Europa późnego średniowiecza
Bunty społeczne
Niech żyje ubogi lud, precz z podatkami i bogaczami
– takie okrzyki na ulicach i placach Florencji wznosili w 1378 r. zbuntowani rzemieślnicy zwani compi, którzy domagali się dla siebie praw politycznych i poprawy warunków życia. Trzy lata później radykalny kaznodzieja angielski John Ball nawoływał angielskich chłopów do wytępienia niesprawiedliwych sędziów, złych lordów, adwokacin, którzy stanowią przeszkodę dla wspólnego dobra
. Podobne hasła rozbrzmiewały na ulicach i placach wielu miast Europy - począwszy od Hiszpanii, poprzez Francję aż po kraje niemieckojęzyczne i skandynawskie. Przez cały niemal wiek XIV i XV Europa borykała się z licznymi wystąpieniami w miastach i rewoltami ludności wiejskiej. Gniewne nastroje, które swoją kulminację osiągnęły w buntach społecznych, narastały od dłuższego czasu.
Wyjaśnisz, w jaki sposób pojawienie się łuku i broni palnej wpłynęło na pozycję rycerstwa w XV wieku.
Opiszesz, do czego może doprowadzić nakładanie zbyt dużych obciążeń na chłopów i ściąganie z nich zbyt wysokich podatków.
Wytłumaczysz, co oznacza dwuwiersz
Gdy Ewa przędła, Adam rył,/ Kto wtedy jaśniepanem był?
i dlaczego stał się on głównym mottem buntów społecznych w Anglii.
Głód, zarazy i wojny
Schyłek średniowiecza był w Europie okresem ogromnego kryzysu i spadku zaludnienia. W ciągu XIV i XV w. ludność na kontynencie zmalała o ok. 30 proc. Było to spowodowane narastającym od dłuższego czasu kryzysem gospodarczym. W wiekach XII i XIII ludność Europy wzrosła tak bardzo, że rolnictwo nie było w stanie zaspokoić potrzeb całej populacji. Eksploatowano nowe tereny i w końcu zaczęto obsiewać nawet gleby nienadające się pod uprawę. W efekcie ziemia ulegała szybkiemu wyjałowieniu i nastąpił spadek wydajności rolnictwa.
Sytuację dodatkowo pogarszały zmiany klimatyczne. Ich symptomem stało się zamarznięcie Bałtyku w 1303 roku. Zimniejsze i bardziej deszczowe okresy letnie wpłynęły na obniżenie plonów. W 1315 r. zbiory okazały się na tyle niskie, że całą Europę nawiedziła klęska głodu. We Flandrii ludzie na ulicach tysiącami umierali z niedożywienia. Wydarzenia z lat 1315–1317 uznaje się za symboliczny koniec epoki rozwoju i dostatku. Od tej pory klęski głodu regularnie nawiedzały kontynent i powodowały śmierć wielu milionów ludzi.
W połowie XIV w. osłabioną głodem Europę nawiedziła epidemia dżumy. W jej wyniku liczba ludności Europy w niektórych regionach spadła nawet o połowę. W miejscach jeszcze nie tak dawno tętniących życiem pojawiały się tzw. pustki. Następstwem kryzysu demograficznego i rolniczego był spadek cen na zboże, np. we Francji w porównaniu z rokiem 1300 obniżyły się one aż o ponad 60 proc.
Czasy późnego średniowiecza były też naznaczone wojnami, z największą z nich wojną stuletnią (1337–1453) na czele. Skutkiem tych wydarzeń była nie tylko śmierć tych, którzy ginęli na polach bitew, ale i ludności cywilnej, zabijanej podczas działań zbrojnych przez żołdactwo. Wojny powodowały dezorganizację życia: niszczono plony, wybijano trzodę chlewną. Ludzie uciekali przed nadciągającą wojną, skazując się tym samym na tułaczkę i głód. Dodatkowo władcy, aby finansować działania wojenne, nakładali na ludność wysokie podatki.
Groza na wsiach i w miastach
W następstwie tych wydarzeń w miastach i wsiach całej Europy narastały konflikty społeczne. Na wsiach buntowano się przeciwko wzrostowi obciążeń, w coraz większym wymiarze narzucanych chłopstwu przez wielkich właścicieli ziemskich. Powodem wystąpień były też coraz wyższe podatki nakładane przez władców oraz ogólnie trudna sytuacja ekonomiczna na ziemiach, na których toczyły się działania wojenne i dochodziło do grabieży dokonywanych przez wojska zaciężne. W miastach występowali głównie rzemieślnicy, najemni robotnicy, czeladnicy. Buntowali się przeciwko ograniczeniom cechowym i podatkom oraz w odpowiedzi na pogłębiający się kryzys, który skutkował obniżeniem pensji robotników i bezrobociem. Czasem niższe warstwy społeczne przejmowały władzę w miastach.
Wystąpienia zaczęły się we Flandrii w 1323 r., gdy chłopi sprzeciwili się poborowi podatków przez hrabiego Ludwika de Nevers. Wsparli ich tkacze z Brugii i Ypres, którzy zdobyli władzę w miastach. Bunt jednak krwawo stłumiono.
Do najgroźniejszych wystąpień należała francuska żakeria z 1358 r. (nazwa pochodzi od pogardliwego określenia chłopa we Francji: Jacques Bonhomme – dosłownie Jakub Poczciwy). Dwa lata wcześniej w bitwie pod Poitiers, w której starły się Francja i Anglia, wojska francuskie poniosły sromotną porażkę i skompromitowały się w oczach ludu. Dodatkowo rycerze nie byli w stanie obronić wieśniaków przed rabunkami dokonywanymi przez żołnierzy nieprzyjaciela i maruderów. Sytuację pogorszył fakt, że aby wykupić z niewoli króla francuskiego Jana Dobrego, nałożono na ludność podatek nadzwyczajny. Chłopska rebelia, do której przyłączyli się też mieszczanie, początkowo ogarnęła tylko region Paryża, ale wkrótce rozprzestrzeniła się na Pikardię, Normandię i Szampanię. Ostatecznie bunt krwawo zdławiono.
Do wystąpień doszło także w Anglii, a powodem zamieszek stało się podniesienie podatków na wojnę z Francją. Rewolta objęła głównie środowisko bogatych chłopów angielskich. Na ich czele stanął Wat Tyler, buntowników wspierał też radykalny kaznodzieja John Ball. W odróżnieniu od powstania francuskiego to angielskie zawierało zalążki programu społecznego i politycznego. Powstańcy potępili bowiem nierówności społeczne, przywileje szlacheckie, zepsucie moralne duchowieństwa i wystąpili z programem reformy państwa oraz zniesienia poddaństwa chłopów. Podobnie jak bunty we Francji również ten zbrojny zryw w Anglii został szybko stłumiony.
W późniejszych latach jeszcze nieraz wybuchały podobne rewolty. Objęły one Włochy, niektóre regiony Francji, Flandrię, Katalonię, a nawet kraje skandynawskie.
Zapoznaj się z prezentacją, a następnie wykonaj polecenie.
Historia AngliiSzczególnie duże niezadowolenie wśród chłopów angielskich wywołały nowe podatki, przeznaczone na pokrycie kosztów wojny z Francją. […] [Był on] trzykrotnie wyższy od poprzedniego. Podatek ten w połączeniu z nadużyciami dokonywanymi przy jego ściąganiu […] stał się bezpośrednią przyczyną wybuchu powstania chłopskiego.
Źródło: Henryk Zins, Historia Anglii, Wrocław–Warszawa–Kraków–Gdańsk 1971, s. 119–121.
Historia AngliiPowstanie zaczęło się wiosną 1381 r. w południowo‑wschodniej Anglii od ataku na powszechnie znienawidzonych poborców podatkowych. […] Stopniowo powstanie zaczęło się rozprzestrzeniać na szereg hrabstw, przy czym najbardziej zorganizowany charakter miało w sąsiadujących z Londynem hrabstwach Essex i Kent.
Źródło: Henryk Zins, Historia Anglii, Wrocław–Warszawa–Kraków–Gdańsk 1971, s. 119–121.
Historia AngliiNiejednokrotnie chłopi znajdowali poparcie wśród biedoty miejskiej. Oddziały powstańcze niszczyły po drodze szlacheckie dwory. […] Powstańcy atakowali również klasztory. Od początku głosili postulat zlikwidowania poddaństwa oraz niesprawiedliwości społecznej i zaprowadzenia pewnych reform.
Pierwszą kwaterą powstania stało się miasto Maidstone, zajęte 7 czerwca przez większe siły powstańcze, skoncentrowane w tym regionie. Tutaj też przybyli dwaj ludzie, którzy przede wszystkim kierowali całym ruchem: Wat Tyler, rzemieślnik wiejski, doświadczony żołnierz i dobry organizator, oraz John Ball, główny ideolog powstania, głoszący ideę równości majątkowej i usunięcia szlachty. Chłopi z hrabstwa Essex i Kent pomaszerowali dwiema kolumnami na Londyn, gdzie wieść o powstaniu wywołała […] żywy oddźwięk, szczególnie wśród ludu miejskiego, a nawet […] wśród bogatego kupiectwa, niezadowolonego z niepomyślnego przebiegu wojny stuletniej, rujnującej angielski handel zagraniczny. […]
Po wkroczeniu do stolicy […] chłopi przy pomocy biedoty miejskiej zaczęli palić i burzyć domy znienawidzonych urzędników królewskich i bogatych kupców zagranicznych, otwierali i palili więzienia.
Źródło: Henryk Zins, Historia Anglii, Wrocław–Warszawa–Kraków–Gdańsk 1971, s. 119–121.
Historia AngliiDoszło do spotkania z Ryszardem II [królem – przyp. K.S.S.], w czasie którego chłopi przedstawili swój program. Zawierał on postulaty zniesienia poddaństwa i pańszczyzny, zastąpienia wszystkich powinności chłopskich niewielkimi opłatami pieniężnymi, wprowadzenia wolności handlu oraz amnestii dla powstańców. Za radą doradców Ryszard II przyjął wszystkie żądania powstańców i nakazał wydać im dokumenty potwierdzające na piśmie rzekomo przyznane im przywileje.
Źródło: Henryk Zins, Historia Anglii, Wrocław–Warszawa–Kraków–Gdańsk 1971, s. 119–121.
Historia AngliiPo rzekomym przyjęciu przez króla programu […] (chłopi żywili wiarę w sprawiedliwość monarszą) część powstańców opuściła Londyn i rozeszła się do domów, pozostali zaś zażądali nowego spotkania z królem. […] Teraz chłopi wysunęli znacznie dalej idące postulaty, domagając się nie tylko zniesienia poddaństwa, ale także odebrania ziem biskupom, klasztorom i księżom oraz podziału tych gruntów pomiędzy lud. Żądali także zniesienia wszystkich przywilejów seniorów, zrównania stanów, zniesienia zagarniętych przez feudałów posiadłości gminnych itp. Zgodnie z przyjętą taktyką i tym razem Ryszard II obiecał Tylerowi spełnienie wszystkich żądań, dopominając się tylko, by chłopi powrócili do domów. Gdy zadowolony ze swej misji wsiadał dowódca powstania na konia, został zdradziecko raniony, a później zamordowany przez świtę królewską. W tej sytuacji udało się już łatwo zdusić powstanie zarówno pod Londynem, jak i w różnych częściach Anglii, gdzie torturowano i wieszano przywódców wystąpień. Męczeńską też śmiercią zginął John Ball 15 lipca 1381 r. Niebawem dalsze egzekucje trzeba było przerwać w obawie przed nowymi wystąpieniami chłopów.
Źródło: Henryk Zins, Historia Anglii, Wrocław–Warszawa–Kraków–Gdańsk 1971, s. 119–121.
Samodzielnie sformułuj trzy pytania, które nasuwają ci się po przeanalizowaniu powyższej prezentacji dotyczącej wybuchu i przebiegu powstania Wata Tylera w Anglii w 1381 r.
Łuk i broń palna kontra miecz
Schyłek średniowiecza i związane z nim wstrząsy polityczne oraz społeczno- ekonomiczne miały duży wpływ na pozycję rycerstwa. Na wieki XIV i XV przypadł zmierzch znaczenia tej grupy społecznej. Jedną z przyczyn był spadek dochodowości gospodarki rolnej. W niektórych regionach Francji sięgał on poziomu ok. 70–90 proc. wcześniejszych (z XIII w.) dochodów z gospodarstwa. Właściciele wielkich własności ziemskich w obliczu niskiej rentowności rolnictwa przestawiali się często na inne formy gospodarki, np. w Anglii na hodowlę owiec. W trudniejszej sytuacji znalazło się rycerstwo. Spadek wartości pieniądza spowodował zmniejszanie się siły nabywczej czynszów płaconych przez chłopstwo, a to – wraz z obniżką cen zboża – przyczyniło się do znacznego zubożenia warstwy rycerskiej. Próby zwiększenia świadczeń chłopskich kończyły się niepowodzeniem i groziły kolejnymi rewoltami.
Jeszcze większy wpływ na spadek pozycji rycerstwa miała zmiana sposobu prowadzenia działań wojennych. Rosło znaczenie wojsk zaciężnych. Na polach bitewnych zaczynała dominować piechota, która składała się głównie z chłopów. W czasie wojny stuletniej rycerze ponosili klęski w starciu z uzbrojoną w łuki piechotą angielską. Podobnie bezradni okazali się w walkach z uzbrojonymi w piki Szwajcarami podczas wojen z Habsburgami czy w konfrontacji z wozami bojowymi, wykorzystywanymi przez czeskich husytów (zobacz galerię interaktywną poniżej). Ostateczny cios zadało rycerstwu pojawienie się broni palnej, która okazała się o wiele skuteczniejsza podczas prowadzenia działań wojennych. Dzięki zastosowaniu artylerii możliwe stało się np. zdobywanie potężnych zamków. W obliczu tych zmian rycerstwo coraz więcej uwagi zaczęło poświęcać zwiększaniu swoich dochodów otrzymywanych z posiadłości ziemskich. W ten sposób kryzys przełomu XIV i XV w. dał początek przemianom, które doprowadziły do pojawienia się warstwy szlacheckiej.
Zapoznaj się z filmami i wykonaj polecenia
Film dostępny pod adresem /preview/resource/R1HB5KS3B66TF
Film nawiązujący do treści materiału - dotyczy buntów społecznych w czternastym wieku.
Podaj najważniejszą przyczynę buntów społecznych w XIV wieku. Opisz jej wpływ na XIV‑wieczne społeczeństwa.
Film dostępny pod adresem /preview/resource/R16JAKD49KB8T
Film nawiązujący do treści materiału
Wymień przyczyny kompromitacji idei rycerstwa w XIV wieku.
Trenuj i ćwicz
Zapoznaj się poniższą osią chronologiczną i wykonaj związane z nią polecenia.
Jean Froissart był XIV‑wiecznym pisarzem i kronikarzem. Jego największym dziełem są kroniki, w których opisał dzieje swojej epoki, ze szczególnym uwzględnieniem wydarzeń w Anglii, Szkocji, we Francji i na Półwyspie Iberyjskim. Dzieło to jest bogato ilustrowane. Spośród poniższych ilustracji wybierz tę, która odnosi się do buntów społecznych w XIV w. Uzasadnij swój wybór.
Indeks dolny Źródło: Wikimedia Commons, domena publiczna. Indeks dolny koniecŹródło: Wikimedia Commons, domena publiczna.
Przeanalizuj tekst, a następnie wskaż w zamieszczonej niżej tabeli stwierdzenia prawdziwe i fałszywe.
W 1368 roku od narodzenia Chrystusa, w dniu świętego Sewera biskupa, w niedzielę w nocy wszyscy rzemieślnicy uzbroili się, zajęli bramy miejskie i spędzili noc na ulicach miasta. W poniedziałek rano przyszli wszyscy na Perlach wraz z 24‑ema chorągwiami. Wówczas dwaj burmistrze […] zwołali radę. […] Przemawiał w imieniu [rzemieślnikówIndeks górny **] piwniczny Weitz, który rzekł, że chcą [oni] mieć cechów pożytek i sławę miasta, oraz zażądał wydania im kluczy do dzwonów oraz pieczęci miejskiej i księgi miejskiej. Wszystko to zostało im dane i zadość uczynione.
Posłano wówczas po wszystkich radnych, których było 87, a gdy już wszyscy się stawili, wówczas rady udały się na Perlach, gdzie zgromadzili się wszyscy rzemieślnicy. Tutaj musieli z podniesionymi palcami złożyć przysięgę, a Vogelin [stróż pieczęci miejskiejIndeks górny **] […] mówił w imieniu wszystkich: „My wszyscy jednogłośnie doszliśmy do przekonania, że chcemy mieć władzę cechową przez 100 lat i jeden dzień na pożytek i honor bogatym i biednym, a także znieść przyjaźń i nienawiść, jaka panowała między bogatymi a biednymi, ażeby odtąd o tym nikt nie wspomniał i żeby zapanowała prawdziwa przyjaźń, tak nam dopomóż Bóg […].
Później na specjalnych posiedzeniach Rady uchwalono i stwierdzono, że stało się to wszystko pod przymusem i dlatego przysięga jest nieważna […].
Cytat za: Wiek V–XV w źródłach. Wybór tekstów źródłowych z propozycjami metodycznymi dla nauczycieli historii, studentów i uczniów, oprac. M. Sobańska-Bondaruk, S.B. Lenard, PWN, Warszawa 1997, s. 240–241.
Indeks górny * przypisy autora e‑materiału Indeks górny koniec* przypisy autora e‑materiału
Przeanalizuj poniższą ilustrację odnoszącą się do powstania Wata Tylera w Anglii i wybierz zdania zgodne z przedstawionym wydarzeniem.
Zapoznaj się z opisem ilustracji odnoszącej się do powstania Wata Tylera w Anglii i wybierz zdania zgodne z przedstawionym wydarzeniem.
Jednym z głównych haseł powstania Wata Tylera w Anglii był dwuwiersz, którego autorstwo przypisuje się wędrownemu kaznodziei Johnowi Ballowi, zwanemu szalonym księdzem z Kentu
. Ów dwuwiersz brzmiał następująco:
Gdy Ewa przędła, Adam rył,
Kto wtedy jaśniepanem był?
Wyjaśnij sens tego dwuwiersza.
Zapoznaj się z poniższym tekstem źródłowym, a następnie wykonaj dołączone do niego polecenie.
Żaden z panów [francuskich] nie chciał zawrócić, póki nie zawrócili wpierw ci, którzy byli na przodzie, nie chcieli zawracać, bo mieli to za hańbę. Tak więc, cwałując, powodowani pychą i zazdrością, a bez rozkazu, jeden przed drugim jechali aż do chwili, gdy ujrzeli oczekujących ich Anglików ustawionych w trzy linie bojowe, w wielkim porządku. O czasie nieszporów zaczęła się bardzo wielka burza i bardzo gęsta ulewa z silnym wichrem, prosto w twarz Francuzów. Kiedy dowódca kuszników ustawił Genueńczyków [walczących po stronie Francuzów] w szyku do strzelania, Anglicy odsłonili armaty, po czym Genueńczycy, rozbici przez łuczników, poszli w rozsypkę. Ale panowie puścili ich pędem bez żadnego porządku. Łucznicy angielscy tak gęsto pruli białymi strzałami, że wyglądało to jak śnieg. Wtedy piesi żołnierze zaczęli podchodzić i wślizgiwać się pomiędzy panów, którzy nie władali już ani swoimi końmi, ani sobą, i zabijali ich, ile chcieli, napotykając niewiele oporu. Tym sposobem to srogie nieszczęście gnębiło Francuzów aż do nocy.
Cytat za: Michel Mollat, Średniowieczny rodowód Francji nowożytnej. XIV–XV wiek, tłum. E. Bąkowska, Warszawa 1982.
Bitwa pod Kassel rozegrała się w 1328 r. i doprowadziła do klęski powstania we Flandrii. Przeanalizuj poniższe ilustracje i wskaż dwa podobieństwa i dwie różnice między tymi przedstawieniami. Która ilustracja stanowi bardziej wiarygodne źródło do analizy ubiorów w czasach średniowiecza?
Bitwa pod Kassel rozegrała się w 1328 r. i doprowadziła do klęski powstania we Flandrii. Przeanalizuj opisy poniższych ilustracji i wskaż dwa podobieństwa i dwie różnice między tymi przedstawieniami. Która ilustracja stanowi bardziej wiarygodne źródło do analizy ubiorów w czasach średniowiecza?
Przeanalizuj poniższy tekst, dotyczący wybuchu powstania zwanego żakerią we Francji. Następnie przekształć go w taki sposób, jakby jego autorem była osoba sympatyzująca z chłopami i popierająca ich roszczenia. Zawrzyj w swojej odpowiedzi zarówno fakty, jak i opinie.
W tym czasie, gdy król Francji był więziony w Anglii […] w królestwie Francji […] wielkie szaleństwo ogarnęło chłopów ze wsi; ponieważ wielu chłopów, piechurów i ludzi z osad miejskich, bez dowódcy czy przewodnika, zebrało się w Beauvaisis […]. I mówili między sobą, że szlachta gubi i bezcześci całe Królestwo Francji; że fałszywie i zdradliwie pozwoliła księciu Walii ująć i wysłać do Anglii ich króla […] że […] [szlachta] nic innego nie czyni, jak tylko niszczy i odziera wszystek niski lud, który wiele ma biedy i utrapień, tak z ich powodu, jak i skutek wojen ogarniających całe królestwo [...], ale [lud] wytępi wszystką szlachtę […]. […] Owi podli ludzie spalili […] ponad sześćdziesiąt dużych dworów i znaczących zamków […]. Zebrali się wszyscy panowie z kraju wraz z wezwanymi cudzoziemcami i poczęli mordować bez wahania owych podłych chłopów, obwiesi, nicponi, łajdaków; zabijali ich i mordowali bez litości i pardonu […].
A gdy pytano ich [chłopów], dlaczego oni to czynili, odpowiadali, że nie wiedzą, poza tym, że chcieli uczynić innym to, czego sami doznawali. I sądzili, że w ten sposób zdołają wybić w pień wszystką szlachtę i możnych tego świata, aby żaden [szlachcic] nie mógł już się narodzić.
Cytat za: Materiały źródłowe do historii powszechnej epoki feudalnej, t. 3, Historia powszechna XIV–XV w. Wybór tekstów, oprac. M. Małowist, Warszawa 1954, s. 17–18.
Słownik
wojsko zwerbowane do służby za opłatą, składające się z ludzi zawodowo walczących na wojnie i wynajmujących się do służby na określony czas
(z franc. jacquerie) powstanie chłopów we Francji w 1358 r., krwawo stłumione przez rycerstwo; nazwa pochodzi od pogardliwego określenia chłopów w języku francuskim: Jacques Bonhomme
powstanie w Anglii w 1381 r., zostało zainicjowane przez chłopów, ale później dołączyli się do niego mieszczanie; bezpośrednim powodem jego wybuchu było podniesienie podatków
konflikt między Anglią a Francją w latach 1337–1453, zakończony utratą przez Anglię wszystkich posiadłości (poza Calais) na kontynencie europejskim
(z franc. marauder) rabuś wędrujący za wojskiem w celu zdobycia dóbr; maruderzy zajmowali się szabrownictwem, okradaniem zwłok, handlem; w XVIII i XIX w. określenie żołnierzy pozostających z tyłu kolumny wojsk
epidemia dżumy, która wybuchła w połowie XV w. w Europie i swoim zasięgiem objęła niemal wszystkie kraje europejskie; doprowadziła do znacznego zmniejszenia populacji Europy i kryzysu gospodarczego
zwolennicy husytyzmu – ruchu religijnego i politycznego z początku XV w., zainicjowanego przez czeskiego duchownego Jana Husa (stąd jego nazwa)
(z niem. Gilde – związek) średniowieczne stowarzyszenie kupieckie bądź rzemieślnicze
bitwa stoczona między Anglią a Francją podczas wojny stuletniej w 1346 r., wtedy po raz pierwszy wprowadzono do walki łuczników
bitwa rozegrana podczas powstania chłopów i mieszczan we Flandrii w 1328 r., której konsekwencją było stłumienie rewolty i surowe ukaranie współodpowiedzialnych
członkowie antykościelnego ruchu religijno‑społecznego w Anglii na przełomie XIV i XV w., któremu początek dał Jan Wiklif (John Wycliffe)
(z niem. Rente – renta, dochód, od łac. reddere – oddawać) opłacalność, dochodowość np. danego przedsiębiorstwa, inicjatywy