Skala Prognoz Edukacyjnych (SPE IBE) (Wiejak, Krasowicz‑Kupis, Bogdanowicz, 2015) służy do oceny poziomu ryzyka wystąpienia zaburzenia uczenia się ze szczególnym uwzględnieniem sfery związanej z rozwojem języka dziecka. Jest skalą obserwacyjną. Dotyczy dzieci w wieku 5;6 do 8;6, uczęszczających do oddziału RPP, klasy pierwszej i rozpoczynających naukę w klasie drugiej. Skala adresowana jest do pedagogów, logopedów lub terapeutów pedagogicznych (pod warunkiem, że osoby te dobrze znają dziecko). Jest to narzędzie psychometryczne pozwalające na porównanie wyniku dziecka z normami. Ze względu na udokumentowaną rolę rozwoju językowego w opanowaniu czytania i pisania, a zwłaszcza wczesnego rozwoju językowego oraz świadomości fonologicznej, skala odnosi się właśnie do tych obszarów funkcjonowania dziecka. Ponadto uwzględniono charakterystyczne deficyty językowe związane z dysleksją (Krasowicz‑Kupis, 2019).

Tabela 1. Struktura skali Prognoz Edukacyjnych SPE IBE

Najważniejsze zastosowanie SPE IBE to możliwość wykorzystania w przesiewowej diagnozie ryzyka specyficznego zaburzenia uczenia się czytania i pisania jako narzędzia pogłębiającego wstępną diagnozę ryzyka dysleksji. Ponadto narzędzie to jest pomocne w przypadku dzieci podejrzanych o problemy z rozwojem językowym – jako wstępny etap diagnozy logopedycznej czy pedagogicznej. Pozwala także uzupełnić diagnozę funkcjonalną o pogłębione informacje dotyczące rozwoju językowego w powiązaniu z czytaniem i pisaniem.

Skala Język i Komunikacja (JK) (Kochańska, Łuniewska, 2015) umożliwia rozpoznanie rodzaju i natężenia trudności językowych oraz komunikacyjnych dziecka, co pozwala ukierunkować dostosowania wymagań edukacyjnych oraz metod pracy i strategii komunikacyjnych do jego możliwości. Jej zastosowanie może być pierwszym krokiem w rozpoczęciu pełnego procesu diagnostyczno‑terapeutycznego. Skala jest przeznaczona dla uczniów klas 1–4, ale normy posiada jedynie dla klasy 1, na pozostałych poziomach możliwa jest ocena jakościowa. Narzędzie to zostało skonstruowane na bazie wiedzy o typowym rozwoju językowym polskich dzieci. Uwzględniono także listę objawów zaburzenia językowego czy trudności komunikacyjnych występujących u dzieci ze specjalnymi potrzebami edukacyjnymi. Skala JK zawiera 50 pytań, pogrupowanych w pięć skal obejmujących podsystemy języka: fonologię, morfologię, słownik, składnię i dyskurs. Do każdego stwierdzenia badający odnosi się przez wybór jednej z czterech kategorii odpowiedzi: nigdy/czasami/często/bardzo często. Badanie pozwala na obliczenie wyniku ogólnego dotyczącego rozwoju językowego dziecka oraz wyników szczegółowych dla skal. Są one wyrażone na skali centylowej.

Skala JK pełni przede wszystkim funkcję narzędzia przesiewowego do wykrywania ryzyka zaburzeń językowych i identyfikowania dzieci z trudnościami w sferze języka i komunikacji. Ponadto może służyć prognozie i profilaktyce jako baza do planowania wsparcia, a także monitorowania postępów dziecka. W przypadku dzieci z trudnościami językowymi wyniki uzyskane w skali JK pozwalają dość precyzyjnie określić rodzaj i natężenie tych trudności.

Skale SPE IBE oraz JK charakteryzuje wysoka rzetelność uprawniająca do stosowania w diagnozie indywidualnej; mają także potwierdzoną trafność: w przypadku SPE IBE w ocenie sprawności poznawczych leżących u podstaw czytania i pisania, a w przypadku JK – w ocenie trudności językowych dziecka. Zastosowanie opisanych narzędzi w systemie edukacji daje szansę na wczesną interwencję dostosowaną do potrzeb dziecka w obszarze rozwoju językowego oraz czytania i pisania.