Niepodległość i suwerenność

Powróciłem z Magdeburga 10 listopada […] Byłem przerażony tym, co zastałem, i chciałem – wyznam – najbardziej tchórzliwie uciec – tak po latach wspominał swój przyjazd do Warszawy w listopadzie 1918 r. Józef Piłsudski. Na wieść o odzyskaniu niepodległości polskie społeczeństwo ogarnęły radość i nadzieja, ale jednocześnie pogrążone było ono w głębokich podziałach, które odzwierciedlały się w powstających w różnych częściach kraju lokalnych ośrodkach władzy. 11 listopada Piłsudski przejął władzę wojskową, a następnie cywilną i rozpoczął proces konsolidacji sił politycznych. Czy udało się zjednoczyć wszystkie stronnictwa? Jakie wyzwania stanęły przed państwem? Dlaczego to właśnie 11 listopada stał się symboliczną datą odzyskania niepodległości?

Wolność! Niepodległość! Zjednoczenie! Własne państwo!

RP1NL73EL7BKU1

Fotografia przedstawia żołnierzy pozujących przed wagonem kolejowym stojącym w lesie. Centralna postać to starszy mężczyzna z wąsami, z laską, ubrany w mundur oficerski. Obok niego umundurowani współpracownicy. W pierwszym rzędzie stoi czterech mężczyzn, za nimi dwóch kolejnych na schodach pociągu, dwie kolejne osoby stoją w drzwiach.

Podpisanie rozejmu w  Compiègne 11 listopada 1918 r. pomiędzy ententą a Cesarstwem Niemieckim (co ilustruje zdjęcie poniżej) formalnie zakończyło I wojnę światową i rozpoczęło nowy etap w dziejach Europy. Dla Polski stanowiło nadzieję na pełne wyzwolenie ziem polskich po 123 latach zaborów. Dzień wcześniej, 10 listopada, o godzinie 7.30, do Warszawy przybył Józef Piłsudski. Został uwolniony z twierdzy w Magdeburgu, w której przebywał od połowy 1917 r. po tzw. kryzysie przysięgowym. Kolejnego dnia, na wieść o przyjeździe marszałka oraz podpisaniu rozejmu w Compiègne, ludność stolicy ogarnęła euforia. Niepodległość stała się faktem. Na ulicach panował powszechny entuzjazm; wywieszano polskie flagi i zdejmowano ślady niemieckiej obecności. :

Precz z zaborcami! Ewakuacja armii niemieckiej

Symbolem tego dnia stało się również masowe rozbrajanie Niemców wciąż znajdujących się w stolicy (co prezentuje zdjęcie poniżej). Odbywało się to nie tylko siłami żołnierzy z Polskiej Organizacji Wojskowej (POW), ale także mieszkańców miasta. Nie wszędzie przejęcie władzy ze strony okupantów w Warszawie przebiegało spokojnie. Emocje towarzyszące ludności nierzadko wymykały się spod kontroli i prowadziły do aktów przemocy. Doszło m.in. do walk o ratusz i Cytadelę, a wymiana ognia trwała cały dzień. 

R1Z2UUA8PPPUH1

Fotografia przedstawiająca moment rozbrajania niemieckich żołnierzy. Polski żołnierz zabiera niemieckiemu żołnierzowi broń. Grupka ludzi przygląda się sytuacji z boku.

Do wieczora stolica była wolna od władz okupacyjnych. Kolejnego dnia dotychczasowy generalny gubernator gen. Hans von Beseler uciekł w przebraniu z Warszawy, a do 19 listopada z terenów byłego Królestwa Polskiego ewakuowano wszystkie jednostki niemieckie. 

Koniec wojny – początek problemów?

RATRC6MTJOPDH1

Czarno‑białe zdjęcie przedstawia liczne osoby idące w pobliżu budynku. To mężczyźni w mundurach, duchowni. W tle w rzędzie stoją żołnierze, widać powiewające polskie flagi.

Koniec I wojny światowej to jednak nie tylko radość związana z odzyskaniem niepodległości. Wydarzenia te zapoczątkowały proces żmudnego jednoczenia podzielonego przez dziesiątki lat społeczeństwa. Przed odrodzonym państwem polskim stanęły poważne wyzwania, wymagające pilnego rozwiązania. Głównym problemem bezpośrednio dotykającym ludność były katastrofalna sytuacja gospodarcza i wszechobecna bieda, spowodowane nie tylko działaniami wojennymi, ale także wcześniejszą eksploatacją ziem polskich przez państwa zaborcze. Na przeszkodzie do unormowania sytuacji stał choćby fakt, że tereny dotychczas podzielone przez zaborców posiadały odrębne waluty czy systemy prawne. 

Mimo, że 11 listopada stał się symboliczną datą odzyskania przez Polskę niepodległości, nie było to równoznaczne z przejęciem władzy we wszystkich częściach kraju i ustaleniem granic państwa. Centrum wydarzeń stała się Warszawa, natomiast w wielu kluczowych miastach sytuacja wciąż była niepewna: Lwów od 1 listopada pogrążony był w walkach z Ukraińcami, Wilno znajdowało się pod okupacją niemiecką, a w Poznaniu niebawem doszło do antyniemieckiego powstania. Również Śląsk, kontrolowany przez Niemców, miał przed sobą niepewną przyszłość. Na dodatek w składzie ziem uważanych za bezspornie polskie jedna trzecia ludności identyfikowała się z inną narodowością.

RHLB3D2U2997V

Mapa przedstawia tereny Republiki polskiej w listopadzie 1918 obejmujące Mazowsze i Małopolskę; zaznaczono miasta: Warszawa, Łomża, Płock, Siedlce, Kielce, Radom, Lublin, Częstochowa, Kraków, Tarnów, Przemyśl. Zaznaczono osobno tereny zarządzane przez Republikę Niemiecką na obszarze Prus Książęcych Pomorza Gdańskiego, Pomorza Zachodniego, Ziemi Lubuskiej i Śląska. Osobno wyszczególniono Wielkopolskę jako Prowincję poznańską oraz zaznaczono Rosji bolszewickiej jako Ober Ost oraz ziem Ukrainy Zachodniej ze Lwowem.

Trudności stanowiło także zaakceptowanie polskich władz na arenie międzynarodowej. 16 listopada Józef Piłsudski przesłał notę do obcych państw, informując o powstaniu niepodległego państwa polskiego. Jednak większość państw zachodnich nie uznała tego faktu, uważając, że ośrodkiem reprezentującym państwo wciąż jest Komitet Narodowy Polski w Paryżu. Tak wspomina tę sytuację pisarka Maria Czapska: „Prowincje zachodnie jeszcze niewyzwolone, granice państwa nieustalone. Paryski Komitet Narodowy nie ufa Piłsudskiemu, mając go za bolszewizanta i germanofila; nie uznaje rządu Moraczewskiego”. Faktycznie, jeszcze przed wybuchem I wojny światowej zarysował się podział, zgodnie z którym Roman Dmowski należał do orientacji prorosyjskiej (przypomnijmy, że Rosja należała do państw ententy wraz z Wielką Brytanią i Francją), natomiast Piłsudski uważał, że ewentualny sojusz należy zawrzeć z Austro‑Węgrami. Mimo zmiany sytuacji międzynarodowej w 1918 r. podział ten wciąż miał znaczenie.

Audiobook

Zapoznaj się z audiobookiem i wykonaj polecenia

Formowanie się centralnego ośrodka władzy

Jednym z kluczowych wyzwań stojących przed państwem polskim u progu odzyskania niepodległości było utworzenie centralnego ośrodka władzy, który nie tylko uzyskałby poparcie ugrupowań politycznych, ale zostałby także uznany na arenie międzynarodowej. Po przybyciu do Warszawy Józef Piłsudski zastał wszystkie siły polityczne pogrążone w głębokich podziałach, których nie potrafiły przezwyciężyć. Jego celem stała się więc konsolidacja tych środowisk oraz doprowadzenie do powstania ogólnonarodowego rządu.

Pierwszym krokiem było złożenie na ręce Józefa Piłsudskiego władzy wojskowej przez rządzącą dotychczas Radę Regencyjną, a po trzech dniach – władzy cywilnej. Pełnia jego władzy została przypieczętowana ostatecznie Dekretem z 22 listopada 1918 r. o najwyższej władzy reprezentacyjnej Republiki Polskiej, poprzez nadanie mu stanowiska Tymczasowego Naczelnika Państwa.

Jeszcze 7 listopada powstał Tymczasowy Rząd Ludowy Republiki Polskiej z Ignacym Daszyńskim na stanowisku premiera. Na wieść o powrocie Piłsudskiego Daszyński złożył na jego ręce dymisję, ale ponownie otrzymał misję utworzenia nowego rządu. Daszyński nie mógł jednak stanąć na jego czele, ponieważ jako osoba związana z lewicą wzbudzał zbyt wiele kontrowersji w środowisku narodowo‑demokratycznym.

18 listopada doszło więc do zaprzysiężenia tymczasowego rządu Jędrzeja Moraczewskiego (na zdjęciu poniżej). Jego misją było przygotowanie ordynacji wyborczej do zaplanowanych na 26 stycznia 1919 r. pierwszych wolnych wyborów do Sejmu Ustawodawczego. Polska była jednym z pierwszych krajów świata, w którym czynne i bierne prawo wyborcze przyznano także kobietom. Ponadto rząd zaplanował szereg reform społecznych, wprowadzając m.in. ośmiogodzinny dzień pracy, płacę minimalną oraz ubezpieczenie społeczne.

RRCH76C8DP6DS1

Fotografia przedstawia mężczyzn siedzących na krzesłach, pozujących do zdjęcia grupowego. Wszyscy są ubrani w garnitury i krawaty bądź muszki pod szyją. Centralna postać to wąsaty mężczyzna w mundurze.

Moraczewski, również związany z socjalistami, nie miał pełnego poparcia. Wciąż nie akceptowała go Narodowa Demokracja, która nie brała udziału w tworzeniu rządu. Krytyka ze strony prawicy nie ustawała i dopiero przybycie do Poznania wysłannika Komitetu Narodowego Polski w Paryżu Ignacego Jana Paderewskiego 26 grudnia doprowadziło do porozumienia z Józefem Piłsudskim. Ten ostatni zdawał sobie sprawę z potrzeby kompromisu, zarówno ze względu na dobro państwa, jak i konieczność uznania rządu na arenie międzynarodowej. Wiedział bowiem, że na zbliżającej się konferencji wersalskiej Polskę musiał reprezentować jeden ośrodek władzy. Ostatecznie 16 stycznia 1919 r. doszło do utworzenia rządu Ignacego Paderewskiego. Jego członków można zobaczyć na poniższym zdjęciu.

R6ROAX5621525

Fotografia przedstawiająca rząd Ignacego Jana Paderewskiego. Jeden z męzczyzna stoi. Ma dłuższe, siwe włosy zaczesane do tyłu, ciemne wąsy. To Ignacy Jan Paderewski. Współpracownicy siedzą przy stole na obradach, mają przed sobą notatki. Wszyscy zgromadzeni ubrani są w ciemne garnitury.

Rząd Paderewskiego był pierwszym rządem uznanym przez wszystkie ugrupowania polityczne, a także przez państwa zachodnie. Umożliwiło to rozpoczęcie poważnych zmian prowadzących do wyborów do Sejmu Ustawodawczego, a w dalszej kolejności do przygotowania konstytucji.

Kalendarium niepodległości

Trenuj i ćwicz

Słownik