Wspólna historia
Nihil diffNihil diffĭĭcilecile: Armia grecka i armia rzymska
Jak walczono w greckich poleispoleis
Starożytni Grecy prowadzili wiele wojen. Ponieważ najsilniejszymi poleis w okresie klasycznym były Sparta i Ateny, grecka sztuka wojenna znana jest głównie z tych źródeł.
Więcej na temat kształcenia dzieci i młodzieży w antyku dowiesz się z modułu: Życie domowe i rodzinne w Grecji i Rzymie, z rozdziału zatytułowanego Edukacja w starożytnej Grecji i Rzymie.
Od początku VII w. p.n.e. zaczął się upowszechniać w poleis greckich, w tym również w Sparcie, szyk bojowy ciężkozbrojnych piechurów - hoplitówhoplitów, zwany falangą.
Zapoznaj się z ilustracją interaktywną prezentującą walczących hoplitów, a następnie wykonaj polecenia.
Zasób interaktywny dostępny pod adresem https://zpe.gov.pl/a/DAF8PP8R6
Ilustracja interaktywna prezentuje fragment malarstwa czewonofigurowego. Przedstawione zostały dwie grupy hoplitów, idące ku sobie z przeciwnych stron. Wojownicy jednej grupy mają czerwone tarcze, drugiej czarne. Obie grupy mają wymierzone w przeciwnika włócznie. Z lewej strony, za grupą, stoi ubrany w czarne szaty muzyk grający na aulosie. Dodatkowo na ilustracji zostały umieszczone interaktywne warstwy: Falanga. Polis grecka jest niewątpliwie jednym z cudów starożytnego świata, biorąc pod uwagę fakt, iż nie tylko arystokracja, ale również biedota miała wpływ na sprawy wspólnoty. Jednym z czynników, które przyczyniły się do dopuszczenia wszystkich obywateli do kierowania polityką państwa - miasta mogło być wprowadzenie taktyki piechoty w zwartym, najeżonym włóczniami szyku, zwanym falangą, całkowicie wyeliminował on pojedynki. Fotografia przedstawia płaskorzeźbę, na której zaprezentowana została grecka falanga, czyli piechota wyposażona w tarcze i miecze, idąca w zwartym szyku bojowym. Żołnierze idą w szeregu i patrzą przed siebie. Falanga, IV w. p.n.e., fryz grobowca Peryklesa, Limyra, Turcja, wikimedia.org, CC BY‑SA 2.0. Kolejnym elementem interaktywnej mapy jest: Uzbrojenie hoplity. W epoce archaicznej wojownicy posiadali uzbrojenie ochronne, które doskonale nadawało się do walki w systemie falangi. Mieli bowiem zbroję, nagolenice, zakrywający niemal całą twarz hełm z brązu oraz dużą okrągłą tarczę z dwoma uchwytami dla przedramienia i dla dłoni, która nadawała się do trzymania w jednej pozycji - tuż przy piersi. Oba uchwyty były umieszczone po prawej stronie, co sprawiało, że hoplitę osłaniała tylko prawa strona tarczy, lewa zaś osłaniała sąsiada. Tarcza ta stała się symbolem falangi, a od jej greckiej nazwy - hoplon pochodzi nazwa hoplity. Fotografia przedstawia grupę rekonstrukcyjną, ubraną w stroje hoplitów. Na pierwszym planie znajduje się trzech hoplitów. Każdy z nich ubrany jest w sandały, czerwone peleryny i hełmy z pióropuszem. W ich dłoniach mają włócznie i kolorowe tarcze. Dwóch z nich posiada dodatkowo na nogach błyszczące nagolenniki. Mężczyźni pozują na tle wzgórza. Grupa rekonstrukcyjna w strojach hoplitów spartańskich, hopliteassociation.org, CC BY 3.0. Kolejnym elementem interaktywnej mapy jest: Wpływ falangi na powstanie polis. W falandze najważniejszą sprawą było utrzymanie szyku, co wymagało dużej dyscypliny i solidarności hoplitów, niezależnie od ich statusu społecznego. Wprawdzie arystokracja walczyła w pierwszym szeregu, ale to od współdziałania wszystkich wojowników zależało utrzymanie właściwego szyku bojowego. W starożytnej Grecji pozbawionej władzy absolutnej, zachęcenie ubogich mieszkańców do walki u boku arystokracji nie wiązało się z nakazami wyższej instancji. To, co mogło przekonywać uboższą warstwę społeczeństwa do udziału w bitwie, to przeniesienie układu militarnego na grunt współrządzenia polis. Fotografia przedstawia wazę czarnofigurową z namalowanym klęczącym Spartaninem. Postać wojownika znajduje się na pomarańczowym tle. Jest on ubrany w hełm z pióropuszem, na piersiach ma pancerz. W jednej ręce trzyma tarczę, w drugiej miecz. Naczynie zdobią czarno‑czerwone ornamenty. Kucający wojownik, malarstwo czarnofigurowe, ok. 560 r. p.n.e., Muzeum Sztuki Antycznej, Monachium, Niemcy, wikimedia.org, domena publiczna.
Trzon armii greckiej w V w. p.n.e. tworzyli hoplici, ale ogromne znaczenie dla obronności poleispoleis miała także flota.
Stan armii ateńskiej na V w. p.n.e. to 28 tys. żołnierzy, 18 tys. marynarzy i 300 okrętów.
Więcej na temat greckiej floty wojennej przeczytasz w module Historia Grecji, w rozdziałach: Wielka kolonizacja grecka, Starcie Wschodu z Zachodem: Konflikt grecko‑perski oraz Walka o hegemonię w Helladzie (wojna peloponeska).
Obok taktyki i organizacji armii oraz uzbrojenia niezwykle ważnym elementem był poziom techniki wojskowej. Grecy już na przełomie V i IV w. p.n.e. znali różne rodzaje machin wojennych, których używali zarówno w walce na morzu, jak i na lądzie. Większość z nich polegało na wyrzucaniu pocisków w kierunku przeciwnika. Przypominały one swym działaniem łuk. Około IV w. p.n.e. pojawiły się katapulty. Nazwa tego urządzenia pochodzi od greckiego słowa katapaltós – zrzucony w dół. Pierwsze katapulty wyrzucały wielkie strzały. Zasadniczym elementem konstrukcyjnym był potężny łuk, który w późniejszych czasach sporządzany był ze stali. Z biegiem czasu ewolucji uległy też pociski. Stalowe maszyny wyrzucały wielkie pociski kamienne lub ceglane o ciężarze 30‑80 kg i donośności do 200 metrów. Niszczyły one duże obiekty, jak okręty, czy wieże oblężnicze.
Te drugie były w powszechnym użyciu w starożytności. Były to bardzo wysokie drewniane konstrukcje, z którymi stopniowo przysuwano się do murów obleganego miasta. Do burzenia murów i robienia w nich wyłomów oraz wyłamywania bram służyły natomiast ciężkie drewniane tarany wyposażone w wykonany z brązu barani łeb, którym uderzano w mury. Siła uderzenia zależała od stopnia rozkołysania taranu przez mężczyzn. Taran taki zawieszano bowiem na mocnych linach pod specjalnie zbudowanym zadaszeniem.
Grecka sztuka wojenna odegrała bardzo istotną rolę w rozwoju wojskowości świata starożytnego. Wynalazki Greków w tej dziedzinie były wykorzystywane i rozwijane przez innych, np. przez Rzymian, czy Macedończyków.
Wojskowość rzymska
Armia stanowiła w świecie starożytnym o potędze danego ludu. Pozwalała bronić granic oraz prowadzić kampanie wojenne, zwiększające terytorium i bogactwo. Sprawne funkcjonowanie armii pozwoliło na przestrzeni wieków, by Rzym z małej osady wyrósł na potężne mocarstwo. Niedofinansowanie armii było jedną z przyczyn, która doprowadziła do upadku cesarstwa.
Wojsko króla
Po założeniu Rzymu, co tradycyjnie miało mieć miejsce w 753 r. p.n.e., władzę nad miastem sprawować mieli królowie. Ustrój królewski trwał w Rzymie do wypędzenia Tarkwiniusza PysznegoTarkwiniusza Pysznego w 509 r. p.n.e. W okresie monarchii armia rzymska początkowo związana była z podziałem miasta na 3 dzielnice zwane tribus. Każda z nich dzieliła się na dziesięć mniejszych kurii, a każda kuria zapewniała jedną centurię, czyli 100 żołnierzy. Ponadto każda tribus zapewniała stuosobowy oddział konnicy.
Armia republikańska
W kolejnych latach armia rzymska była modernizowana i dostosowywana do okoliczności – najczęściej wojen – które wymuszały stosowną reakcję. W okresie republiki panował powszechny obowiązek służby wojskowej dla mężczyzn w wieku 17‑46 lat.
Na rozwój armii rzymskiej wpływ miały walki z KartagińczykamKartagińczykami, w III i II w. p.n.e., które do historii przeszły jako trzy wojny punickiewojny punickie.
Więcej na temat wojen punickich przeczytasz w module Historia Rzymu, w rozdziale zatytułowanym: Ekspansja terytorialna Rzymu: podboje, prowincje.
Aby pokonać przeciwników, Rzymianie musieli nie tylko wykazać się sprawnym funkcjonowaniem armii. Konieczne było również stworzenie floty wojennej, której nie potrzebowali, kiedy toczyli walki na Półwyspie Apenińskim. Nie byli doświadczeni w walkach morskich, w związku z tym starali się upodobnić ich przebieg do starcia lądowego. Stosowali zatem abordażabordaż. Zastosowanie tzw. kruków – specjalnych kładek zakończonych metalowym szpicem/hakiem umożliwiło im przechodzenie na okręt przeciwnika i walkę na pokładzie statku.
Kolejne ważne reformy rzymskiej armii przeprowadził Gajusz MariuszGajusz Mariusz, konsul w latach 107‑101 p.n.e. W związku z niedoborem żołnierzy w armii, umożliwił on zaciągnięcie się do armii proletariuszom, którzy nie posiadali majątku. Po odbyciu służby, trwającej zwykle 16 lat, żołnierze mogli otrzymać przydział ziemi, której przybywało dzięki prowadzonym podbojom, a za służbę otrzymywali też żołd w wysokości 5 asów dziennie. Żołnierzom zapewniono również podstawowe wyposażenie, które do tej pory każdy musiał zakupić z własnej kieszeni.
Reformy Mariusza sprawiły, że armia rzymska stała się bardziej uniwersalna i mogła łatwiej dostosowywać styl walki do wrogów. Armia pozostała jednak niedofinansowana. Dowódcy zabiegali o uposażenie dla legionistów, co spowodowało, że zaczęli oni wyrastać na ważne postaci w świecie rzymskim – żołnierze byli skłonni wykonywać ich polecenia, licząc na łupy i przydział ziemi, co ostatecznie doprowadziło do upadku systemu republikańskiego.
Legiony rzymskie
Rzym swoje sukcesy zawdzięczał doskonale wyszkolonej i dobrze uzbrojonej armii. Składała się ona z oddziałów, zwanych legionami.
Na wyposażenie legionisty składał się pancerz (lorica) i hełm (galea); do obrony służyła tarcza (scutum). Uzbrojenie legionisty stanowiła włócznia (hasta) lub oszczep (pilum), miecz (gladius) oraz sztylet (pugio). Legionistów mieli też ze sobą narzędzia niezbędne do budowy obozu tj. motyki, kilofy, łopaty itd.
Gdy legioniści zbliżali się do nieprzyjaciela, tworzyli zwartą kolumnę, zasłaniając się szczelnie tarczami. Wyglądali wówczas jak żółw, który osłonił się swoją skorupą.
Szyki wojskowe
Innym, stosowanym już od czasów republiki, był szyk manipularny. Armia podzielona była trzy szeregi: hastatihastati, principesprincipes i triariitriarii. Przed nimi ustawiano jeszcze lekkozbrojnych welitów (velites): oszczepników i łuczników. Skrzydła szyku ochraniała konnica. Pierwsze dwa szeregi (hastati, principes) osłabiały przeciwników miotając w nich oszczepami. W zwarciu atakowali mieczami, do obrony służyły im tarcze. Trzeci szereg stanowili najbardziej doświadczeni żołnierze. Stawali oni do walki, kiedy dwa pierwsze szeregi nie były w stanie samodzielnie poradzić sobie z wrogiem. O tych najcięższych bitwach mówiono więc: res ad triaros fecit (doszło do użycia triariów).
Film dotyczacy armii rzymskiej pozwoli ci usystematyzować dotychczasową wiedzę. Zapoznaj się z nim, a następnie wykonaj polecenie i ćwiczenie.
Film dostępny pod adresem /preview/resource/RDMQ9SDNF4BPC
Nagranie filmowe dotyczące armii rzymskiej od czwartego do drugiego wieku przed naszą erą.
Dokonaj porównania falangi używanej przez armie: grecką i rzymską.
Odpowiedz na pytanie, kto stał na czele armii rzymskiej.
Podobnie jak Grecy, Rzymianie podczas ataku korzystali z wielu machin. Były one zbliżone w swej konstrukcji do greckich. Najpopularniejszymi były wieże oblężnicze, tarany i machiny miotające. Jedną z nich - katapultę, prezentuje ilustracja.
Dyscyplina
Wstępując do armii rekrut składał przysięgę, ślubując wierność senatowi i ludowi rzymskiemu. Legionista godził się na wszelkie niedogodności, cierpienie, kary, a nawet śmierć dla obrony żołnierskich wartości. Był zobowiązany do bezwzględnego posłuszeństwa.
W armii rzymskiej istniał rozbudowany system nagród i kar. Wzmagał on dyscyplinę żołnierzy. Nagrody miały motywować żołnierzy do jeszcze lepszej walki. Wyróżnieniem dla żołnierza było odczytanie jego nazwiska przed oddziałem, nagrodzenie honorowym pierścieniem czy naramiennikiem. Żołnierz mógł również otrzymać prawo do noszenia na piersi małej srebrnej tarczy. Za szczególne osiągnięcia w walce żołnierzom przyznawano różnorodne wieńce, a dla dowódcy najwyższym rodzajem nagrody była możliwość odbycia tryumfutryumfu.
Na temat łuku Tytusa oraz innych obiektów architektury kommeratywnej w Rzymie przeczytasz w module Architektura Rzymu i Pompejów.
Bardziej rozbudowany był system kar, który dostosowywano do wykroczenia popełnionego przez żołnierza. Karą mogło być odebranie przywileju, potrącenie z żołdu, degradacja żołnierza, chłosta na oczach całego oddziału. Do szczególnie okrutnych kar dochodziło za nieposłuszeństwo. Mogło to być bicie przez centuriona i jego podwładnych, ukamienowanie czy egzekucja. Szczególnym rodzajem kary była decymacja (dziesiątkowanie), stosowana wobec nieposłusznej bądź tchórzliwej grupy żołnierzy. Polegała ona na zabiciu co dziesiątego żołnierza z ukaranego oddziału.
Zapoznaj się z tekstem źródłowym dotyczącym armii rzymskiej, a następnie wykonaj ćwiczenia.
Dzieje„Za tchórzostwo zaś i hańbę żołnierską uważają [Rzymianie] następujące zarzuty: jeżeli ktoś fałszywie zamelduje trybunom o swym walecznym czynie, aby otrzymać odznaczenie; tak samo jeżeli ktoś, postawiony na posterunku, wskazane mu miejsce ze strachu opuści. […] Dlatego też niektórzy [żołnierze] na swych stanowiskach narażają się na oczywistą śmierć, gdy napiera na nich o wiele liczniejszy nieprzyjaciel, nie chcąc opuścić szyku z obawy przed karą w obozie. […]
Pięknie też [Rzymianie] młodzież zachęcają do narażania się na niebezpieczeństwo. [Dowódca przy wszystkich] chwali każdego za okazaną dzielność, następnie obdarza włócznią tego, który zranił nieprzyjaciela. […] Tym, którzy przy zajmowaniu miasta pierwsi weszli na mur, daje złoty wieniec. Tak samo i takich, którzy osłonili tarczą i ocalili [jednego z rzymskich żołnierzy], odznacza wódz podarkami”.
Źródło: Polibiusz, Dzieje, t. 2, oprac. Józef Wolski, tłum. Mieczysław Brożek, Seweryn Hammer, Wrocław 1962, s. 437, Materiał wykorzystany na podstawie art. 29 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych (prawo cytatu).
Kto jest autorem tekstu źródłowego?
Co stanowiło wstyd dla rzymskiego żołnierza?
Wszystkie drogi prowadzą do Rzymu
Dla celów wojskowych Rzymianie stworzyli rozbudowaną sieć dróg. Łączyły one bardzo odległe miejscowości imperium i służyły szybkiemu przemieszczaniu się wojska. Były niezwykle wytrzymałe, wiele z nich przetrwało do dziś. Zapewniały sprawne funkcjonowanie państwa. Dzięki nim zarządzenia cesarskie docierały szybko do odległych części kraju. Z dróg korzystali przewoźnicy pocztowi, kupcy jadący ze swoimi towarami, a także urzędnicy państwowi, którzy zbierali podatki i udawali się do prowincji na kontrolę. Drogami przybywali również do Rzymu mieszkańcy imperium, chcący przedłożyć sprawy cesarzowi lub zwiedzić miasto.
Marsz wojska rzymskiego odbywał się w kolumnie. Otwierała ją straż przednia, a zabezpieczała straż tylna. Środkiem kroczyły oddziały główne. Za kolumną jechały wozy w wyposażeniem.
Więcej o rozbudowanym systemie dróg rzymskich przeczytasz w module Życie społeczne i gospodarcze, w rozdziele zatytułowanym: Starożytny marketing. Czym i z kim handlowali Grecy i Rzymianie.
Obozy
Wyprawy wojenne Rzymian wymagały sprawnego funkcjonowania na obcym terenie. W tym celu wznoszono castra Romana – warowne obozy wojskowe, stanowiące bazy wypadowe. Były one wznoszone według ściśle określonego wzorca przez samych legionistów.
Budowa obozów rzymskich miała w późniejszym czasie wpływ na powstawanie i rozwój miast, które wykorzystywały rozplanowanie obozu rzymskiego.
Obóz rzymski według PolibiuszaPrzy rozbijaniu obozu [Rzymianie] postępują w następujący sposób. Z miejsca wybranego za każdym razem do obozowania namiot wodza zajmuje tę część, która jest najodpowiedniejsza do przeglądu całości, jako też do wykonywania rozkazów. Po zatknięciu sztandaru tam, gdzie mają namiot przytwierdzić, odmierza się wokół szatndaru czworokątną przestrzeń, tak że wszystkie jej biki oddalone są o sto stóp [stopa=ok. 30 cm] od sztandaru [...]. Ponieważ w każdym legionie jest sześciu trybunów wojskowych [wyższych dowódców], a każdy z konsulów ma pod sobą zawsze dwa rzymskie legiony - jasną rzeczą jest, że dwunastu trybunów musie każdemu towarztyszyć w wyprawie. Otóż namioty tych trybunów ustawiają wszystkie w jednej linii [...]. Potem, odmierzywszy znów sto stóp ku przodowi od wszystkich tych namiotów, zaczynają od linii prostej, która stanowi granicę wytworzonej przez to szerokiej ulicy i biegnie równolegle do namiotów trybunów - od tej więc linii zaczynają wyznaczać obozowiska legionów [...]. Zasadniczą formą dla namiotu manipułów jak i roty [oddziału jazdy] jest czworokąt [...]. Z przestrzeni znajdującej się w tyle za namiotami trybunów [...] jedna część tworzy rynek, druga mieści w sobie spichlerz wraz z zapasami [...]. W ten sposób cały obóz ma kształ równobocznego czworokąta; co się zaś tyczy szczegółowego podziału na ulice, jako też innych urządzeń, to przypomina on układ miasta. Między wałem a namiotami robią odstęp, który ze wszystkich stron wynosi dwieście stóp. To próżne miejsce użycza wielu korzyści. Najprzód położeniem swym wybornie nadaje się do wmarszu i wymarszu legionów; poszczególne oddziały według swych ulic wychodzą na tę wolną przestrzeń, tak że wpadają razem w jedną ulicę i nie obajają się nawzajem ani nie rozdeptują. Po wtóre łupy w uprowadzonym bydle czy też wydarte nieprzyjaciołom tam właśnie ściągają i bezpiecznie strzegą przez noc. Co zaś najważniejsze w czasie nocnych zaczepek ani ogień, ani pocisk nie dosięga ich z całkiem nielicznymi wyjątkami; a i takim wypadku są one prawie nieszkodliwe z powodu wielkości odstępu i otoczenia namiotów”.
Źródło: Obóz rzymski według Polibiusza, [w:] G. Chomicki, S. Sprawski, Starożytność, Kraków 1999, s. 237–238, Materiał wykorzystany na podstawie art. 29 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych (prawo cytatu).
Późniejsze dzieje armii rzymskiej
W okresie cesarstwa nie doszło już do większej reformy w armii rzymskiej. Dążono jednak do tego, aby wojsko było elastyczne i zdolne do szybkiej reakcji w różnych regionach ogromnego już imperium. Oktawian AugustOktawian August podzielił wojsko na legiony oraz formacje posiłkowe, które stanowili mieszkańcy podbitych terenów. Na obszarach przygranicznych utworzono warowne obozy, w których stale stacjonowało wojsko.
Więcej na temat podbojów Rzymu znajdziesz w module - Historia Rzymu, w rozdziale zatytułowanym: Ekspansja terytorialna Rzymu: podboje, prowincje.
Coraz częstsze incydenty na granicach imperium wymagały szybkiej reakcji armii, zatem coraz większą rolę odgrywała konnica. Ogromny obszar imperium wymagał też ciągłego zwiększania armii, a co za tym idzie – zwiększania wydatków. W efekcie podnoszono podatki, które nie podobały się obywatelom i dochodziło do buntów. Doprowadziło to do wewnętrznego kryzysu, co w połączeniu z innymi czynnikami doprowadziło ostatecznie do upadku Imperium Rzymskiego
Słownik łacińsko‑polski
uzbrojony we włócznię; hastatus
nic trudnego
żołnierze walczący w drugiej linii bojowej legionu rzymskiego
triariusze
Słownik pojęć
sposób walki morskiej polegający na zetknięciu się dwóch okrętów i prowadzeniu walki wręcz na ich pokładach w celu zdobycia wrogiego okrętu lub jego późniejszego zatopienia.
współczesna nazwa starożytnego ludu, który od VII w. p.n.e. aż do I w. n.e. zamieszkiwał północną Italię. Następnie zostali podporządkowani i wchłonięci przez rozwijającą się kulturę łacińską.
cesarz rzymski z dynastii Antoninów w latach 117 – 138 r. Był trzecim z tzw. pięciu dobrych cesarzy. Rzym zawdzięczał mu m.in. zreformowanie systemu podatkowego i złagodzenie praw dotyczących niewolników. Głównym założeniem jego polityki zagranicznej była rezygnacja z dalszych podbojów i zabezpieczenie granic Impeium Romanum.
żyjący w VIII w. p.n.e. wędrowny grecki pieśniarz, epik i recytator. Uważa się go za ojca poezji epickiej. Najstarszy znany z imienia europejski poeta. Do jego dzieł zalicza się eposy: Iliadę i Odyseję.
ciężkozbrojny grecki piechur, którego nazwa pochodzi od dużej tarczy zwanej hoplon, walczący w zwartym szyku zwanym falangą, uzbrojony w długą włócznię, krótki miecz oraz hełm, pancerz i nagolenniki. Hoplici stanowili fundament armii greckich miast‑państw.
mieszkańcy Kartaginy, miasta założonego w IX w. p.n.e. przez Fenicjan w pobliżu dzisiejszego Tunisu.
system rzymskich umocnień granicznych, wznoszony na krańcach imperium szczególnie narażonych na najazdy.
II/I w. p.n.e., polityk rzymski okresu republikańskiego. Był jednym z najwybitniejszych przywódców stronnictwa popularów; wielokrotny konsul, dowódca wojskowy i reformator armii rzymskiej.toczyli wojny z Rzymem w IV w. p.n.e.
pierwszy cesarz rzymski, od 27 roku p.n.e. do śmierci w 14 r. n.e. Był wnukiem siostry Cezara i jego adoptowanym synem. Po śmierci zaliczony został w poczet bogów jako Divus Augustus (boski August).
szkoła zapasów i boksu w starożytnej Grecji. Zazwyczaj wchodziła w skład gimnazjonu. Członkami palestry byli wolni chłopcy i młodzieńcy, którzy ćwiczyli pod kierunkiem trenera.
III/II w. p.n.e., grecki historyk i kronikarz imperium rzymskiego w okresie republiki. Ze względu na dbałość o prawdę i krytycyzm wobec źródeł jest, obok Tukidydesa, uważany za wybitnego przedstawiciela historiografii greckiej .
rodzaj miasta - państwa w starożytnej Grecji; tworzyła go niezależna wspólnota obywateli, która zamieszkiwała dany teren i stanowiła o sobie; obywateli łączył wspólny język (dialekt), kult religijny i tradycje.
jeden z ludów italskich z grupy osko‑umbryjskiej, zamieszkujący środkową i południową część Apeninów, tworzący luźną federację o charakterze wojskowym. W IV wieku p.n.e. stoczyli z Rzymem tzw. trzy wojny samnickie, o panowanie nad Italią. Zostali pokonani i podporządkowali się Rzymowi.
sprzymierzeńcy Rzymu, głównie z Italii, którzy nie mieli pełnych praw obywatelskich rzymskich, ale byli zobowiązani do wystawiania wojsk pomocniczych i brali udział w kampaniach rzymskich.
VI/V w. p.n.e. ostatni król rzymski. Był władcą despotycznym. Został wypędzony z Rzymu, a monarchia obalona; Rzym stał się republiką.
w antycznym Rzymie najwyższe wyróżnienie jakie otrzymywał wódz za swe zwycięstwa na polu walki. Tryumf początkowo miał charakter religijny, związany z oczyszczeniem żołnierzy biorących udział w walce. Z czasem ewoluował w kierunku okazałego widowiska mającego na celu uczczenie zwycięskiego wodza.
zwany także murem Hadriana, wzniesiony na początku II w. n.e. przez cesarza Hadriana mur stanowiący symboliczną, północną granicę Imperium Rzymskiego w Brytanii. Przecinał wyspę od morza do morza; mierzył ok. 200 km.
jedno z 12 potężnych miast‑państw Etrurii, leżało ok. 20 km na północ od Rzymu.
seria trzech konfliktów zbrojnych między Rzymem a Kartaginą, toczonych w latach 264‑146 p.n.e. Nazwa pochodzi od rzymskiego określenia Kartagińczyków (łac. Poeni). Wojny toczyły się o kontrolę nad Morzem Śródziemnym i jego okolicami, a zakończyły się zwycięstwem Rzymu i zniszczeniem Kartaginy.