Wspólna historia
Nihil diffNihil diffĭĭcilecile: Życie starożytnych niewolników
Niewolnictwo było powszechnie obecne w cywilizacjach starożytnych, również tych, które rozwijały się wcześniej niż greckie polispolis i Rzym. W dawnych źródłach pisanych odnajdujemy wspomnienia o niewolnikach. Przykładem może być babiloński Kodeks HammurabiegoKodeks Hammurabiego, gdzie precyzyjnie określono karę, jaka grozi osobie, która skrzywdzi cudzego niewolnika. Niewolnicy wspominani są również na kartach Starego Testamentu.Starego Testamentu.
O greckich niewolnikach słów kilka
Na temat wojen Greków z Persami przeczytasz w module Historia Grecji, w rozdziale zatytułowanym: Odwieczny wróg – Persja.
Żałosne życie niewolników w Sparcie1
Greccy historiografowie, w tym TukidydesTukidydes, są bohaterami rozdziału – Historiografia grecka: HerodotHerodot i Tukidydes, w module: Literatura grecka. Zaś o wojnie peloponeskie dowiesz się więcej w rozdziale - Walka o hegemonię w Helledzie (wojna peloponeska), w module zatytułowanym - Historia starożytnej Grecji.
Los rzymskiego niewolnika
Przeczytaj tekst źrółowy, a następnie wykonaj polecenie.
M. T. Warron, O pracy niewolników w gospodarstwieTeraz opowiem o środkach, za pomocą których uprawia się pola. Jedni dzielą te środki na dwie części: na ludzi i na narzędzia służące ludziom, bez których to rzeczy uprawa jest niemożliwa. Drudzy na trzy części: narzędzia przemawiające ludzkim głosem, narzędzia wydające dźwięki nieartykułowane i narzędzia nieme; do pierwszej grupy narzędzi należą niewolnicy, do drugiej woły, do trzeciej wozy. Ziemia uprawiana jest przez ludzi: przez niewolników albo przez ludzi wolnych, albo przez jednych i drugich. (...) Niewolnicy nie powinni być ani lękliwi, ani zuchwali. Ci [niewolnicy], którzy nimi kierują, powinni umieć czytać i pisać i posiadać pewne wykształcenie, być uczciwi oraz starsi wiekiem (...). Powinien [niewolnik‑nadzorca] nie tylko wydawać polecenia, ale również pracować, aby idąc za przykładem, naśladowano go i aby wiedziano, że on im słusznie rozkazuje, ponieważ posiada większą wiedzę. Nie należy im pozwalać, aby wydawali polecenia, używając częściej bata niż nagany słownej, jeśli ten sam skutek można osiągnąć tym sposobem. Nie należy nabywać zbyt wielu [niewolników] tej samej narodowości, gdyż to przede wszystkim jest przyczyną domowych niesnasek. Nadzorców czynić ochotniejszymi za pomocą nagród oraz dołożyć starań, aby mieli swoją prywatną własność i związane z nimi niewolnice (...), by mogli mieć z nimi synów. W ten bowiem sposób stają się wierniejsi i bardziej przywiązani do posiadłości (...).
Źródło: M. T. Warron, O pracy niewolników w gospodarstwie, [w:] Grzegorz Chomicki, Sławomir Sprawski, Starożytność. Teksty źródłowe. Tematy lekcji do historii w szkole średniej. , Kraków 1999, s. 223–224, Materiał wykorzystany na podstawie art. 29 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych (prawo cytatu).
Zasób interaktywny dostępny pod adresem https://zpe.gov.pl/a/D44T6BZXE
Ilustracja przedstawia starożytną mozaikę ze sceną rodzajową. W centrum znajduje się siedząca na krześle elegancka kobieta. Ubrana jest w długą szatę; na rękach i szyi ma liczne ozdoby. Na lewo od kobiety stoi postać w długiej szacie. Wyciągniętą ręką podaje pani pudełko z biżuterią. Postać znajdująca się po prawej stronie kobiety podaje jej lusterko. Po obu stronach mozaiki znajdują się elementy związane z codzienną toaletą. Są to: konewka, wiadro, skrzynia z szatami, obuwie etc. Mozaika utrzymana jest w kremowo‑brązowej kolorystyce. Po naciśnięciu przycisku otwiera się panel boczny z napisem: Pochodząca z okresu Cesarstwa Rzymskiego mozaika przedstawia matronę i usługujące jej niewolnice (łac. ancillae). Odkryta podczas wykopalisk znajduje się obecnie w tunezyjskim Muzeum Archeologicznym Bardo. Pod przyciskiem „Matrona” znajduje się tekst: Kobieta została ukazana w centrum, otoczona przez dwie niewolnice i różne sprzęty (widoczne są m.in. naczynia oraz buty). Tematyka mozaiki nawiązuje prawdopodobnie do popularnych przedstawień Wenus, jednak w czasach chrześcijańskich naga sylwetka bogini została zastąpiona wizerunkiem ubranej kobiety. Po naciśnięciu przycisku postać kobiety na mozaice jest zaznaczona jaskrawą linią. Pod przyciskiem „Jedna służąca” znajduje się następujące zdanie: Jedna z niewolnic podaje swojej pani przybory toaletowe lub biżuterię. Po naciśnięciu przycisku postać służącej na mozaice jest zaznaczona jaskrawą linią. Pod przyciskiem „Druga służąca” znajduje się następujące zdanie: Druga służąca przytrzymuje lustro, w którym kobieta się ogląda. Po naciśnięciu przycisku postać drugiej służącej na mozaice jest zaznaczona jaskrawą linią.
Na podstawie mozaiki sporządź krótką notatkę dotyczącą życia codziennego zamożnej mieszkanki Imperium Rzymskiego.
Na podstawie scenki rodzajowej przedstawionej na mozaice odpowiedz na pytanie, jakie były obowiązki niewolnic usługujących zamożnej rzymskiej matronie? Swoją odpowiedź zapisz poniżej
Przeciw Rzymowi: powstania niewolników
Trudne warunki życia i niski status społeczny niewolników z terenów wiejskich doprowadziły na przełomie II i I w. p.n.e. do wybuchu trzech powstań, z których dwa pierwsze (lata 135–132 i 104–100 p.n.e.) miały miejsce na Sycylii, trzecie natomiast (73–71 r. p.n.e.), znane pod nazwą powstania Spartakusa – w samej Italii. Zrywy te zostały ostatecznie stłumione przez władze rzymskie, jednak pośrednio przyczyniły się do poprawy sytuacji niewolników w imperium.
Więcej na temat glatiatorów i słynnego powstania Spartakusa dowiesz się w module Sport i widowiska Greków i Rzymian, w rozdziale zatytułowanym: Igrzyska w starożytnej Grecji. Igrzyska gladiatorskie w Rzymie.
Powstania niewolników wstrząsnęły republiką, doprowadzając ją niemal do upadku. Latyfundyści wyciągnęli wnioski z tej „lekcji” i doszli do przekonania, że brutalne traktowanie i skrajny wyzysk nie tylko nie stanowią właściwego sposobu postępowania z niewolnikami, ale są wręcz niebezpieczne. U schyłku republiki i w czasach cesarstwa polepszanie się warunków życia niewolników stało się stałym trendem. Sprzyjało temu ustanie podbojów, co ograniczyło dopływ taniej siły roboczej na rynek rzymski i wymusiło na właścicielach zmianę stosunku do swych poddanych. Równolegle do tego procesu władze rzymskie ogłaszały kolejne regulacje prawne narzucające posiadaczom większe umiarkowanie wobec niewolników. Jedną z najważniejszych ustaw wprowadzono za panowania cesarza Hadriana. Zakazywano w niej zabijania niewolników, którzy dopuścili się wykroczeń wobec swoich właścicieli.
Słownik łacińsko‑polski
nic trudnego
Słownik pojęć
w starożytnej Grecji miejsce przeznaczone do ćwiczeń fizycznych i uprawiania sportu.
w państwie rzymskim zapaśnicy, których walki były organizowane jako widowiska. Igrzyska z udziałem gladiatorów odbywały się od III w. p.n.e. Zapaśnicy szkolili się w specjalnych szkołach. Rekrutowano ich spośród niewolników, jeńców wojennych i skazańców. Gladiatorami zostawali też ubodzy ludzie, poszukujący zarobku.
cesarz rzymski z dynastii Antoninów w latach 117 – 138 r. Był trzecim z tzw. pięciu dobrych cesarzy. Rzym zawdzięczał mu m.in. zreformowanie systemu podatkowego i złagodzenie praw dotyczących niewolników. Głównym założeniem jego polityki zagranicznej była rezygnacja z dalszych podbojów i zabezpieczenie granic Imperium Romanum.
żyjący w V w. p.n.e. historiograf grecki zwany ojcem historii. Autor dzieła Historiae („Dzieje”), w którym na tle wojen grecko‑perskich przedstawił kontekst kulturowy, geograficzny i etnograficzny wielu krajów i ludów, m.in. Egipcjan, Babilończyków, Macedończyków, Libijczyków i innych.
żyjący w I w. p.n.e. rzymski poeta liryczny. Tworzył w czasach rządów Oktawiana Augusta; należał do literackiego koła Mecenasa. Najbardziej znanymi utworami Horacego są Pieśni. Pisał również satyry, epody i listy poetyckie.
żyjący w I w. p.n.e. wyzwoleniec Oktawiana Augusta, kierownik biblioteki na Palatynie, pisarz. Pod jego imieniem zachował się m.in. zbiór opowieści mitologicznych pt. Fabulae.
babiloński zbiór praw z XVIII w. p.n.e., wydany za panowania króla Hammurabiego. Jego tekst został odnaleziony na początku XX wieku w Suzie. Stella z kodeksem znajduje się w paryskim Luwrze.
żyjący w V/Iv w. p.n.e. grecki pisarz, historyk, żołnierz. Jego twórczość obejmowała pisma sokratyczne, polityczno‑ustrojowe, historyczne i inne.
XVIII – XII w. p.n.e. najstarsza greckojęzycznakultura rozwijająca się w późnej epoce brązu na terenie Grecji kontynentalnej. Później stopniowo rozprzestrzeniła się na inne obszary regionu egejskiego.
kraina historyczna leżąca w południowej części starożytnej Grecji. Największym jej miastem była Sparta.
kraina historyczna w czasach starożytnej Grecji, położona w południowo‑zachodniej części Półwyspu Peloponeskiego.
rodzaj miasta - państwa w starożytnej Grecji; tworzyła go niezależna wspólnota obywateli, która zamieszkiwała dany teren i stanowiła o sobie; obywateli łączył wspólny język (dialekt), kult religijny i tradycje.
niewolnik, pochodzący z Tracji, gladiator. Był przywódcą słynnego powstania niewolników w latach 73‑71 p.n.e.
powstała w XII‑VI w. p.n.e. starsza część Biblii. Wersje Starego Testamentu różnią się liczbą ksiąg w zależności od wyznania; np. wersja katolicka zawiera 46 ksiąg. Stary Testament razem z Nowym Testamentem tworzą Pismo Święte.
l. mn. syssitia – wspólne posiłki, a także miejsce ich spożywania; Spartanie byli zobowiązani do opłacania składek na syssitia (w innym wypadku tracili obywatelstwo), czyli wieczorne uczty w niewielkich, 10–15‑osobowych grupach przyjaciół. Najsłynniejszym spartańskim daniem była tzw. czarna polewka, czyli zupa gotowana na wieprzowinie i krwi, która raczej nie zyskała wielu wielbicieli poza Spartą. Wedle historyków antycznych syssitia służyły umacnianiu porządku społecznego. Miano na nich rozmawiać o zaletach życia w polis, wychwalano wojownicze dokonania poszczególnych Spartan i śpiewano pieśni spartańskiego „wieszcza narodowego” Tyrtajosa.
żyjący w II/I w. p.n.e. rzymski erudyta i poeta. Z jego bardzo bogatej twórczości (prawdopodobnie napisał kilkaset ksiąg) zachowały się jedynie prace: De agricultura, De lingua Latina oraz fragmenty innych dzieł.
określenie niewolnika, który został wyzwolony przez swojego pana. Jako wyzwoleniec przyjmował on imię rodowe swojego dawnego pana i otrzymywał niepełne prawa obywatelskie.