jednostkę, ale społeczeństwo

syjonizm

(nazwa pochodzi od Syjonu – wzgórza w Jerozolimie, na którym stała świątynia Salomona) ideologia oraz ruch polityczny i społeczny, który narodził się pod koniec XIX w.; jego celem było utworzenie państwa żydowskiego na terenie ówczesnej Palestyny (odtworzenie na terenie starożytnego Izraela)

Najważniejsze odkrycia naukowe i dokonania techniczne

Emancypacja kobiet