RLqjvtgIV7CTU
Zdjęcie przedstawia częściowo zamarznięte jezioro otoczone drzewami. W tle znajduje się wschodzące słońce.

Mitologiczny początek świata. Mity ajtiologiczne

Źródło: Pixabay, domena publiczna.

Mity ajtiologiczne

Starożytni Grecy, jak wiele innych kultur politeistycznych porządkowali świat przyrody tworząc mity wyjaśniające otaczające ich zjawiska naturalne. Gniew Zeusa zsyłał pioruny, deszcz lub śnieg, Nyks, bogini nocy, sprawiała, że robiło się ciemno, Helios ze swym ognistym rydwanem był uosobieniem Słońca, zaś Selene - Księżyca. Nie mając wystarczającej wiedzy naukowej, by wyjaśnić fenomeny natury, mieszkańcy Hellady uzasadniali je boską interwencją.

Powstanie człowieka według Greków - mity antropogeniczne

R1P9MBB13JUH3

Mapa myśli.

Elementy należące do kategorii MITY ANTROPOGENICZNE

·         Nazwa kategorii: Prometeusz ulepił człowieka z gliny pomieszanej ze łzami; tchnął w człowieka duszę z iskierek ognia niebieskiego pochodzącego z rydwanu Słońca

·         Nazwa kategorii: ludzie wyszli wprost z ziemi, wspólnej macierzy wszystkiego, co żyje lub zostali wydani na świat przez lasy i góry

·         Nazwa kategorii: ludzie pochodzą od bogów

Koniec elementów należących do kategorii MITY ANTROPOGENICZNE

Jeden z wymienionych mitów antropogenicznych podaje, że ludzie wyszli z ziemi. Opis tego wydarzenia znajdujemy m.in. w  kompendium mitologii greckiej Roberta GravesaGraves RobertRoberta Gravesa. Książka ta, wydana w 1955 w Londynie, znana jest w Polsce pod tytułem Mity greckie.

Czytamy w niej:

Mity greckieRobert Graves
Robert Graves Mity greckie

Potop […] był następstwem gniewu Zeusa. [...] Przepełniony wstrętem, spuścił na ziemię wielki potop, zamierzając wytępić cały ród ludzki, lecz Deukalion, król Ftyi, ostrzeżony przez swego ojca, tytana Prometeusza, którego odwiedził na Kaukazie, wybudował arkę, zaopatrzył się w żywność i wszedł na pokład z żoną swą Pyrrą, córką Epimeteusza. Wtedy zerwał się Wiatr Południowy, potem spadł deszcz i wezbrane rzeki z rykiem popłynęły do morza, które z zadziwiającą szybkością podniosło się, zmywając wszystkie miasta na wybrzeżu i na równinach. W końcu woda zalała cały świat, z wyjątkiem kilku szczytów górskich, i wydawało się, że zginęły wszystkie istoty ludzkie oprócz Deukaliona i Pyrry. Arka płynęła przez dziewięć dni, a kiedy wreszcie wody opadły, spoczęła na górze Parnas lub, jak twierdzą inni, na górze Etna, Atos czy nawet Otrys w Tesalii. Podobno Deukalion upewnił się najpierw, czy to prawda, wysyłając na zwiady gołębia.
[...] Deukalion i Pyrra złożyli ofiary Zeusowi, obrońcy uciekinierów, i udali się na modlitwy do sanktuarium Temidy w pobliżu rzeki Kefisos. Dach świątyni przybrany był zielem morskim, a ołtarz zimny. Oboje błagali pokornie, by ponownie powstała ludzkość, Zeus zaś, słysząc z oddali ich głosy, wysłał Hermesa z zapewnieniem, że wszystkie ich życzenia będą spełnione. Temida ukazała się osobiście i powiedziała: „Okryjcie głowy i rzućcie za siebie kości swej matki!” Ponieważ Deukalion i Pyrra byli dziećmi różnych matek, i to nieżyjących już w tej chwili, doszli do wniosku, że tytanka miała na myśli Matkę Ziemię, której kośćmi były głazy leżące na brzegu rzeki. Pochylając więc swe osłonięte głowy zbierali głazy i rzucali je za siebie. Z kamieni tych powstali mężczyźni i kobiety, w zależności od tego, czy kamień był rzucony przez Deukaliona, czy Pyrrę. W ten sposób wskrzeszona została ludzkość. [...]

CART1 Źródło: Robert Graves, Mity greckie, tłum. Henryk Krzeczkowski, s. 120–121, Materiał wykorzystany na podstawie art. 29 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych (prawo cytatu).
R1HRVCX4E9RZ81
Fotografia przedstawia płaskorzeźbę wykonaną z jasnego kamienia. W centrum znajdują się dwie postaci. Kobieta ubrana w długą zwiewną szatę ukazana jest tyłem. Lewą rękę z kamieniem przechyla za siebie. Po jej prawej stronie znajduje się pochylony do ziemi mężczyzna. Jedną ręką podnosi z ziemi kamień. Za plecami kobiety na ziemi siedzi dwoje niemowląt. W lewym rogu płaskorzeźby znajduje się drzewo i fragment budowli.
Relief przedstawiający Deukaliona i Pyrrę w Parc del Laberin, Barcelona, Hiszpania
Źródło: a. nn., licencja: CC BY 3.0.
RQBU2PMDS48N51
Prometeusz, Heinrich F. Füger, Pałac Liechtenstein, Wiedeń, Austria
Źródło: pinterest.com, licencja: CC BY 3.0.

W kolejnym micie antropogenicznym pojawia się tytantytanitytan Prometeusz.

Był on synem również tytana, o imieniu Japet oraz okeanidyokeanidyokeanidy Klimene.  Jest kojarzony z kilkoma wydarzeniami ważnymi dla dziejów ludzkości. Według niektórych wersji mitów nie byłoby nas, gdyby nie on!  Większość greckich mitów o charakterze antropogenicznym za twórcę ludzkości uznaje właśnie Prometeusza.

Mitologia. Wierzenia i podania Greków i RzymianJan Parandowski
Jan Parandowski Mitologia. Wierzenia i podania Greków i Rzymian

Inne podania głosiły, że człowiek jest tworem jednego z tytanów – Prometeusza, który ulepił go z gliny pomieszanej ze łzami. Duszę zaś dał mu z ognia niebieskiego, którego parę iskier ukradł z rydwanu słońca. Niedaleko miasta Panopeus pokazywano chatę z cegieł, gdzie Prometeusz ongi dokonywał swej pracy. Dokoła leżały odłamki gliniastej ziemi, a szedł z nich zapach jakby ciała ludzkiego. Były to bowiem resztki nie zużytego materiału. Dziś jeszcze czerwona ziemia beocka przypomina baśń o stworzycielu rodu ludzkiego. Człowiek Prometeusza był słaby i nagi. Palce miał zakończone zbyt kruchymi paznokciami, by mu były obroną przed pazurami dzikich zwierząt. Jedynie jego postać, niepodobna do otaczających stworzeń, była widocznym obrazem bogów. Brakowało mu tylko ich siły. Niby mdłe zjawy senne błądzili ludzie, bezradni wobec potęg przyrody, której nie rozumieli. Wszystkie ich czyny były nieświadome i bezładne. Widząc to, Prometeusz ponownie zakradł się do wielkiego spichlerza ognia niebieskiego i przyniósł na ziemię pierwsze zarzewie. W siedzibach ludzkich zapłonęły jasne ogniska, ogrzewając mieszkańców i płosząc drapieżne bestie. Mądry tytan uczył ludzi umiejętnego używania ognia, sztuk i rzemiosł.

CART4 Źródło: Jan Parandowski, Mitologia. Wierzenia i podania Greków i Rzymian, Londyn 1992, s. 47, Materiał wykorzystany na podstawie art. 29 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych (prawo cytatu).

Postępowanie Prometeusza zazwyczaj postrzega się jednoznacznie pozytywnie. Opisując to, co zrobił dla ludzi, widzi się w nim bohatera cierpiącego za tych, których stworzył, określa się go wręcz mitologicznym Chrystusem.

bg‑olive
Ciekawostka

W XIX wieku polscy twórcy kojarzyli los Prometeusza z sytuacją naszego kraju. Dostrzegali analogie między męką mitologicznego boga i męką Polski znajdującej się pod zaborami. To podobieństwo wymagało odpowiedniej postawy etycznej: każdy powinien być jak Prometeusz, czyli poświęcić się dla społeczności, w której żyje. Taką postawę nazywa się prometeizmem.

Jan Parandowski Mitologia. Wierzenia i podania Greków i Rzymian

Prometeusz jest jedną z najwznioślejszych postaci w mitologii – bóg, który cierpiał przez miłość dla ludzi. Zanim do nich przemówił, byli jak ślepcy i brodzili w mroku, nie wiedząc ani o sobie nic, ani o świecie otaczającym, były im obce budowy kamienne, strzelające ku słońcu, nie znali sztuki ciesielskiej. Nie umieli powiedzieć, kiedy następuje kres zimy lub kwietnej wiosny albo jesieni bogatej w plony. Żyli jak mrówki w ciemnych jaskiniach, aż on im pokazał, gdzie wschodzą gwiazdy i kędy zachodzą. Dał im naukę o liczbach, najprzedniejszą wiedzę i objawił kunszt pisma, ten skarbiec pamięci i źródło poezji. Oswoił zwierzęta, konie zaprzągł do wozu i na słone morze spuścił płóciennoskrzydłe statki. Dał chorym lekarstwa kojące i wynalazł zioła, które ból usuwają. W głębi ziemi wyśledził cenne metale i objawił, jak ze snu, z lotu ptaków i głosów w przyrodzie odgadywać przyszłość. Prometeusz w człowieku rozbudził ducha i dał mu moc panowania nad światem.

CART4 Źródło: Jan Parandowski, Mitologia. Wierzenia i podania Greków i Rzymian, Londyn 1992, s. 47, Materiał wykorzystany na podstawie art. 29 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych (prawo cytatu).

Mit o Prometeuszu kończy się tragicznie. Bogom nie spodobały się poczynania tytana. Nie tylko dopuścił się on kradzieży ognia, którego posiadanie było ich przywilejem, ale też uczynił ludzi silnymi, zdolnymi do rywalizacji z bogami. Aby go ukarać, władca bogów kazał przywiązać Prometeusza do skał Kaukazu. Codziennie o wschodzie Słońca przylatywał tam sęp (według innej wersji orzeł)  i wyżerał Prometeuszowi wątrobę, która odrastała przez resztę dnia i nocy. Zeus chciał, by męka Prometeusza trwała wiecznie. Jednak po wielu latach przerwał ją Herakles, zabijając ptaka strzałą z łuku.

Poniżej przedstawiono nieco inną, literacką wersję zakończenia mitu o bohaterze ludzkości. Zapoznaj się z nią, a następnie wykonaj zadania.

Franz Kafka Prometeusz

Są cztery legendy dotyczące Prometeusza.
Według pierwszej został przykuty do skały na Kaukazie za to, że zdradził sekrety bogów ludziom; bogowie zesłali orły, każąc im żywić się jego wątrobą, która odnawiała się nieustannie.
Według drugiej Prometeusz jątrzony bólem, jaki zadawały mu szarpiące dzioby, wciskał się coraz głębiej i głębiej w skałę, aż wtopił się w nią zupełnie.
Według trzeciej zapomniano o jego zdradzie w ciągu tysięcy lat, zapomnieli o niej bogowie, zapomniały o niej orły, sam o niej zapomniał.
Według czwartej wszystkim uprzykrzyła się cała ta bezsensowna sprawa. Uprzykrzyła się bogom, uprzykrzyła się orłom, uprzykrzyła się zasklepionej z wolna ranie.
Pozostała niewytłumaczalna masa skalna. Legenda usiłowała wytłumaczyć niewytłumaczalne. Ponieważ wyrosła z podkładu prawdy, sama musiała się w końcu obrócić w coś niewytłumaczalnego.

CART6 Źródło: Franz Kafka, Prometeusz, [w:] tegoż, Nowele i miniatury, Warszawa 1974, s. 370, Materiał wykorzystany na podstawie art. 29 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych (prawo cytatu).
R5G618PXTN4F4
Ćwiczenie 1
Łączenie par. Na podstawie przytoczonego fragmentu oceń prawdziwość podanych stwierdzeń. Wybierz P, jeśli stwierdzenie jest prawdziwe, albo F – jeśli jest fałszywe.. Dzieje mitycznego i filmowego Herkulesa znacznie się od siebie różnią.. Możliwe odpowiedzi: Prawda, Fałsz. Richard Donner przy realizacji filmu o Supermanie inspirował się mityczną historią o Herkulesie.. Możliwe odpowiedzi: Prawda, Fałsz. Filmowemu Herkulesowi i Supermanowi nie zawsze udawało się pokonać przeciwności losu.. Możliwe odpowiedzi: Prawda, Fałsz
Źródło: Learnetic SA, licencja: CC BY 4.0.
Polecenie 1
R1S234ZHPGU88
Odpowiedz na pytanie: Czy twoim zdaniem bogowie postąpili słusznie zsyłając na Prometeusza karę? Uzasadnij swoją odpowiedź.

Mity ajtiologiczne w Przemianach Owidiusza

Rzymski poeta Owidiusz, żyjący na przełomie I w. p.n.e. i I w. n.e. napisał, złożony z piętnastu ksiąg poemat epicki, zatytułowany Metamorphoseon, Libri Quindecim (Piętnaście ksiąg przemian). W 250 mitach przedstawił, przy pomocy wątków mitologii greckiej i rzymskiej, stworzenie i historię świata. Ukazał metamorfozy mitycznych bohaterów, które wyjaśniały przyczyny wielu zjawisk naturalnych. W mitycznym świecie Owidiusza powstają nowe gatunki roślin, zwierząt, gwiazdozbiory, a także zjawiska akustyczne związane z otaczającą Greków przyrodą.

Na ilustracji interaktywnej zapoznasz się z kilkoma przykładami metamorfoz, które jednocześnie wyjaśniają przyczyny powstania pewnych zjawisk naturalnych.

bg‑gray2

Więcej na temat Owidiusza oraz jego twórczości przeczytasz w module Literatura rzymska, w rozdziale poświęconym poezji rzymskiej.

1
R1UUOS3NTN81U1
Ilustracja interaktywna przedstawia pięć dzieł w formie kolażu. Pierwsze dzieło to praca „Perseusz i Andromeda” autorstwa Frederica Leightona ukazująca młodą kobietę przepasaną białą szatą. Półnaga kobieta o długich rudych włosach opiera się o skałę i skrywa się pod skrzydłem ciemnego smoka ziejącego ogniem. Na niebie widoczny jest mężczyzna – Perseusz, lecący na białym Pegazie i spoglądający w dół. Otacza ich jasna poświata. Na drugim planie znajdują się wysokie i urwiste skały oraz woda płynąca między nimi. Po naciśnięciu treści „Perseusz i Andromeda” wyświetla się poniższa treść: Perseusz i Andromeda Lecąc nad Etiopią po pokonaniu Meduzy, Perseusz zobaczył piękną nagą dziewczynę przykutą do skał. Z miejsca zakochał się w niej i podleciał bliżej, żeby dowiedzieć się, kim jest i dlaczego spotkał ją taki los. Dziewczyna przedstawiła się jako Andromeda, córka króla Etiopii Kefeusza i jego żony Kasjopei. Kraj został zalany wodą, a Posejdon wysłał tam potwora morskiego, który zabijał mieszkańców. Gniew boga wywołany był przez Kasjopeję, która przechwalała się, że jest piękniejsza od nereid, a one zwróciły się o pomoc do boga mórz. Król Kefeusz był zrozpaczony; wyrocznia Ammona wyjawiła, że jedynym sposobem na pozbycie się potwora jest ofiara z królewskiej córki Andromedy. Heros obiecał ojcu Andromedy uwolnienie córki pod warunkiem zaślubienia jej. Król przystał na takie warunki i Perseusz zabił potwora. Po ślubie Andromeda i Perseusz żyli wiele lat razem w szczęśliwym związku, zaś po śmierci Atena umieściła ich na niebie jako gwiazdozbiory. I tak możemy dziś zobaczyć koło siebie Andromedę, Perseusza, Kasjopeję, Kefeusza oraz potwora morskiego Cetusa, jako konstelacje. Pod tekstem znajduje się zdjęcie pod tytułem Galaktyka Andromedy, przedstawiająca galaktykę. Na ciemnym niebie znajdują się galaktyka i liczne gwiazdy. Drugie dzieło to praca „Pyramus i Tysbe” autorstwa Pierre Gautherota, przedstawiające nagie ciało młodego mężczyzny leżącego na ziemi oraz młodą kobietę klęczącą nad zwłokami. Młodym mężczyzną jest Pyramus o kręconych włosach, spoczywający na czerwonej szacie. Na jego ciele, przy szyi znajduje się cięta rana, z której sączy się krew. Młoda kobieta to Tysbe, ukochana Pyramusa o dłuższych kręconych włosach, odziana w biało‑niebieską suknię. Kobieta przykłada sobie sztylet do niezasłoniętej piersi, kierując ostrze w okolicę serca. W tle, z lewej strony, stoi ciemna budowla, z prawej strony przedstawiono ciemne drzewa oraz skały, z tyłu natomiast szczyty wzgórz oraz liściaste drzewa. Po naciśnięciu treści „Pyramus i Tysbe” wyświetla się poniższa treść: Pyram i Tysbe mieszkali po sąsiedzku w Babilonie, lecz nie mogli się spotykać, ponieważ ich rodziny były skłócone. O ironio, młodzi poznali się i zakochali w sobie, utrzymując kontakt przez szczelinę w ścianie, łączącej sąsiadujące domy. Postanowili uciec razem i umówili się na schadzkę za miastem, na grobie króla Ninosa. Pierwsza przyszła Tysbe, ale przestraszyła się lwicy, która odpoczywała po polowaniu pod drzewem morwy. Tysbe uciekła w popłochu gubiąc płaszcz, który lwica ubrudziła krwią upolowanej zwierzyny, a następnie odeszła. Kiedy Pyram dotarł na miejsce spotkania zobaczył zakrwawiony płaszcz Tysbe i ślady lwa. Na ten widok zrozpaczony przebił się mieczem. Tymczasem Tysbe wróciła na miejsce schadzki. Zobaczyła ciało Pyrama, wyciągnęła miecz z krwawej rany i z rozpaczy i ona popełniła samobójstwo. Drzewo morwy białej, pod którym zmarli młodzi kochankowie poplamione zostało ich krwią, i tak oto owoce tego drzewa stały się czerwone i powstał nowy gatunek morwy - morus rubra. Poniżej tekstu znajduje się zdjęcie morwy czerwonej. Przedstawiony jest krzew z zielonymi liśćmi oraz czarnymi i czerwonymi owocami. Trzecie dzieło to praca „Echo i Narcyz” autorstwa Johna Williama Waterhouse, które przedstawia dwie osoby nad potokiem. Jedna z nich to młoda kobieta, która siedzi na kamieniu, przytrzymując się kamienia jedną ręką. Drugą ręką trzyma cienką gałąź zwisającą z drzewa rosnącego tuż obok. Kobieta patrzy w stronę mężczyzny. Odziana jest w suknię w kolorze delikatnego różu, która odsłania jej lewy bok, od pasa w górę, obnażając jasną skórę kobiety. Pod drzewem rosną drobne grzyby, a u stóp kobiety – kwiaty. Mężczyzna ukazany jest po drugiej stronie wody, leży na czerwonej szacie, ma czarne włosy, a na nich wieniec z liści laurowych. Przygląda się swojemu odbiciu w tafli wody. Mężczyzna znajduje się po prawej stronie obrazu, kobieta zaś po lewej. Na drugim planie znajdują się drzewa, polany oraz szczyty wzgórz. Po naciśnięciu treści „Narcyz i Echo” wyświetla się poniższa treść: Narcyz i Echo Narcyz był pięknym młodzieńcem, synem boga rzeki Kefisos oraz nimfy Liriope. Rodzice poprosili wieszczka Tejrezjasza o przepowiednię dotyczącą losów chłopca. Dowiedzieli się, że ich syn dożyje sędziwego wieku tylko wtedy, jeżeli nigdy nie zobaczy swojego odbicia. Usunęli więc z jego otoczenia wszystkie lustra i dbali o to, by woda, do której się zbliżał zawsze płynęła wartko, by nigdy nie ujrzał w niej odbicia swojej twarzy. Narcyz swoją urodą łamał wiele serc, sam jednak interesował się głównie polowaniem i pozostawał niewzruszony na uczucia innych. Zakochała się w nim nimfa górska Echo, której Hera odebrała głos tak, że mogła ona powtarzać tylko dźwięki ludzkiej mowy. Narcyz nie odwzajemnił uczuć nimfy, więc odrzucona Echo odeszła w góry, gdzie zaczęła niknąć z rozpaczy, aż pozostał po niej tylko głos. Ofiar Narcyza było więcej i w końcu i na niego przyszła pora, by się zakochać. Bogini zemsty Nemezis ukarała młodzieńca za jego pychę - sprawiła, że trafił on nad jezioro o gładkiej tafli i pochylił się nad nim, by napić się wody. Zobaczył wtedy swoje oblicze i rażony wielkim uczuciem już nie mógł oderwać od niego wzroku. Nie jadł i nie pił, tylko wpatrywał się z miłością w swoją piękną twarz, aż w końcu umarł z wycieńczenia. W miejscu jego śmierci wyrósł piękny, wonny kwiat wiosenny, na jego cześć nazwany narcyzem. Poniżej tekstu znajduje się zdjęcie kwiatów, są to narcyzy. Kwiaty są koloru białego, a ich środek jest żółty. W tle przedstawiony jest krajobraz gór. Czwarte dzieło to praca „Apollo i Dafne” autorstwa Paolo Veronese przedstawiająca młodą kobietę o imieniu Dafne i boga Apollina idących przez las. Oboje są ukazani jako jasnowłose postaci o bladej skórze, odziane w różowe szaty. Apollo został przedstawiony jako mężczyzna o kręconych brązowych włosach sięgających do ramion. Rozkładając jedną rękę, drugą dotyka biodra kobiety, patrząc ku górze. Dafne, odwracająca wzrok od mężczyzny, zamienia się w drzewo – jej dłonie zamieniają się w gałęzie, natomiast nogi w korzenie. Tło dzieła stanowi roślinność, wzgórza oraz zamglone, jasne niebo. Po naciśnięciu treści „Apollo i Dafne” wyświetla się poniższa treść: Apollo wyśmiewał się z Erosa, że jego mały łuk nie dorównuje broni Apollina i że jest on o wiele lepszym łucznikiem niż bóg miłości. Eros dał dumnemu łucznikowi nauczkę. Z kołczanu wyciągnął dwie strzały, jedną miłości, drugą nienawiści. Strzałą miłości ugodził Apollina, a strzałę nienawiści wysłał w kierunku przebiegającej obok pięknej nimfy Dafne. Apollo z miejsca zakochał się w nimfie, ona jednak stroniła od niego. Kiedy tylko zbliżył się do niej, zaczęła uciekać. Rażony silnym uczuciem biegł za nią niestrudzenie. Kiedy nimfa zaczęła opadać z sił, a Apollo już miał ją chwycić w ramiona, poprosiła matkę Gaję i ojca - boga rzeki Penejosa, o ocalenie przed niechcianym kochankiem. W momencie, w którym Apollo już ją dogonił i wyciągał rękę, by dotknąć ukochaną, zamieniła się ona w drzewo laurowe, czyli wawrzyn. Bóg objął ramieniem już tylko drzewo; dotykał kory i liści, ale nie przestawał kochać. I tak oto wawrzyn stał się umiłowanym drzewem Apollina. Zdobił nim włosy, kitarę i kołczan. Poniżej tekstu znajduje się zdjęcie, przedstawiające krzew z zielonymi liśćmi i źółtymi kwiatami. Piąte dzieło to praca „Minerwa i Arachne” autorstwa René‑Antoine Houasse przedstawia dwie kobiety. Minerwa została przedstawiona jako młoda kobieta o blond włosach przykrytych brązowym hełmem. Kobieta ma na sobie biało‑niebieską szatę ze złotymi dodatkowymi elementami oraz trójkątnym elementem osłaniającym jej jasną skórę. W jednej dłoni trzyma uniesiony sztylet, a drugą przytrzymuje uciekającą Arachne. Arachne została przedstawiona jako młoda kobieta o długich ciemnych włosach. Odziana jest w żółto‑zieloną suknię. Dłonią próbuje chronić się przed ciosem, a na jej twarzy widoczny jest grymas oraz ściągnięte brwi. Tło stanowi budynek, na posadzce rozrzucono przedmioty – włócznię, tarczę, na której spoczywa stopa Minerwy oraz kosz wypełniony małymi przedmiotami przypominającymi nici do przędzenia. Po prawej stronie stoi kolumna oraz mur, odsłaniający fragment niebieskiego nieba z białymi chmurami, dach budynku stojącego w tle oraz koronę drzewa. Po naciśnięciu treści „Arachne i Minerwa” wyświetla się poniższa treść: Arachne Pewna mieszkanka Lydii, Arachne, obdarzona była wielkim talentem tkackim. Powszechnie chwalona, po pewnym czasie zaczęła się pysznić, że swoim kunsztem tkackim przewyższa samą Atenę. Wieść ta dotarła do bogini i postanowiła ona dać Arachne ostrzeżenie. Pojawiła się u niej przybierając postać staruszki i radziła jej większą skromność, by nie złościć Ateny. Nie ostudziło to jednak zapędów dziewczyny, by stanąć z boginią do tkackiego pojedynku. Wtedy Atena ukazała swoją prawdziwą postać i rozpoczęła się rywalizacja o to, która z nich potrafi tkać piękniej. Atena cały swój kunszt włożyła w to, by przedstawić postacie bogów w całym ich majestacie, zaś Arachne tkała sceny, które ukazywały słabostki bogów i zrobiła to naprawdę pięknie. Widząc, że może przegrać pojedynek, Atena ze złością podarła płótno Arachne i uderzyła dziewczynę czółenkiem w czoło. Takiej obelgi dumna dziewczyna nie mogła znieść - powiesiła się ze wstydu. Dopiero wtedy bogini zrozumiała, że się zapędziła w swojej zapalczywości i ożywiła Arachne, zamieniając ją jednocześnie w pająka, by już zawsze zajmowała się tkaniem. Poniżej tekstu znajduje się fotografia dużego żółto‑czarnego pająka siedzącego na pajęczynie.
lustracja interaktywna przedstawiająca mitologiczne przemiany
Źródło: online-skills, licencja: CC BY 3.0.

Ilustracja interaktywna przedstawia pięć dzieł w formie kolażu. Pierwsze dzieło to praca „Perseusz i Andromeda” autorstwa Frederica Leightona ukazująca młodą kobietę przepasaną białą szatą. Półnaga kobieta o długich rudych włosach opiera się o skałę i skrywa się pod skrzydłem ciemnego smoka ziejącego ogniem. Na niebie widoczny jest mężczyzna – Perseusz, lecący na białym Pegazie i spoglądający w dół. Otacza ich jasna poświata. Na drugim planie znajdują się wysokie i urwiste skały oraz woda płynąca między nimi. Po naciśnięciu treści „Perseusz i Andromeda” wyświetla się poniższa treść: Perseusz i Andromeda Lecąc nad Etiopią po pokonaniu Meduzy, Perseusz zobaczył piękną nagą dziewczynę przykutą do skał. Z miejsca zakochał się w niej i podleciał bliżej, żeby dowiedzieć się, kim jest i dlaczego spotkał ją taki los. Dziewczyna przedstawiła się jako Andromeda, córka króla Etiopii Kefeusza i jego żony Kasjopei. Kraj został zalany wodą, a Posejdon wysłał tam potwora morskiego, który zabijał mieszkańców. Gniew boga wywołany był przez Kasjopeję, która przechwalała się, że jest piękniejsza od nereid, a one zwróciły się o pomoc do boga mórz. Król Kefeusz był zrozpaczony; wyrocznia Ammona wyjawiła, że jedynym sposobem na pozbycie się potwora jest ofiara z królewskiej córki Andromedy. Heros obiecał ojcu Andromedy uwolnienie córki pod warunkiem zaślubienia jej. Król przystał na takie warunki i Perseusz zabił potwora. Po ślubie Andromeda i Perseusz żyli wiele lat razem w szczęśliwym związku, zaś po śmierci Atena umieściła ich na niebie jako gwiazdozbiory. I tak możemy dziś zobaczyć koło siebie Andromedę, Perseusza, Kasjopeję, Kefeusza oraz potwora morskiego Cetusa, jako konstelacje. Pod tekstem znajduje się zdjęcie pod tytułem Galaktyka Andromedy, przedstawiająca galaktykę. Na ciemnym niebie znajdują się galaktyka i liczne gwiazdy. Drugie dzieło to praca „Pyramus i Tysbe” autorstwa Pierre Gautherota, przedstawiające nagie ciało młodego mężczyzny leżącego na ziemi oraz młodą kobietę klęczącą nad zwłokami. Młodym mężczyzną jest Pyramus o kręconych włosach, spoczywający na czerwonej szacie. Na jego ciele, przy szyi znajduje się cięta rana, z której sączy się krew. Młoda kobieta to Tysbe, ukochana Pyramusa o dłuższych kręconych włosach, odziana w biało‑niebieską suknię. Kobieta przykłada sobie sztylet do niezasłoniętej piersi, kierując ostrze w okolicę serca. W tle, z lewej strony, stoi ciemna budowla, z prawej strony przedstawiono ciemne drzewa oraz skały, z tyłu natomiast szczyty wzgórz oraz liściaste drzewa. Po naciśnięciu treści „Pyramus i Tysbe” wyświetla się poniższa treść: Pyram i Tysbe mieszkali po sąsiedzku w Babilonie, lecz nie mogli się spotykać, ponieważ ich rodziny były skłócone. O ironio, młodzi poznali się i zakochali w sobie, utrzymując kontakt przez szczelinę w ścianie, łączącej sąsiadujące domy. Postanowili uciec razem i umówili się na schadzkę za miastem, na grobie króla Ninosa. Pierwsza przyszła Tysbe, ale przestraszyła się lwicy, która odpoczywała po polowaniu pod drzewem morwy. Tysbe uciekła w popłochu gubiąc płaszcz, który lwica ubrudziła krwią upolowanej zwierzyny, a następnie odeszła. Kiedy Pyram dotarł na miejsce spotkania zobaczył zakrwawiony płaszcz Tysbe i ślady lwa. Na ten widok zrozpaczony przebił się mieczem. Tymczasem Tysbe wróciła na miejsce schadzki. Zobaczyła ciało Pyrama, wyciągnęła miecz z krwawej rany i z rozpaczy i ona popełniła samobójstwo. Drzewo morwy białej, pod którym zmarli młodzi kochankowie poplamione zostało ich krwią, i tak oto owoce tego drzewa stały się czerwone i powstał nowy gatunek morwy - morus rubra. Poniżej tekstu znajduje się zdjęcie morwy czerwonej. Przedstawiony jest krzew z zielonymi liśćmi oraz czarnymi i czerwonymi owocami. Trzecie dzieło to praca „Echo i Narcyz” autorstwa Johna Williama Waterhouse, które przedstawia dwie osoby nad potokiem. Jedna z nich to młoda kobieta, która siedzi na kamieniu, przytrzymując się kamienia jedną ręką. Drugą ręką trzyma cienką gałąź zwisającą z drzewa rosnącego tuż obok. Kobieta patrzy w stronę mężczyzny. Odziana jest w suknię w kolorze delikatnego różu, która odsłania jej lewy bok, od pasa w górę, obnażając jasną skórę kobiety. Pod drzewem rosną drobne grzyby, a u stóp kobiety – kwiaty. Mężczyzna ukazany jest po drugiej stronie wody, leży na czerwonej szacie, ma czarne włosy, a na nich wieniec z liści laurowych. Przygląda się swojemu odbiciu w tafli wody. Mężczyzna znajduje się po prawej stronie obrazu, kobieta zaś po lewej. Na drugim planie znajdują się drzewa, polany oraz szczyty wzgórz. Po naciśnięciu treści „Narcyz i Echo” wyświetla się poniższa treść: Narcyz i Echo Narcyz był pięknym młodzieńcem, synem boga rzeki Kefisos oraz nimfy Liriope. Rodzice poprosili wieszczka Tejrezjasza o przepowiednię dotyczącą losów chłopca. Dowiedzieli się, że ich syn dożyje sędziwego wieku tylko wtedy, jeżeli nigdy nie zobaczy swojego odbicia. Usunęli więc z jego otoczenia wszystkie lustra i dbali o to, by woda, do której się zbliżał zawsze płynęła wartko, by nigdy nie ujrzał w niej odbicia swojej twarzy. Narcyz swoją urodą łamał wiele serc, sam jednak interesował się głównie polowaniem i pozostawał niewzruszony na uczucia innych. Zakochała się w nim nimfa górska Echo, której Hera odebrała głos tak, że mogła ona powtarzać tylko dźwięki ludzkiej mowy. Narcyz nie odwzajemnił uczuć nimfy, więc odrzucona Echo odeszła w góry, gdzie zaczęła niknąć z rozpaczy, aż pozostał po niej tylko głos. Ofiar Narcyza było więcej i w końcu i na niego przyszła pora, by się zakochać. Bogini zemsty Nemezis ukarała młodzieńca za jego pychę - sprawiła, że trafił on nad jezioro o gładkiej tafli i pochylił się nad nim, by napić się wody. Zobaczył wtedy swoje oblicze i rażony wielkim uczuciem już nie mógł oderwać od niego wzroku. Nie jadł i nie pił, tylko wpatrywał się z miłością w swoją piękną twarz, aż w końcu umarł z wycieńczenia. W miejscu jego śmierci wyrósł piękny, wonny kwiat wiosenny, na jego cześć nazwany narcyzem. Poniżej tekstu znajduje się zdjęcie kwiatów, są to narcyzy. Kwiaty są koloru białego, a ich środek jest żółty. W tle przedstawiony jest krajobraz gór. Czwarte dzieło to praca „Apollo i Dafne” autorstwa Paolo Veronese przedstawiająca młodą kobietę o imieniu Dafne i boga Apollina idących przez las. Oboje są ukazani jako jasnowłose postaci o bladej skórze, odziane w różowe szaty. Apollo został przedstawiony jako mężczyzna o kręconych brązowych włosach sięgających do ramion. Rozkładając jedną rękę, drugą dotyka biodra kobiety, patrząc ku górze. Dafne, odwracająca wzrok od mężczyzny, zamienia się w drzewo – jej dłonie zamieniają się w gałęzie, natomiast nogi w korzenie. Tło dzieła stanowi roślinność, wzgórza oraz zamglone, jasne niebo. Po naciśnięciu treści „Apollo i Dafne” wyświetla się poniższa treść: Apollo wyśmiewał się z Erosa, że jego mały łuk nie dorównuje broni Apollina i że jest on o wiele lepszym łucznikiem niż bóg miłości. Eros dał dumnemu łucznikowi nauczkę. Z kołczanu wyciągnął dwie strzały, jedną miłości, drugą nienawiści. Strzałą miłości ugodził Apollina, a strzałę nienawiści wysłał w kierunku przebiegającej obok pięknej nimfy Dafne. Apollo z miejsca zakochał się w nimfie, ona jednak stroniła od niego. Kiedy tylko zbliżył się do niej, zaczęła uciekać. Rażony silnym uczuciem biegł za nią niestrudzenie. Kiedy nimfa zaczęła opadać z sił, a Apollo już miał ją chwycić w ramiona, poprosiła matkę Gaję i ojca - boga rzeki Penejosa, o ocalenie przed niechcianym kochankiem. W momencie, w którym Apollo już ją dogonił i wyciągał rękę, by dotknąć ukochaną, zamieniła się ona w drzewo laurowe, czyli wawrzyn. Bóg objął ramieniem już tylko drzewo; dotykał kory i liści, ale nie przestawał kochać. I tak oto wawrzyn stał się umiłowanym drzewem Apollina. Zdobił nim włosy, kitarę i kołczan. Poniżej tekstu znajduje się zdjęcie, przedstawiające krzew z zielonymi liśćmi i źółtymi kwiatami. Piąte dzieło to praca „Minerwa i Arachne” autorstwa René‑Antoine Houasse przedstawia dwie kobiety. Minerwa została przedstawiona jako młoda kobieta o blond włosach przykrytych brązowym hełmem. Kobieta ma na sobie biało‑niebieską szatę ze złotymi dodatkowymi elementami oraz trójkątnym elementem osłaniającym jej jasną skórę. W jednej dłoni trzyma uniesiony sztylet, a drugą przytrzymuje uciekającą Arachne. Arachne została przedstawiona jako młoda kobieta o długich ciemnych włosach. Odziana jest w żółto‑zieloną suknię. Dłonią próbuje chronić się przed ciosem, a na jej twarzy widoczny jest grymas oraz ściągnięte brwi. Tło stanowi budynek, na posadzce rozrzucono przedmioty – włócznię, tarczę, na której spoczywa stopa Minerwy oraz kosz wypełniony małymi przedmiotami przypominającymi nici do przędzenia. Po prawej stronie stoi kolumna oraz mur, odsłaniający fragment niebieskiego nieba z białymi chmurami, dach budynku stojącego w tle oraz koronę drzewa. Po naciśnięciu treści „Arachne i Minerwa” wyświetla się poniższa treść: Arachne Pewna mieszkanka Lydii, Arachne, obdarzona była wielkim talentem tkackim. Powszechnie chwalona, po pewnym czasie zaczęła się pysznić, że swoim kunsztem tkackim przewyższa samą Atenę. Wieść ta dotarła do bogini i postanowiła ona dać Arachne ostrzeżenie. Pojawiła się u niej przybierając postać staruszki i radziła jej większą skromność, by nie złościć Ateny. Nie ostudziło to jednak zapędów dziewczyny, by stanąć z boginią do tkackiego pojedynku. Wtedy Atena ukazała swoją prawdziwą postać i rozpoczęła się rywalizacja o to, która z nich potrafi tkać piękniej. Atena cały swój kunszt włożyła w to, by przedstawić postacie bogów w całym ich majestacie, zaś Arachne tkała sceny, które ukazywały słabostki bogów i zrobiła to naprawdę pięknie. Widząc, że może przegrać pojedynek, Atena ze złością podarła płótno Arachne i uderzyła dziewczynę czółenkiem w czoło. Takiej obelgi dumna dziewczyna nie mogła znieść - powiesiła się ze wstydu. Dopiero wtedy bogini zrozumiała, że się zapędziła w swojej zapalczywości i ożywiła Arachne, zamieniając ją jednocześnie w pająka, by już zawsze zajmowała się tkaniem. Poniżej tekstu znajduje się fotografia dużego żółto‑czarnego pająka siedzącego na pajęczynie.

Polecenie 2
R1SRUVR3D285N
(Uzupełnij).
Źródło: online-skills, licencja: CC BY 3.0.
R187DCGGBLHVU
Ćwiczenie 2
Uzupełnij tekst wyrazami podanymi w kafelkach.

Mity ajtiologiczne zawarte w niniejszym materiale nie wyczerpują bogactwa mitologii greckiej, bazują bowiem na najbardziej znanych motywach mitologicznych. Warto poszerzać wiedzę na temat mitologii, nie tylko grecko - rzymskiej, szukając cech wspólnych różnych kultur i cywilizacji.

Słownik pojęć

Graves Robert
Graves Robert

żyjący w XIX/XX w. angielski powieściopisarz historyczny, poeta i krytyk. Stworzył ponad 140 dzieł, w tym The Greek Myths (Mitologia grecka), nowatorską analizę mitów greckich opatrzoną komentarzami autora.

Herakles (łac. Hercules)
Herakles (łac. Hercules)

w mitologii greckiej jeden z herosów, syn Zeusa i śmiertelniczki Alkmeny. Jego rzymskim odpowiednikiem był Herkules. Znany był z wielkiej siły, waleczności, męstwa, zapaśnictwa i umiejętności wojennych.

tytani
tytani

w mitologii greckiej bogowie, którzy istnieli przed olimpijczykami. Byli dziećmi Uranosa (Nieba) i Gai (Ziemi).

okeanidy
okeanidy

nimfy morskie; córki tytana Okeanosa i tytanidy Tetydy. Każda z nich była patronką jakiejś rzeki, morza, jeziora lub stawu.