Wydrukuj Pobierz materiał do PDF Pobierz materiał do EPUB Pobierz materiał do MOBI Zaloguj się, aby udostępnić materiał Dodaj całą stronę do teczki

Pod koniec XIX w. miały miejsce pierwsze próby wydobycia gazu łupkowego. Obecnie jest on wydobywany na dużą skalę w Stanach Zjednoczonych. W ostatnich latach również na terenie Polski i Europy rozpoczęto poszukiwania tego gazu. Przewiduje się, że polskie złoża gazu łupkowego mogą występować w polskiej strefie ekonomicznej Bałtyku, na Pomorzu, wschodnim i północnym Mazowszu, Podlasiu i Lubelszczyźnie oraz na Przedgórzu Sudeckim. Czym różni się on od gazu ziemnego? Do czego można go stosować?

Aby zrozumieć poruszane w tym materiale zagadnienia, przypomnij sobie:
  • położenie węgla w układzie okresowym;

  • zapisywanie konfiguracji elektronowej atomu węgla;

  • definicję pojęcia związki organiczne;

  • budowę cząsteczki węglowodorów;

  • przebieg procesu destylacji.

Nauczysz się
  • jakimi właściwościami fizyko‑chemicznymi charakteryzują się węglowodory;

  • jakie są naturalne źródła węglowodorów;

  • które ze związków węgla z innymi pierwiastkami zaliczamy do związków nieorganicznych, a które do organicznych.

ibzumytKNR_d5e190

1. Związki organiczne – węglowodory

XVIII w. związki chemiczne dzielono na związki mineralne, czyli te pozyskiwane ze skał i minerałów (nazywane dziś związkami nieorganicznymizwiązki nieorganicznezwiązkami nieorganicznymi), oraz związki organicznezwiązki organicznezwiązki organiczne, czyli wytwarzane wyłącznie przez organizmy żywe. Dopiero w XIX w. (w 1828 r.) niemiecki chemik Friedrich Wöhler (czyt. fridriś wuler) jako pierwszy otrzymał w warunkach laboratoryjnych substancję organiczną – mocznik. Jest to jeden z produktów przemiany materii ludzi i zwierząt. Chociaż podział na chemię nieorganiczną i organiczną ma podłoże historyczne, to jest on stosowany do dzisiaj, mimo że obie te gałęzie chemii mają wiele wspólnych zagadnień i wzajemnie się przenikają.

Badanie składu substancji organicznych
Doświadczenie 1

Sprawdź z jakich atomów zbudowane są substancje pochodzenia organicznego. W tym celu wykonaj doświadczenie. Wybierz hipotezę, napisz obserwacje oraz sformułuj odpowiedni wniosek.

R1KrDPeVeahFR
Problem badawczy Jaki jest skład chemiczny substancji organicznych?. Hipoteza Wybierz jedną z przedstawionych hipotez, a następnie zweryfikuj ją. Hipoteza 1: Substancje pochodzenia organicznego są zbudowane m.in. z węgla, wodoru i tlenu. Hipoteza 2: Substancje pochodzenia organicznego nie są zbudowane z węgla, wodoru i tlenu.

Czy wiesz, w jaki sposób można sprawdzić z jakich atomów zbudowane są substancje pochodzenia organicznego? W tym celu wykonano doświadczenie.

Problem badawczy: Jaki jest skład chemiczny substancji organicznych?

Hipoteza: Substancje pochodzenia organicznego są zbudowane m.in. z węgla, wodoru i tlenu.

Co było potrzebne:

  • probówka;

  • statyw;

  • łapa;

  • palnik;

  • ziarna ryżu;

  • kawałek chleba;

  • pokrojony ziemniak lub inne warzywo.

Przebieg doświadczenia:

Do suchej probówki, zamocowanej do statywu łapą, włożono jeden z wybranych produktów spożywczych: kilka ziarenek ryżu, kawałek chleba, ziemniaka lub innego warzywa. Zawartość probówki ogrzewano w płomieniu palnika.

Obserwacje: Badany materiał zmienił zabarwienie na czarne, a na ściankach probówki pojawiły się krople bezbarwnej cieczy.

Wniosek: Badany materiał uległ zwęgleniu – w wyniku ogrzewania powstał pierwiastkowy węgiel. Bezbarwna ciecz to woda, czyli tlenek wodoru. Na podstawie tych obserwacji można stwierdzić, że badane substancje pochodzenia organicznego są zbudowane głównie z atomów węgla, tlenu i wodoru.

1
Polecenie 1
R1eWle5f9nxDe
Obserwacje: (Uzupełnij) Wnioski: (Uzupełnij).
Polecenie 1

Napisz, jakich zasad BHP należy przestrzegać podczas wykonywania takiego doświadczenia?

RuESScigtufn9
(Uzupełnij).

Związki organicznezwiązki organiczneZwiązki organiczne to wszystkie związki chemiczne, w skład których wchodzą węgiel oraz atomy innych pierwiastków, takich jak wodór, tlen, azot, fosfor, krzem i siarka z wyjątkiem tych najprostszych, które tradycyjnie są zaliczane do związków nieorganicznych. Nieorganiczne związki węglaNieorganiczne związki węglaNieorganiczne związki węgla to np. tlenki węgla, kwas węglowy wraz z jego solami oraz węgliki i cyjanki. Najprostszymi związkami organicznymi są węglowodorywęglowodorywęglowodory, które są zbudowane z połączonych ze sobą atomów węgla i wodoru.

ibzumytKNR_d5e285

2. Naturalne zasoby węglowodorów

Najzasobniejszymi naturalnymi źródłami węglowodorów są przede wszystkim tzw. paliwa kopalnepaliwa kopalnepaliwa kopalne, czyli ropa naftowa, gaz ziemny, a także węgiel kamienny, brunatny oraz inne jego odmiany, jak torf, antracyt czy szungit. Surowce te powstały z organizmów roślinnych i zwierzęcych w wyniku przeobrażenia pod wpływem odpowiedniej temperatury i wysokiego ciśnienia trwającego wiele milionów lat.

Według OPEC „Annual Stastical Bulletin 2019” zajwiększe udokumentowane zasoby paliw kopalnych w 2018 roku miały: Wenezuela (303 miliardy baryłek), Arabia Saudyjska (267 miliardów baryłek) i Iran (156 miliardów baryłek). Znaczące zasoby miały również takie kraje jak Kuwejt, Irak i Zjednoczone Emiraty Arabskie. Największymi producentami ropy naftowej byli: USA (11,0 milionów baryłek dziennie), Rosja (10,5 miliona baryłek dziennie) oraz Arabia Saudyjska (10,3 miliona baryłek dziennie).

2.1. Ropa naftowa

Ropa naftowa jest ciekłą mieszaniną węglowodorów stałych, ciekłych i gazowych oraz związków tlenu, azotu i siarki. Jej skład zależy od źródła pochodzenia. Ropa naftowa wydobywana ze złoża ma postać gęstej cieczy, najczęściej o ciemnobrunatnej barwie i ostrym zapachu.

Przeróbka ropy naftowej polega na jej wstępnym oczyszczaniu (na przykład odsiarczaniu), a następnie przeprowadzenie destylacji frakcjonowanej. Jest to metoda wykorzystująca różnicę w temperaturach wrzenia składników mieszaniny – w tym przypadku właśnie ropy naftowej. W wyniku destylacji otrzymujemy gazy rafineryjne, benzynę, naftę, a także oleje napędowe. Substancja, pozostająca po procesie destylacji, to mazut, z którego można uzyskać inne produkty, jak asfalt naftowy, smołę, wazelinę czy parafinę. Ponadto ropa naftowa służy do produkcji opon samochodowych, olejów silnikowych, tworzyw sztucznych, materiałów wybuchowych, leków, kosmetyków oraz świec.

RhEUx5u8lgUad1
Przetwórstwo ropy naftowej
Źródło: Dariusz Adryan, dostępny w internecie: epodreczniki.pl, licencja: CC BY-SA 3.0.
Polecenie 2
RoF4Me3SyCb92
Destylacja frakcyjna opiera się na różnicy temperatur topnienia poszczególnych składników mieszaniny. Uporządkuj podane poniżej substancje w kolejności ich malejących temperatur wrzenia. Najwyżej umieść substancję o najwyższej temperaturze wrzenia, a na samym dole tę o najniższej temperaturze wrzenia. Elementy do uszeregowania: 1. gazy rafinaryjne, 2. nafta, 3. mazut, 4. benzyna, 5. olej napędowy
Polecenie 3

Obejrzyj poniższy film i wykonaj polecenia.

R1QUjX1owxzhp
W filmie omówiony zostaje przebieg doświadczenia destylacji ropy naftowej w laboratorium. Na filmie przedstawiono zestaw szkła i sprzętu laboratoryjnego do destylacji ropy naftowej.
RhD7dPzHrtcwx
Zaznacz odpowiedź na pytanie: W jakim celu do kolby dodaje się kamyki wrzenne? Możliwe odpowiedzi: 1. W celu utrzymania równomiernego ogrzewania cieczy., 2. W celu usunięcia związków siarki, obecnych w ropie naftowej., 3. W celu ułatwienia osadzania się mazutu na dnie kolby.
Rk1BqVgo1lMsD
Łączenie par. Zaznacz czy zdanie jest prawdziwe („PRAWDA”), czy fałszywe („FAŁSZ”).. Po tak przeprowadzonej destylacji frakcyjnej, uzyskujemy frakcje zawierające tylko jedną substancję.. Możliwe odpowiedzi: PRAWDA, FAŁSZ. Kolejne frakcje wrą w temperaturach odpowiednio: 100°C, 150°C oraz 250°C.. Możliwe odpowiedzi: PRAWDA, FAŁSZ. Ropa naftowa jest mieszaniną o dużej ilości składników, dlatego destylacja frakcyjna jest tylko pierwszym etapem oczyszczania.. Możliwe odpowiedzi: PRAWDA, FAŁSZ

Polska przez prawie pół wieku była światową potęgą w wydobyciu i przetwarzaniu ropy naftowej, zwanej wówczas olejem skalnym. W 1854 r. polski farmaceuta i chemik Ignacy Łukasiewicz uruchomił w Bóbrce pierwszą na świecie kopalnię ropy naftowej. Na Podkarpacie przyjeżdżano z Ameryki, Rosji i Imperium Brytyjskiego nauczyć się, jak ją wydobywać, a następnie jak ją destylować. Z polskich złóż w rekordowym 1906 r. wydobyto ponad 2 mln ton ropy. Później ich wydajność spadła, a na świecie odkryto bogatsze złoża.

R19EIxbzEw7XU
Polskie złoża ropy naftowej i gazu ziemnego
Źródło: Wydawnictwo Edukacyjne Wiking, licencja: CC BY-SA 3.0.
Polecenie 4
R1AmitChzPTjf
Zaznacz miasta, w pobliżu których znajdują się zasoby ropy naftowej. Możliwe odpowiedzi: 1. Gorzów Wielkopolski, 2. Rzeszów, 3. Lublin, 4. Wrocław, 5. Olsztyn
RMQU6RqbqbkqS
Zaznacz województwa, w pobliżu których znajdują się zasoby ropy naftowej. Możliwe odpowiedzi: 1.
Polecenie 5
R11pHRPmc0l5j
Zaznacz prawidłową odpowiedź. Możliwe odpowiedzi: 1. W Polsce znajduje się więcej miejsc wydobycia gazu ziemnego niż ropy naftowej., 2. Złoża ropy naftowej występują głównie w północno-wschodniej Polsce., 3. Nie jest możliwe wydobywanie ropy lub gazu ziemnego z dna morza., 4. W okolicy Lublina wydobywa się ropę naftową, nie ma tam natomiast złóż ropy naftowej.
Ciekawostka

Lampa naftowa

Prototyp lampy naftowej Ignacy Łukasiewicz skonstruował razem z lwowskim blacharzem Adamem Bratkowskim. Była ona masywna, z cylindrycznym blaszanym zbiornikiem na naftę, będącym jednocześnie zabezpieczeniem przed ewentualnym wybuchem paliwa (co w przypadku lamp olejowych było możliwe). Na zbiornik założono metalową rurę z okienkiem i otworami zapewniającymi przepływ powietrza. Zanurzony w zbiorniku knot był wyprowadzony specjalnym otworem ponad zbiornik do metalowej rury, gdzie się palił. Po raz pierwszy lampę naftową zapalono w aptece Mikolascha w marcu 1853 r., zaś w nocy 31 lipca 1853 r. przy jej świetle chirurg Zaorski zoperował Władysława Choleckiego, ratując mu życie. Dzień ten uchodzi za początek światowego przemysłu naftowego. W wielu krajach lampy naftowe stanowiły w II połowie XIX w. popularny i tani sposób oświetlenia mieszkań. Dopiero wyparła je żarówka elektryczna.

RSPFiwIgpwMPM
Lampa naftowa
Źródło: Momentmal, dostępny w internecie: www.pixabay.com, domena publiczna.
ibzumytKNR_d5e396

2.2. Gaz ziemny

Gaz ziemny może występować samodzielnie lub ze złożami ropy naftowej lub węgla kamiennego. Jest to mieszanina węglowodorów gazowych – głównie metanu, w mniejszych ilościach etanu, propanu, butanu, oraz innych związków organicznych, a także nieorganicznych, takich jak tlenki węgla, tlenki azotu czy siarkowodór. Zawartość poszczególnych składników gazu ziemnego jest zmienna i zależy od miejsca wydobycia.

Gaz ziemny przed wysłaniem do odbiorców jest oczyszczany i odpowiednio przetwarzany. Ponieważ główne składniki gazu ziemnego są bezwonne, nadaje się im charakterystyczny zapach, aby był wyczuwalny w razie nieszczelności np. w kuchenkach gazowych.

1
Ciekawostka

Poszukiwanie i wydobycie gazu z łupków
Gaz pozyskiwany z położonych głęboko pod ziemią łupków osadowych jest nazywany gazem łupkowym lub gazem z łupków. Ma on skład podobny do gazu ziemnego: zawiera metan (7595%) i azot, a czasami również śladowe ilości etanu, propanu, helowców oraz tlenu. Łupki to skały o niskiej przepuszczalności, dlatego wydobycie z nich gazu wymaga zaawansowanych technicznie metod.

R17VQ1LZexPc1
W filmie przedstawiony jest schemat ulokowania gazu łupkowego pod ziemią i sposoby jego pozyskiwania.
Polecenie 6
RW0HNh4g86K5O
Uzupełnij luki w poniższym tekście. Gaz 1. nieprzepuszczalne, 2. szczelin, 3. rurociągu, 4. wysokiej, 5. odwiertów, 6. niskiej, 7. otworu wiertniczego, 8. łupkowy, 9. ziemny, pochodzący ze złóż konwencjonalnych, jest zamknięty pod ziemią przez 1. nieprzepuszczalne, 2. szczelin, 3. rurociągu, 4. wysokiej, 5. odwiertów, 6. niskiej, 7. otworu wiertniczego, 8. łupkowy, 9. ziemny warstwy skalne. Dostęp do niego jest prosty – wymaga pionowego odwiertu. Z kolei gaz 1. nieprzepuszczalne, 2. szczelin, 3. rurociągu, 4. wysokiej, 5. odwiertów, 6. niskiej, 7. otworu wiertniczego, 8. łupkowy, 9. ziemny jest zamknięty w skałach o 1. nieprzepuszczalne, 2. szczelin, 3. rurociągu, 4. wysokiej, 5. odwiertów, 6. niskiej, 7. otworu wiertniczego, 8. łupkowy, 9. ziemny przepuszczalności, a jego pozyskanie odbywa się dzięki wykonaniu 1. nieprzepuszczalne, 2. szczelin, 3. rurociągu, 4. wysokiej, 5. odwiertów, 6. niskiej, 7. otworu wiertniczego, 8. łupkowy, 9. ziemny w skale, aby gaz mógł wydostawać się do 1. nieprzepuszczalne, 2. szczelin, 3. rurociągu, 4. wysokiej, 5. odwiertów, 6. niskiej, 7. otworu wiertniczego, 8. łupkowy, 9. ziemny.
ibzumytKNR_d5e454

2.3. Węgle kopalne

Węgle kopalne należą do nieodnawialnych surowców energetycznych. Ich odmiany różnią się barwą (od lekko brunatnej do intensywnie czarnej), twardością oraz zawartością procentową pierwiastka węgla. Warto zaznaczyć, że węgle kopalne to tak naprawdę mieszaniny różnych związków, składających się z różnych pierwiastków, i nie można ich utożsamiać z pierwiastkowym węglem.

Złoża węgla kamiennego w Polsce znajdują się na terenie trzech zagłębi: na Górnym Śląsku, na Lubelszczyźnie i na Dolnym Śląsku. Jednak w 2000 r. zaprzestano jego wydobycia w Dolnośląskim Zagłębiu Węglowym. Obecnie to z Górnośląskiego Zagłębia Węglowego pochodzi ponad 90% wydobywanego w Polsce węgla. Na terenach tych eksploatację złóż rozpoczęto już w połowie XVII w.

RAXKqMyErDHaT
Polskie złoża węgla brunatnego i kamiennego
Źródło: Tomorrow Sp. z o.o., licencja: CC BY-SA 3.0.
Polecenie 7
R8eg8skDaVvHe
Zaznacz zdanie prawdziwe. Możliwe odpowiedzi: 1. Największe wydobycie węgla brunatnego ma miejsce na Górnym Śląsku., 2. W Lubelskim Zagłębiu Węglowym wydobywa się zarówno węgiel kamienny, jak i brunatny., 3. W Zagłębiu Konińskim wydobywany jest węgiel brunatny., 4. Największe wydobycie węgla kamiennego ma miejsce w Zagłębiu Bełchatowskim.
ibzumytKNR_d5e508

Podsumowanie

  • Związki organiczne ulegają zwęgleniu w podwyższonej temperaturze; wydzielają się także inne produkty rozkładu termicznego substancji organicznych, jak np. woda.

  • Naturalnymi źródłami węglowodorów są paliwa kopalne – gaz ziemny, ropa naftowa oraz węgle kopalne.

  • Składniki ropy naftowej, np. benzynę, naftę, olej napędowy, wyodrębnia się wykorzystując proces destylacji.

  • Substancje uzyskane z ropy naftowej służą do produkcji opon samochodowych, olejów silnikowych, tworzyw sztucznych, materiałów wybuchowych, leków, kosmetyków oraz świec.

Praca domowa
1
Polecenie 8.1

Wyszukaj w Internecie stronę Muzeum Podkarpackiego w Krośnie i wybierz się w wirtualną podróż. Odwiedź salę wystawową z ekspozycją pt. „Historia oświetlenia”, gdzie zaprezentowano jedną z najliczniejszych i najefektowniejszych kolekcji lamp naftowych w Europie.

R1KqrvnwIduqR
Odpowiedź: (Uzupełnij).
Polecenie 8.1
RU1Ppb2KxBH33
Wersja alternatywna: (Uzupełnij).
1
Polecenie 8.2

Odszukaj w karcie charakterystyki metanu informacje wskazujące na rodzaj zagrożenia, jakie może stwarzać ten gaz.

Jakie właściwości metanu sprawiają, że gaz ten jest niebezpieczny? Uzasadnij swoją odpowiedź.

R1ZVPMKi2So4V
Odpowiedź: (Uzupełnij).
ibzumytKNR_d5e774
Ignacy ŁukasiewiczChorkówkaZaduszniki
RyBj9pdmBOqOU
Ignacy Łukasiewicz
Źródło: Andrzej Grabowski, edycja: Krzysztof Jaworski, dostępny w internecie: www.commons.wikimedia.org, licencja: CC BY-SA 3.0.

Ignacy Łukasiewicz

Aptekarz, konstruktor lampy naftowej i twórca przemysłu naftowego w Polsce. Jako pierwszy przeprowadził destylację ropy naftowej i założył jej pierwszą na świecie kopalnię.

Friedrich WöhlerGetyngaEschersheim
R5WN6Lte33y9a
Friedrich Wöhler
Źródło: Rudolph Hoffmann, dostępny w internecie: www.commons.wikimedia.org, domena publiczna.

Friedrich Wöhler

Niemiecki chemik, profesor uniwersytetu w Getyndze. Jako pierwszy ze związku nieorganicznego (cyjanianu amonu) otrzymał w laboratorium związek organiczny (mocznik). Odkrył karbid i opracował także metodę otrzymywania acetylenu z wody i karbidu.

Słownik

związki organiczne
związki organiczne

wszystkie związki chemiczne, w skład których wchodzą węgiel oraz atomy innych pierwiastków, takich jak wodór, tlen, azot, fosfor, krzem i siarka, z wyjątkiem tych najprostszych, które tradycyjnie są zaliczane do związków nieorganicznych

związki nieorganiczne
związki nieorganiczne

związki chemiczne wszystkich pierwiastków poza węglem, z wyjątkiem jego najprostszych związków, które nie są klasyfikowane jako związki organiczne

nieorganiczne związki węgla
nieorganiczne związki węgla

najprostsze związki węgla tradycyjnie zaliczane do związków nieorganicznych; są to: tlenki węgla, kwas węglowy i jego sole oraz węgliki i cyjanki

węglowodory
węglowodory

związki chemiczne, których cząsteczki są zbudowane z atomów węgla i wodoru

paliwa kopalne
paliwa kopalne

surowce, które powstały z organizmów roślinnych i zwierzęcych w wyniku przeobrażenia pod wpływem odpowiedniej temperatury i wysokiego ciśnienia, trwającego wiele milionów lat; są to: ropa naftowa, gaz ziemny, a także węgiel kamienny, brunatny oraz inne jego odmiany takie jak torf, antracyt czy szungit

ibzumytKNR_d5e1006

Ćwiczenia

Pokaż ćwiczenia:
1
Ćwiczenie 1
RJ8t2crQ97INA
Zaznacz wyszystkie poprawne odpowiedzi. Do grupy związków organicznych lub ich mieszanin należą: Możliwe odpowiedzi: 1. metan, 2. tlenek węgla(IV), 3. kwas węglowy, 4. benzyna, 5. węglan wapnia
Źródło: Małgorzata Bartoszewicz, licencja: CC BY 3.0.
1
Ćwiczenie 2
R3SMQuhWhboZQ
Połącz w pary hasła z ich objaśnieniami. Związki chemiczne węgla z innymi pierwiastkami, z wyjątkiem związków nieorganicznych (tlenki, kwas węglowy i jego sole). Możliwe odpowiedzi: 1. Związki organiczne, 2. Metan, 3. Węglowodory, 4. Benzyna Związki chemiczne, których cząsteczki są zbudowane wyłącznie z atomów węgla i wodoru. Możliwe odpowiedzi: 1. Związki organiczne, 2. Metan, 3. Węglowodory, 4. Benzyna Jest to główny składnik gazu ziemnego. Możliwe odpowiedzi: 1. Związki organiczne, 2. Metan, 3. Węglowodory, 4. Benzyna Produkt destylacji ropy naftowej. Możliwe odpowiedzi: 1. Związki organiczne, 2. Metan, 3. Węglowodory, 4. Benzyna
Źródło: Małgorzata Bartoszewicz, licencja: CC BY 3.0.
21
Ćwiczenie 3
RpFv9EvaVbQPx
Odpowiedź: (Uzupełnij).
2
Ćwiczenie 4

Na rysunku przedstawiono schemat destylacji ropy naftowej. Przyporządkuj odpowiednie frakcje/produkty destylacji do miejsc, w których są odbierane, oznaczonych cyframi 14.

R152Ps9DZInMn
Przetwórstwo ropy naftowej
Źródło: Dariusz Adryan, dostępny w internecie: epodreczniki.pl, licencja: CC BY-SA 3.0.
RCs7oanAvYZgL
Na rysunku przedstawiono schemat destylacji ropy naftowej. Przyporządkuj odpowiednie elementy do poszczególnych etapów oznaczonych cyframi. 1 - 1. ropa naftowa, 2. olej napędowy, 3. benzyna, 4. oliwa, 5. gaz ziemny, 6. mazut, 7. natfa
2 - 1. ropa naftowa, 2. olej napędowy, 3. benzyna, 4. oliwa, 5. gaz ziemny, 6. mazut, 7. natfa
3 - 1. ropa naftowa, 2. olej napędowy, 3. benzyna, 4. oliwa, 5. gaz ziemny, 6. mazut, 7. natfa
4 - 1. ropa naftowa, 2. olej napędowy, 3. benzyna, 4. oliwa, 5. gaz ziemny, 6. mazut, 7. natfa
2
Ćwiczenie 4
RwLKx5yYTbyzn
Dopasuj, jakie frakcje ropy naftowej otrzymuje się w podanych poniżej temperaturach. 150°C Możliwe odpowiedzi: 1. nafta, 2. olej napędowy, 3. mazut, 4. benzyna 200°C Możliwe odpowiedzi: 1. nafta, 2. olej napędowy, 3. mazut, 4. benzyna 300°C Możliwe odpowiedzi: 1. nafta, 2. olej napędowy, 3. mazut, 4. benzyna 370°C Możliwe odpowiedzi: 1. nafta, 2. olej napędowy, 3. mazut, 4. benzyna
2
Ćwiczenie 5

Na rysunku przedstawiono rozmieszczenie złóż węgla brunatnego i kamiennego w Polsce. Przyporządkuj odpowiednie elementy do poszczególnych miejsc oznaczonych cyframi.

R1CyZvS43oJfB
Polskie złoża węgla brunatnego i kamiennego
Źródło: epodreczniki.pl, licencja: CC BY-SA 3.0.
R1aMxmjDor0Fa
1 - 1. Górnośląski Okręg Przemysłowy, 2. Zagłębie Turoszowskie, 3. Zagłębie Bełchatowskie, 4. Lubelskie Zagłębie Węglowe, 5. Zagłębie Konińskie
2 - 1. Górnośląski Okręg Przemysłowy, 2. Zagłębie Turoszowskie, 3. Zagłębie Bełchatowskie, 4. Lubelskie Zagłębie Węglowe, 5. Zagłębie Konińskie
3 - 1. Górnośląski Okręg Przemysłowy, 2. Zagłębie Turoszowskie, 3. Zagłębie Bełchatowskie, 4. Lubelskie Zagłębie Węglowe, 5. Zagłębie Konińskie
4 - 1. Górnośląski Okręg Przemysłowy, 2. Zagłębie Turoszowskie, 3. Zagłębie Bełchatowskie, 4. Lubelskie Zagłębie Węglowe, 5. Zagłębie Konińskie
5 - 1. Górnośląski Okręg Przemysłowy, 2. Zagłębie Turoszowskie, 3. Zagłębie Bełchatowskie, 4. Lubelskie Zagłębie Węglowe, 5. Zagłębie Konińskie
21
Ćwiczenie 5

Odpowiedz na pytanie: gdzie występują złoża węgla kamiennego i brunatnego?

R1cvCxV0KQ2J1
(Uzupełnij).
Ćwiczenie 6
REy5if2MbMSCR2
Zaznacz zdanie fałszywe: Możliwe odpowiedzi: 1. Paliwa kopalne powstają na skutek przeobrażeń martwych organizmów żywych, które trwają miliony lat., 2. Temperatura i ciśnienie nie mają znaczenia w procesie powstawania paliw kopalnych., 3. Do paliw kopalnych zaliczamy ropę naftową, gaz ziemny oraz węgiel kamienny., 4. Destylacja ropy naftowej umożliwia rozdzielenie jej składników na frakcje ze względu na temperaturę wrzenia.
RRYpRw8UubsBE3
Ćwiczenie 7
Zaznacz nazwiska osób zaangażowanych w stworzenie lampy naftowej. Możliwe odpowiedzi: 1. Ignacy Łukasiewicz, 2. Adam Bratkowski, 3. Karol Mikolasch, 4. Jan Zatorski, 5. Władysław Cholecki
RiEstzQydGD193
Ćwiczenie 8
Złoża gazu łupkowego są obecnie intensywnie poszukiwane. Przyporządkuj cechy gazu ziemnego i łupkowego do odpowiedniej kolumny. GAZ ŁUPKOWY Możliwe odpowiedzi: 1. gaz jest zamknięty pod ziemią przez nieprzepuszczalne warstwy skalne, 2. pozyskiwanie gazu odbywa się poprzez wykonanie szczelin w skale, aby gaz mógł dostać się do otworu wiertniczego, 3. gaz jest zamknięty w skałach o niskiej przepuszczalności, 4. pozyskiwanie gazu odbywa się poprzez wykonanie szczelin w skale, aby gaz mógł dostać dostęp do złóż jest prosty – wymaga pionowego odwiertu GAZ ZIEMNY Możliwe odpowiedzi: 1. gaz jest zamknięty pod ziemią przez nieprzepuszczalne warstwy skalne, 2. pozyskiwanie gazu odbywa się poprzez wykonanie szczelin w skale, aby gaz mógł dostać się do otworu wiertniczego, 3. gaz jest zamknięty w skałach o niskiej przepuszczalności, 4. pozyskiwanie gazu odbywa się poprzez wykonanie szczelin w skale, aby gaz mógł dostać dostęp do złóż jest prosty – wymaga pionowego odwiertu
3
Ćwiczenie 9

Acetylenek wapnia, potocznie zwany karbidem, to związek odkryty przez Friedriecha Wöhlera. Znalazł zastosowanie m.in. jako źródło światła w przenośnych lampach. Przeczytaj poniższy tekst i zaznacz, czy zdania są prawdziwe, czy fałszywe.

R1SFYje7jeXZs
Karbidówka
Źródło: Peter Dewit, dostępny w internecie: https://www.flickr.com, domena publiczna.

Carbide lamps, or acetylene gas lamps, are simple lamps that produce and burn acetylene (C2H2) which is created by the reaction of calcium carbide (CaC2) with water (H2O). Portable acetylene gas lamps, were carried by hand or worn on the hat, were widely used in mining in the early twentieth century. Carbide lamps were also used as lighthouse beacons and as headlights on motor‑cars and bicycles. The lamp produced no carbon monoxide, consumed less oxygen, gave a brighter light than candles or oil‑wick lamps. Average runtime in carbide cap lamps was only about four hours, necessitating a carbide refill mid‑shift, which could leave the miner in darkness.

RPFcT15ioP054
Łączenie par. . Lampa karbidowa była używana jako lampa przenośna.. Możliwe odpowiedzi: PRAWDA, FAŁSZ. W wyniku reakcji spalania zachodzącej w lampie karbidowej powstaje tlenek węgla(II).. Możliwe odpowiedzi: PRAWDA, FAŁSZ. Karbidówka zużywa więcej tlenu niż świece lub lampy olejowe.. Możliwe odpowiedzi: PRAWDA, FAŁSZ. Karbidówka daje jaśniejsze światło niż lampa olejowa i świece.. Możliwe odpowiedzi: PRAWDA, FAŁSZ. Wadą używania lampy karbidowej jest to, że czas jej świecenia to ok. cztery godziny, więc górnicy musieli wychodzić na powierzchnię w ciemności, aby uzupełnić paliwo.. Możliwe odpowiedzi: PRAWDA, FAŁSZ
Glossary

Bibliografia

Bielański A., Podstawy chemii nieorganicznej, t. 1‑2, Warszawa 2021.

Encyklopedia PWN

McMurry J., Chemia organiczna, t. 1, Warszawa 2000.

OPEC launches Annual 2019 Stastical Bulletin, 54th Edition, Austria 1965‑2019.

bg‑gray3

Notatnik

R3KqipdhiARiY
(Uzupełnij).
Aplikacje dostępne w
Pobierz aplikację ZPE - Zintegrowana Platforma Edukacyjna na androida