Europa późnego średniowiecza
Następstwa upadku cesarstwa bizantyjskiego i ekspansji tureckiej dla Europy
29 maja 1453 r. Turcy osmańscy zdobyli Konstantynopol, nazywany drugim Rzymem. Miasto symbol – kultury greckiej, rzymskiej i bizantyjskiej, siedziba patriarchatu Kościoła wschodniego, miraż potęgi władzy cesarskiej. Mehmed II, zdobywca miasta, uczynił z niego stolicę swojego państwa (którą pozostanie aż do XX w.). Historycy nadali tej dacie również symboliczny wymiar cezury czasowej – końca epoki średniowiecza.
W historii nowożytnej nie ma już Konstantynopola, używa się nazwy Stambuł, ale drugi Rzym przetrwał w dziejach powszechnych. To, co zostało ocalone i pozostało w mieście oraz to, co zostało wywiezione, zrabowane w czasie średniowiecza, nie pozwala zapomnieć o stolicy cesarstwa bizantyjskiego. Widok majestatycznej budowli świątyni Mądrości Bożej czy weneckiej bazyliki św. Marka, do której przywieziono łupy po czwartej krucjacie, kojarzy się nadal z nazwą miasta Konstantyna.
Dowiesz się, dlaczego Turkom udało się zdobyć Konstantynopol.
Omówisz skutki upadku miasta dla Europy oraz imperium osmańskiego.
Scharakteryzujesz dwóch najważniejszych uczestników wojny świata chrześcijańskiego oraz islamu.
Dywersja Tamerlana
W XIII w. tureckie państwo Seldżuków w Azji Mniejszej rozpadło się na kilkanaście emiratów. Potęgę turecką odbudował kolejny ród – Osmanów. Sułtan Osman I (1280–1324) i jego następca Orhan I (1324–1359) rozpoczęli jednoczenie państewek i dalszą ekspansję. W 1329 r. Orchan wydał edykt o zorganizowaniu elitarnych oddziałów piechoty – korpusu janczarów, który wkrótce zaczął siać w Europie postrach.
Kiedy państwo osmańskie rosło w siłę, w „kotle bałkańskim” wrzało. Przez prawie cały XIV w. Słowianie walczyli między sobą i z Bizancjum, a także z Turkami Osmańskimi. Ci ostatni zdobyli przyczółek w Europie, zajmując Gallipoli w 1354 r. Już cztery lata później po raz pierwszy próbowali wziąć szturmem Konstantynopol. Ponieśli klęskę, ale od 1371 r. cesarze bizantyjscy zaczęli płacić trybut sułtanowi.
Turcy osmańscy wciąż przypuszczali atak na Europę. W 1362 r. zdobyli bizantyjski Adrianopol i ustanowili to miasto stolicą swojego państwa. W 1389 r. miała miejsce bitwa na Kosowym Polu, w której pokonali Serbów oraz Bośniaków i wkrótce wchłonęli Serbię do swojego imperium. Zaledwie 7 lat później, w 1396 r., Turcy rozgromili krucjatę Zygmunta Luksemburskiego pod Nikopolis.
Na początku XV w. wyrok na miasto został odroczony, ponieważ zbiegł się z najazdem Tamerlana (Timura) na imperium tureckie, uwieńczone jego zwycięstwem nad wojskami osmańskimi pod Ankarą w 1402 r. Turcy musieli przerzucić ciężar walk z Bałkanów na stepy azjatyckie. Jednak wkrótce powrócili i ponownie nad miastem zawisło bardzo realne niebezpieczeństwo. Po przegranej przez chrześcijan w 1444 r. bitwie pod Warną stało się jasne, że oblężenie Konstantynopola przez Turków osmańskich to tylko kwestia czasu.
Główni aktorzy w teatrze wojennym
Porównaj wizerunki obu władców, podaj podobieństwa i różnice w trendach mody męskiej w połowie XV w.
Uczestnicy konfliktu
Kiedy w 1451 r. w państwie tureckim objął władzę młody i przez to, zdawałoby się, niegroźny, Mehmed II, od razu rozpoczął budowę twierdzy na europejskim brzegu Bosforu. Celem było odcięcie Konstantynopola od Morza Czarnego. Po wybudowaniu fortecy zaczęto z jej murów przeprowadzać ostrzał bizantyjskich statków, w ten sposób domknięto okrążenie miasta.
Mehmed był zdolny, szybko się uczył i skupiał wokół siebie artystów i naukowców. Cenił ich, nie patrząc na ich pochodzenie czy wyznawaną religię. Znał łacinę, zgromadził bogatą bibliotekę dzieł renesansowych i nie tylko. Był trzecim z kolei pretendentem do tronu, ale jego dwaj starsi bracia zmarli przedwcześnie. Kiedy sam objął władzę w imperium, jednym z jego pierwszych rozkazów było zamordowanie młodszego brata – Ahmeda, którego postrzegał jako zagrożenie. Uparty i konsekwentny, okrucieństwem zdobywał posłuch wśród janczarów. Był w stanie sfinansować każdy pomysł ułatwiający zdobycie stolicy Bizancjum. Tak było w przypadku ludwisarza Urbana, pochodzącego z Węgier, który przekonał go do zainwestowania olbrzymich środków w budowę bombard – machin dających szansę na zniszczenie murów Konstantynopola. Artyleria Mehmeda liczyła w sumie 69 różnego kalibru dział i odegrała kluczową rolę w zdobyciu miasta. Przed murami miasta sułtan wystawił blisko 80‑tysięczną armię.
W tym czasie w cesarstwie bizantyjskim sprawował władzę basileus Konstantyn XI z dynastii Paleologów. Podobnie jak w przypadku Rzymu i tym razem historia stworzyła klamrę w postaci tych samych imion pierwszego i ostatniego władcy tych ziem. Założycielem miasta, w miejscu greckiej kolonii Bizancjum, był Konstantyn Wielki, a ostatnim cesarzem w nim rezydującym – Konstantyn XI. Za jego panowania Konstantynopol czasy świetności miał już dawno za sobą. W połowie V w. liczył około 300–400 tys. mieszkańców i był wówczas największym miastem w basenie Morza Śródziemnego. Swój rozkwit przeżywało również w X‑XI w. W połowie XV w. natomiast liczba mieszkańców Konstantynopola nie przekraczała 50 tys. mieszkańców.
Konstantyn XI podejmował wszelkie działania dyplomatyczne, aby uzyskać pomoc od świata zachodniego. Jednak uniwersalne potęgi średniowiecznej Europy pogrążone były w chaosie, kryzysie i sporach. Po podpisaniu unii we Florencji w 1439 r. konflikty zaogniły się także w Konstantynopolu. Listy czy do węgierskiego władcy, czy do kurii rzymskiej pozostawały bez odpowiedzi w postaci realnej pomocy. Jedynie Wenecja wysłała swoją flotę, która jednak oczekiwała na posiłki u wybrzeży wyspy Tenedos i tylko pięć jej okrętów dotarło do Konstantynopola. Pozostali władcy natomiast wysłali po jednym czy dwóch okrętach i tylko z pomocą żywnościową dla obrońców miasta. Cesarz miał ok. 8 tys. żołnierzy bizantyjskich, weneckich i genueńskich, a jego flota liczyła zaledwie 26 okrętów (10 bizantyjskich, po 5 weneckich i genueńskich, 3 kreteńskie, po jednym z Ankony, Katalonii oraz Prowansji). Kiedy na początku kwietnia 1453 r. rozpoczęło się oblężenie, bazyleus powierzył sprawę miasta oraz samego siebie Chrystusowi i Matce Bożej Marii.
Upadek miasta
Oczywiście, zgodnie z obyczajem, do obrońców wystosowano propozycję poddania się i zachowania życia oraz majątku, którą stanowczo odrzucili. Oblężenie trwało 54 dni. Ostatni szturm został przeprowadzony 29 maja 1453 r., zniszczono wówczas mury w kilku miejscach. Do obrony jednego z wyłomów ruszył sam cesarz Konstantyn XI i w czasie tej walki zginął. Rozpoczęła się trzydniowa rzeź mieszkańców, plądrowanie i niszczenie miasta. O skali zniszczenia świadczyło to, że w ciągu pierwszej nocy po zdobyciu miasta spalono 120 tys. książek. Turcy do niewoli wzięli do 50 tys. jeńców, których część została wykupiona z niewoli. Cesarstwo bizantyjskie bezpowrotnie odeszło do historii, spadkobiercami jego spuścizny ideowej zostały nowożytne państwa, wśród nich Carstwo Rosyjskie.
Przenalizuj plan Konstantynopola
Jest to zatoka cieśniny Bosforu, chroniąca Konstantynopol od strony wschodniej. Nad nią znajdowały się najważniejsze porty miejskie. Aby uniemożliwić zdobycie miasta przez wpłynięcie do zatoki i wysadzenie desantu, Bizantyjczycy przeciągnęli gruby metalowy łańcuch w poprzek niej. Na wodzie łańcuch podtrzymywały drewniane tratwy. Jeden koniec łańcucha był umocowany na brzegu w twierdzy genueńskiej Galacie, natomiast drugi na jednej z wież Konstantynopola. Pierwszy i ostatni raz udało się pokonać tę zaporę w 1203 roku podczas ataku krzyżowców w czasie IV krucjaty. Miasto zostało wówczas zdobyte, splądrowane i zniszczone, przez tych, których poprosiło o pomoc.
W czasie oblężenia w 1453 roku Turkom udało się przetransportować na platformach około 70 okrętów do Złotego Rogu i ominąć łańcuch. Następnie wybudowali most pontonowy na wodach zatoki w celu przerzucania swoich wojsk między brzegami. 2. Morze Marmara. Ilustracja przedstawia półwysep, na którym znajduje się sylwetka mężczyzna z tarczą i włócznią. Siedzi na tronie. licencja CC0, Wikimedia Commons
Od północnej strony półwysep, na którym założono Konstantynopol oblewają wody Morza Marmara. Były tam na tyle silne prądy morskie, że nie było szans na szturm od tej strony. 3. Cieśnina Bosfor. Ilustracja przedstawia miasto nad wodą. Składa się z gęsto rozmieszczonych budynków. Po wodach wokół miasta płyną statki. domena publiczna, Wikimedia Commons
Od południowej strony miasto chronione było przez prądy morskie w cieśninie Bosfor, łączącej Morze Marmara i Morze Czarne. Były na tyle silne, że oblegający nie mogli podpłynąć i wysadzić na brzegu szturmujące oddziały. 4. Mury Teodozjusza II. Zdjęcie przedstawia wysoki mur i budynki fortyfikacyjne. licencja CC BY‑SA 3.0, Bigdaddy1204, Wikimedia Commons
Pierwsze obwarowania miasta od strony zachodniej zbudował cesarz Konstantyn na początku IV wieku. W V wieku cesarz Teodozjusz II postawił kolejny, podwójny mur w odległości 1,5 km od wcześniejszego. Aby uczynić miasto niemożliwym do zdobycia, dodatkowo wykopano przed tymi obwarowaniami fosę o szerokości 18 metrów. W murze znajdowało się 18 bram, które były szczególnie umocnione i strzeżone przez wieże obronne. Ta potrójna linia obrony czyniła miasto twierdzą nie do zdobycia. Dopiero zastosowanie w czasie oblężenia olbrzymich bombard i armat uczyniło miasto bezbronnym wobec najeźdźców. Dodatkowym zagrożeniem były prace saperów tureckich – podkopy, zakładanie ładunków wybuchowych. Obrońcy miasta musieli bezustannie czuwać. 5. Złota Brama. Ilustracja przedstawia miasto nad wodą, które jest otoczone wysokim murem i wieżami obronnymi. domena publiczna, Wikimedia Commons
Pierwotnie ta najbardziej reprezentacyjna brama była łukiem triumfalnym, pod którym cesarze rzymscy i bizantyjscy przejeżdżali podczas ceremonii triumfu.
Z tego powodu zbudowana została z marmuru i ozdobiona reliefowymi dekoracjami, a skrzydła jej wrót były złocone W średniowieczu cesarz bizantyjski tylko raz triumfalnie wjechał przez nią do miasta. Miało to miejsce w 1261 roku, po odzyskaniu stolicy z rąk łacinników.
Mehmed II nakazał bramę zamurować, ponieważ legenda głosiła, że w jej murach został uśpiony za sprawą anioła ostatni cesarz Bizancjum Konstantyn Paleolog XI i gdy się przebudzi skończy się władza Turków nad miastem 6. Wielki Pałac. Ilustracja przedstawia kompleks budynków ze świątynią i terenami zielonymi. Kompleks jest otoczony murem obronnym. tylko do użytku edukacyjnego, dostępny online [w:] italipes.com
Wielki Pałac, Święty Pałac w Konstantynopolu był pierwszym pałacem – rezydencją cesarzy bizantyjskich do XI wieku. Później na krótko stał się pałacem cesarskim w czasie istnienia Cesarstwa Łacińskiego w XIII wieku. Wielki Pałac był to kompleks dużej ilości budynków o różnym przeznaczeniu, w tym kilka mniejszych pałaców i kościołów. 7. Pałac Porfirogenetów. Zdjęcie przedstawia fragment murowanego budynku. licencja CC BY‑SA 3.0, J.Renalias, Wikimedia Commons
W XI wieku ukończono budowę nowego pałacu, po drugiej stronie miasta w dzielnicy Blacherny. Został zrujnowany przez uczestników IV krucjaty. Odbudowany przez władców z dynastii Paleologów, był oficjalną rezydencją cesarską do 1453 roku. Z tego właśnie pałacu ostatni cesarz bizantyjski Konstantyn XI przeniósł się na mury aby dowodzić obroną przed wojskami tureckim Mehmeda II. W czasie ostatniego szturmu Turków na miasto zginął podczas walk, ale nie ma wiarygodnej wersji jego śmierci. Wiadomo tylko, że na pobojowisku rozpoznano go po purpurowych bamboszach, z wyhaftowanymi złotymi dwugłowymi orłami. Sułtan nakazał wystawić odciętą głowę Konstantyna na widok publiczny.
Po zdobyciu miasta pałac został zamieniony w magazyn, stajnie, fabrykę szkła i ceramiki. 8. Hagia Sofia. Zdjęcie przedstawia wnętrze świątyni. Ukazane są bogato zdobione kopuły z oknami. licencja CC BY 2.0, S.Evans, Wikimedia Commons
Kościół Mądrości Bożej był najważniejszym kościołem w Cesarstwie Bizantyjskim. Odbywały się w nim najwspanialsze ceremonie, w tym koronacje cesarskie. Ufundowany przez Justyniana Wielkiego w VI wieku, służył jako reprezentacyjna świątynia chrześcijańska.
Ostatnie nabożeństwo odbyło się w przeddzień zdobycia miasta.
(...) Gdy zaczął zapadać wieczór, ludzie instynktownie udali się do kościoła Mądrości Bożej. Żołnierze trwali na swych posterunkach wzdłuż murów. Reszta, wszystko jedno – Grecy czy łacinnicy, tłoczyła się w wielkiej świątyni, zanosząc modły o oswobodzenie. Wspólny strach i niebezpieczeństwo sprawiły większy cud niż wszystkie sobory razem wzięte. Prawosławni biskupi, księża i mnisi, którzy zarzekali się głośno, że noga ich nie postanie w katedrze, póki nie oczyści się jej z rzymskiego skażenia, teraz podeszli do ołtarza, by połączyć się z katolickimi braćmi we wspólnej liturgii.(…)
O niezwykłości świątyni świadczy fakt, że nawet zdobywca, sułtan Mehmed II zabronił ją niszczyć i plądrować za to zamienił ją w meczet, zachowując część złotych mozaik, stanowiących najbardziej efektowny element dekoracji wnętrza świątyni.
Wskaż dwa miejsca zaznaczone na planie Konstantynopola, które Twoim zdaniem powinny stać się najważniejszymi dla obrońców. Swój wybór uzasadnij.
Wielu historyków uznaje upadek Konstantynopola za kluczowy moment w historii Europy. Ma on być cezurą między średniowieczem a odrodzeniem. Opisz przesłanki, na podstawie których można stawiać taką tezę. Określ, czy się z nią zgadzasz.
Trenuj i ćwicz
Dokończ zdania – odpowiedź wybierz spośród podanych.
Zapoznaj się z tekstem źródłowym, a następnie zaznacz poprawne dokończenie zdania.
Gdy wszystko już zostało przygotowane i nadeszło lato, sułtan Mehmet rzekł: „To lato spędzimy w Istambule”. Oni nadeszli i wokół obwarowań Istambułu wystawili obóz. Od strony lądu i z okrętów na morzu otoczyli całe miasto. […] Przez pięćdziesiąt dni trwała walka.
Źródło: Mikołaj Gładysz, Łukasz Skupny, t. 1, wybór Historia I. Podręcznik dla klasy pierwszej liceum i technikum, Gdańsk 2002, s. 171.
Tekst dotyczy wydarzeń w cesarstwie bizantyjskim w czasie… Możliwe odpowiedzi: 1. wędrówki ludów germańskich., 2. ustanowienia schizmy wschodniej., 3. IV wyprawy krzyżowej., 4. upadku Konstantynopola.
Zapoznaj się z tekstem źródłowym i wykonaj polecenia.
Oni nadeszli i wokół obwarowań Istambułu wystawili obóz. Od strony lądu i z okrętów na morzu otoczyli całe miasto. […] pięćdziesiątego dnia, we wtorek, została zdobyta cytadela. Była tam wielka zdobycz i rabunek. Złoto i srebro, klejnoty i delikatne materiały zostały wyrzucone i wyłożone na obozowym targowisku. Krótko mówiąc, w pierwszy piątek po podboju odmówili oni w świętej Zofii wspólną modlitwę.
Źródło: Mikołaj Gładysz, Łukasz Skupny, t. 1, wybór Historia I. Podręcznik dla klasy pierwszej liceum i technikum, Gdańsk 2002, s. 171.
Zapoznaj się z podanymi źródłami i wykonaj polecenie.
Zapoznaj się z podanymi źródłami i wykonaj polecenia.
Źródło A
Od Hammurabiego do FukuyamyPrzy końcu wiosny sułtan Mehmet ruszył na wyprawę, każąc jednocześnie załadować na wozy wielkie działa, które polecił przygotować dla burzenia murów i baszt. Przed wyruszeniem oznajmił, że celem jego jest zdobycie miasta […] i uczynienie z niego stolicy wiary muzułmańskiej. […] Oblężeni ze swojej strony posyłali bez przerwy salwy z muszkietów i dział. […] W końcu, gdy nie zostało ani jednego człowieka z bronią w ręku, otworzono bramy i sułtan wraz ze swoją jazdą wjechał w nie.
Źródło: Dariusz Ostapowicz, Sławomir Suchodolski, Dariusz Szymikowski, Od Hammurabiego do Fukuyamy, t. 1, Gdańsk 1999, s. 93.
Źródło B
Zapoznaj się z tekstem źródłowym i wykonaj polecenia.
Od Hammurabiego do FukuyamyCesarz […] ustawił na swych wieżach i murach artylerię, żołnierzy uzbrojonych w muszkiety i zaopatrzonych w wielkie zapasy smoły. […] Opór ze strony oblężonych był tak silny, że Turcy, dopiero gdy noc zapadła, byli w stanie wedrzeć się do miasta przez wyłom w murze […]. Nie zwracając uwagi na strzały muszkietów i dział, rzucili się jak lwy na wyłom, z takim męstwem przez nich dokonany, stali się wreszcie jego panami i zatknęli na nim swoją chorągiew; w tym samym czasie miasto zostało opanowane, oddziały wkroczyły do niego i rozpoczęła się rzeź i rabunek.
Źródło: Dariusz Ostapowicz, Sławomir Suchodolski, Dariusz Szymikowski, Od Hammurabiego do Fukuyamy, t. 1, Gdańsk 1999, s. 93.
Zapoznaj się z tekstem źródłowym i wykonaj polecenia.
Od Hammurabiego do FukuyamyPo upływie trzech dni sułtan Mehmet zakazał pod groźbą surowych kar uprawiania rabunków i rzezi, które trwały dotychczas. Gdy wszystko w pełni się uspokoiło, zamiast nieprzyjemnych dźwięków dzwonów, rozległ się miły głos muezzina, pięć razy dziennie wzywający […] do modlitwy. Z kościołów wyrzucano wizerunki bóstw pogańskich, świątynie oczyszczono od wszystkich zapachów, którymi były przepojone, i zmieniono dotychczasową ich postać, urządzając nisze dla oznaczenia miejsca, gdzie należy zwrócić wzrok dla modlitwy; dodano im też minarety.
Źródło: Dariusz Ostapowicz, Sławomir Suchodolski, Dariusz Szymikowski, Od Hammurabiego do Fukuyamy, t. 1, Gdańsk 1999, s. 93–94.
Słownik
(z jęz. greckiego) tytuł królewski noszony przez władców hellenistycznych i bizantyjskich
(z jęz. francuskiego bombarde, archaizm) machina oblężnicza miotająca kamienie lub belki; od XIV w. działo o dużym kalibrze i krótkiej lufie
(1336–1405) działania na tyłach państwa tureckiego podjęte przez Timura, uwieńczone zwycięstwem nad wojskami tureckimi pod Ankarą w 1402 r.
(tur. yeniçeri – dosł. nowe wojsko) elitarne oddziały piechoty powstałe w 1329 r.; tworzyli je brańcy słowiańscy, pochodzący z Bałkanów i z terenów dzisiejszej Ukrainy, którzy przymusowo przechodzili na islam; pod koniec XV w. szeregi janczarów liczyły 40 tys. żołnierzy, a w 1691 r. już 100 tys.; janczarzy przyczynili się do zwycięstwa Turków w bitwach pod Warną oraz w czasie oblężenia Konstantynopola; armia janczarów została zlikwidowana w 1826 r.
(z jęz. niem. Rotgiesser - „odlewacz miedzi”), rzemieślnik odlewający z brązu, miedzi, mosiądzu lub spiżu dzwony, lufy do dział i przedmioty codziennego użytku
(z jęz. łacińskiego tributum) opłata nakładana przez władcę na kraj przez niego podbity
unia zawarta na soborze we Florencji w 1439 roku między cesarzem bizantyjskim Janem VIII Paleologiem a papieżem Eugeniuszem IV jako akt pojednania między Kościołem rzymskokatolickim a Kościołem wschodnim (prawosławnym). Nie przyniosła realnych korzyści w postaci pomocy militarnej dla cesarstwa bizantyjskiego w walce z Turkami. Odwołana w 1484 roku