R11S2D3LPTOMC
Fotografia przedstawia budowlę antyczną w kształcie połączonych łuków. Zbudowana jest z szarego kamienia. W nielicznych miejscach kamienne bloki są uszkodzone. Wokół budowli rośnie trawa. Tło stanowi błękitne niebo.

Architektura Rzymu i Pompejów

Akwedukt Klaudiusza, widok współczesny,Rzym, Włochy
Źródło: Luca Andrea Rossi (fot.), dostępny w internecie: wikipedia.org, licencja: CC BY-SA 2.0.

Nihil difficilenihil difficileNihil difficile: Życie zatrzymane w kadrze. Pompeje jako przykład miasta rzymskiego 

Krótko o historii miasta

Pompeje, położone w Kampanii u podnóży Wezuwiusza, stanowiły wyjątkowy przykład rozwoju miasta prowincjonalnego. Początkowo były osadą, która w VII i VI wieku p.n.e. pozostawała pod silnym wpływem kultury greckiej. Pod koniec VI wieku miasto znalazło się pod wpływem Etrusków, jednak po 474 roku ponownie dominowały wpływy greckie. W 424 roku Pompeje zostały przejęte przez Samnitów, zachowując status ważnego portu i ośrodka handlu. Od drugiej połowy IV wieku rozpoczął się okres dominacji rzymskiej. W 89 roku p.n.e. zostały przekształcone w kolonię rzymską.

R12FQ1UQTODEG1
Fotografia przedstawia widok na zachowane ruiny starożytnego miasta. Zachowały się fragmenty ścian, wejścia do budowli w formie arkad oraz pozostałości kolumnady. Tło miasta stanowi wysoka góra. Błękitne niebo pokrywają białe obłoki.
Masyw Wezuwiusza widziany z Pompejów.
Źródło: online-skills, licencja: CC BY 3.0.

Miasto, które ucierpiało w czasie trzęsienia ziemi w 62 lub w 63 r., uległo całkowitej zagładzie w 79 r. n.e., w czasie wybuchu Wezuwiusza. Podobny los spotkał sąsiadujących z Pompejami mieszkańców Herkulanum i Stabiów. 

Przykryte kilkumetrową warstwą popiołów miasta przez wieki pozostawały nieodkryte. Prace archeologiczne rozpoczęły się dopiero w XVIII w. i trwają nieprzerwanie do dziś, jako że istnieją wciąż obiekty nieodkryte. 

RJVSB3UXBC5VR1
Fotografia przedstawia wnętrze pomieszczenia. Do ścian przymocowane są półki, na których ustawiono różnej wielkości naczynia; niektóre mają resztki polichromii. Pośrodku pomieszczenia stoi ława z gipsowym odlewem człowieka.
Artefakty znalezione w ruinach Pompejów, ok. I w., Włochy.
Źródło: online-skills, licencja: CC BY 3.0.

W dniu wybuchu Wezuwiusza  mieszkańcy miast zostali zaskoczeni przez lawę, spadające głazy oraz ogień, które spowodowały śmierć dużej części populacji. Szacuje się, że w samych Pompejach życie straciło około 2000 ludzi. Większość z mieszkańców zginęła z powodu chmury trującego gazu o temperaturze 600 stopni Celsjusza. Ciała ofiar zachowały się pod konserwującym popiołem wulkanicznym w różnych pozach, obrazujących, jak nagła i niespodziewana śmierć ich spotkała.

Relacja z wybuchu wulkanu zachowała się dzięki literackiemu przekazowi Pliniusza Młodszego. Jego wuj –Pliniusz Starszy, znany rzymski pisarz i historyk, w 79 r. podczas wybuchu Wezuwiusza, przebywał w Misenum, miejscowości leżącej niedaleko wulkanu. Bratanek, niespełna 30 lat później, na prośbę historyka Tacyta, spisał relacje ocalałych z katastrofy, połączył je z informacjami o wuju i ujął w literacką formę. Stąd dzisiaj dysponujemy jedną z najdokładniejszych starożytnych relacji o katastrofie wulkanicznej. 

Oryginalny fragment listu Pliniusza Młodszego do Tacyta znajdziesz pod punktem 1 ilustracji interaktywnej. Pod punktem 2 znajduje się tłumaczenie fragmentu na język polski.

RNGS8UZHKP2VQ1
Pliniusz Młodszy z matką w Misenum, Thomas Burke, XVIII w., kolekcja prywatna.
Źródło: dostępny w internecie: wikimedia.org, domena publiczna.
Ćwiczenie 1

Na podstawie załączonej mapy oraz fragmentu listu Pliniusza Młodszego uzupełnij zdania.

R1SKAUMZ1USVM
R161NMSXBD55H
Źródło: online-skills, licencja: CC BY 3.0.
R12ZPO5UC47BM
Ćwiczenie 1

Zabudowa miasta

Miasto o dość nieregularnym planie i skomplikowanej siatce ulic, było otoczone murem, wielokrotnie przebudowywanym między V a I w. p.n.e.

R19BG543N54UK1
Grafika przedstawia plan miasta z tytułem „Pompeje” umieszczonym u góry pośrodku. Obszar miasta ma nieregularny kształt otoczony brązową linią oznaczoną jako „Mury miejskie”. W górnej części planu zaznaczono „Bramę Kapuańską” (u góry po lewej), „Bramę Nolańską” (u góry po prawej od środka) oraz odcinek opisany jako „Mury miejskie”. Po prawej stronie znajduje się napis „W stronę rzeki Sarno”. W lewej górnej części widoczna jest „Brama Wezuwiańska”, a poniżej niej „Brama Herkulańska”. W dolnej lewej części zaznaczono „Bramę Morską”. W dolnej prawej części znajdują się „Brama Stabiańska” oraz „Brama Nuceriańska”. Wewnątrz murów widoczna jest siatka ulic w jasnym kolorze. Podpisane ulice to „Ulica Stabiańska” po lewej stronie oraz „Ulica Nolańska” biegnąca ukośnie przez górną środkową część planu. Po prawej stronie widoczna jest „Ulica Sklepów”. W centrum po lewej stronie znajduje się obszar oznaczony jako „FORUM”. W jego pobliżu zaznaczono „Termy rynkowe”, „Termy na Przedmieściach”, „Termy Centralne” oraz „Termy stabiańskie”. W dolnej lewej części widoczna jest „Świątynia Wenus”. W dolnej środkowej części planu zaznaczono „Duży teatr” oraz obok niego „Zadaszony teatr”. Po prawej stronie planu znajduje się „Amfiteatr”, a obok niego „Palaestra” oraz „Basen”. W kilku miejscach wewnątrz miasta widnieje napis „W trakcie wykopalisk archeologicznych”, oznaczający obszary w kolorze ochrowym. W prawym dolnym rogu znajduje się strzałka kierunkowa z literą „N” oraz podziałka z oznaczeniem „0 100 200 metry”. Na dole grafiki umieszczono legendę opisującą budynki znajdujące się na Forum: 1. Świątynia Jowisza; 2. Rynek; 3. Świątynie poświęcone władcom i larom; 4. Siedziba cechu sukienników; 5. Lokal wyborczy; 6. Urzędy miejskie; 7. Bazylika; 8. Świątynia Apolla; 9. Rynek warzywny i toalety publiczne.
Plan Pompejów, na podstawie: Cambridge Latin Course, Cambridge University Press 2012 r., Book I, str. 34
Źródło: Materiał wykorzystany na podstawie art. 29 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych (prawo cytatu).

Układ urbanistyczny Pompejów odzwierciedlał złożoną historię polityczną i kulturową miasta. Forum prostokątne, powstałe w II wieku p.n.e., stanowiło centrum życia publicznego. Otoczone portykami, skupiało najważniejsze budowle administracyjne i sakralne: świątynie Jowisza i Apollina, kurię, bazylikę, comitium, macellum oraz mniejsze sanktuaria, hale, łuki triumfalne.

R14F86V57FBSF1
Ilustracja interaktywna przedstawia widok na ruiny antycznej budowli. Na pierwszym planie znajduje się brązowa rzeźba przedstawiająca młodego mężczyznę o atletycznej budowie ciała. Jest nagi, jedynie przez ramię ma przerzuconą szatę. Rzeźba została ustawiona na cokole i umieszczona pomiędzy kolumnami zniszczonego budynku. Tło stanowią ruiny innych budynków. Dodatkowo na ilustracji umieszczono następujące informacje: 1. Pierwotnie Pompeje były osadą rolniczą, powoli zmieniały się w miasto rozplanowane wokół trójkątnego Forum. Oprócz budynków użyteczności publicznej i domów mieszkańców pojawiały się obiekty sakralne – okazałe świątynie. Jedną z nich była świątynia Apollina, która przylegała do wschodniego bloku forum. Przed świątynią znajdował się plac otoczony kolumnadą. To właśnie tutaj ustawiono posągi z brązu, przedstawiające Apollina oraz Dianę.
Ruiny świątyni Apollina w Pompejach.
Źródło: online-skills, licencja: CC BY 3.0.

Wśród budowli publicznych szczególne znaczenie miały trzy zespoły termalne: Termy Stabiańskie (II wiek p.n.e.), Termy Rynkowe (po 80 roku p.n.e.) oraz tzw. Wielka Palestra. Na uwagę zasługiwał również amfiteatr, wzniesiony po 80 roku p.n.e., uznawany za najstarszy znany przykład tego typu budowli w świecie rzymskim. 

R3F4QOLDD7OR81
Ilustracja interaktywna przedstawia antyczny budynek wykonany z pomarańczowo‑brunatnej cegły. Ściany budynku posiadają liczne kamienne łuki. Na drugiej kondygnacji znajdują się małe otwory wejściowe. Fotografia została wykonana w zachmurzony dzień. Dodatkowo na ilustracji umieszczono następujące informacje: 1. Pompejański amfiteatr został budowany w 80 roku p. n. e. i zdolny był pomieścić 20 000 widzów. Stanowił ważny punkt orientacyjny miasta, podobnie jak znajdujące się na jego przeciwległym końcu forum, placu z charakterystyczną kolumnadą w porządku doryckim. To na terenie forum znajdowała się świątynia Jowisza oraz bazylika, która pełniła w swojej historii funkcję zarówno sądu, jak i hali targowej. Wokół form toczyło się życie – tu kwitł handel, tu znajdowały się budynki publiczne, wreszcie to właśnie tutaj zlokalizowane zostały budynki sakralne, świątynie i posągi bóstw, którym oddawano cześć.
Amfiteatr w Pompejach.
Źródło: online-skills, licencja: CC BY 3.0.

Zapoznaj się z multimedium prezentującym najważniejsze budowle Pompejów. Dla utrwalenia wykonaj zadania. 

1
R1QENQNX68TEO
Interaktywna mapa przedstawia widok na plan miasta Pompeje. Izometryczny rzut planu miasta uwzględniona układ ulic oraz charakterystyczne budowle, które zostały ponumerowane. Na planie znajduje się siedem punktów. Punkt pierwszy przedstawia widok z lotu ptaka na amfiteatr – budynek w kształcie okręgu na którym znajduje się miejsce dla widowni oraz scena w kształcie elipsy. Obok znajduje się informacja dodatkowa: Okazała budowla o wymiarach 135x104 m, która mogła pomieścić ok. 20 000 widzów. Amfiteatr posiadał osobną galerię przeznaczoną wyłącznie dla kobiet. Punkt drugi przedstawia Bramę Morską tzw. Porta Marina – jedną z bram prowadzących do Pompejów. Jest to budowla wykonana z szarego kamienia. Obok niej widoczne są domy oraz kamienna droga. Obok fotografii znajduje się informacja dodatkowa: Jedna z bram miejskich w Pompejach, która posiada dwa wejścia: węższe przeznaczone było dla pieszych oraz szersze i wyższe dla wozów i jucznych zwierząt. Dla wygody pieszych układano duże bloki kamienne w poprzek ulic, które dodatkowo regulowały ruch uliczny, gdyż część ulic dostępna była wyłącznie dla pieszych, inne zaś przeznaczone były dla wozów. Trzeci punkt przedstawia widok na Forum – plac zgromadzeń, na którym znajdują się liczne pozostałości po budynkach. Obok fotografii znajduje się informacja dodatkowa: Plac o wymiarach 38x157 m, do którego prowadziła droga biegnąca od Bramy Morskiej. Forum otoczone było kolumnadą, składającą się z kolumn w stylu doryckim, w późniejszym okresie pojawiła się druga kondygnacja kolumn, tym razem kolumn w porządku jońskim. Przy Forum znajdowały się budynki o przeznaczeniu publicznym, budowle religijne – kultowe oraz hale targowe. Czwarty punkt przedstawia świątynię Jowisza – budynek zbudowany z brązowej cegły – widoczne są pozostałości kolumn. W tle znajduje się Wezuwiusz. Obok fotografii znajduje się informacja dodatkowa: Budowla usytuowana była w północnej części Forum, na cokole wysokim na 3 metry, długim na 37 metrów oraz szerokim na 17 metrów. Czciciele władcy Olimpu wchodzili do świątyni korzystając ze schodów. Pod okazałą kolumnadą umieszczone były trzy posągi, przedstawiające tak zwaną „triadę kapitolińską”: Junonę, Jowisza i Minerwę. Przed świątynią znajdowała się mównica oraz posągi najbardziej zasłużonych obywateli. Punkt piąty zawiera opis budynku władz miejskich - Trzy sale, zamknięte niszami, mające charakter obiektów publicznych i usytuowane w południowej części Forum. Punkt szósty przedstawia widok na teatr wielki – budynek wykonany z kamienia w formie półkola. Scena znajduje się na dole, wokół niej widoczne są miejsca dla widowni. Obok fotografii zamieszczono informację dodatkową: Budowla zbudowana w III wieku p.n.e., z wykorzystaniem naturalnego zagłębienia terenu. Teatr mógł pomieścić aż 5000 widzów. Najniższe rządy przeznaczone były dla społecznych elit, reszta pozostałym mieszkańcom. Scenę zbudowaną z cegły można było zakryć kurtyną. Siódmy punkt przedstawia widok na teatr mały – budynek wykonany z jasnego kamienia w formie półkola. Scena jest otoczona ze wszystkich stron widownią. Obok fotografii znajduje się informacja dodatkowa: Zwany inaczej Odeonem, mniejszy teatr wykorzystywany był do kameralnych widowisk. W przeciwieństwie do Teatru Wielkiego okryty był dachem.
Źródło: online-skills, licencja: CC BY 3.0.

Interaktywna mapa przedstawia widok na plan miasta Pompeje. Izometryczny rzut planu miasta uwzględniona układ ulic oraz charakterystyczne budowle, które zostały ponumerowane. Na planie znajduje się siedem punktów. Punkt pierwszy przedstawia widok z lotu ptaka na amfiteatr – budynek w kształcie okręgu na którym znajduje się miejsce dla widowni oraz scena w kształcie elipsy. Obok znajduje się informacja dodatkowa: Okazała budowla o wymiarach 135x104 m, która mogła pomieścić ok. 20 000 widzów. Amfiteatr posiadał osobną galerię przeznaczoną wyłącznie dla kobiet. Punkt drugi przedstawia Bramę Morską tzw. Porta Marina – jedną z bram prowadzących do Pompejów. Jest to budowla wykonana z szarego kamienia. Obok niej widoczne są domy oraz kamienna droga. Obok fotografii znajduje się informacja dodatkowa: Jedna z bram miejskich w Pompejach, która posiada dwa wejścia: węższe przeznaczone było dla pieszych oraz szersze i wyższe dla wozów i jucznych zwierząt. Dla wygody pieszych układano duże bloki kamienne w poprzek ulic, które dodatkowo regulowały ruch uliczny, gdyż część ulic dostępna była wyłącznie dla pieszych, inne zaś przeznaczone były dla wozów. Trzeci punkt przedstawia widok na Forum – plac zgromadzeń, na którym znajdują się liczne pozostałości po budynkach. Obok fotografii znajduje się informacja dodatkowa: Plac o wymiarach 38x157 m, do którego prowadziła droga biegnąca od Bramy Morskiej. Forum otoczone było kolumnadą, składającą się z kolumn w stylu doryckim, w późniejszym okresie pojawiła się druga kondygnacja kolumn, tym razem kolumn w porządku jońskim. Przy Forum znajdowały się budynki o przeznaczeniu publicznym, budowle religijne – kultowe oraz hale targowe. Czwarty punkt przedstawia świątynię Jowisza – budynek zbudowany z brązowej cegły – widoczne są pozostałości kolumn. W tle znajduje się Wezuwiusz. Obok fotografii znajduje się informacja dodatkowa: Budowla usytuowana była w północnej części Forum, na cokole wysokim na 3 metry, długim na 37 metrów oraz szerokim na 17 metrów. Czciciele władcy Olimpu wchodzili do świątyni korzystając ze schodów. Pod okazałą kolumnadą umieszczone były trzy posągi, przedstawiające tak zwaną „triadę kapitolińską”: Junonę, Jowisza i Minerwę. Przed świątynią znajdowała się mównica oraz posągi najbardziej zasłużonych obywateli. Punkt piąty zawiera opis budynku władz miejskich - Trzy sale, zamknięte niszami, mające charakter obiektów publicznych i usytuowane w południowej części Forum. Punkt szósty przedstawia widok na teatr wielki – budynek wykonany z kamienia w formie półkola. Scena znajduje się na dole, wokół niej widoczne są miejsca dla widowni. Obok fotografii zamieszczono informację dodatkową: Budowla zbudowana w III wieku p.n.e., z wykorzystaniem naturalnego zagłębienia terenu. Teatr mógł pomieścić aż 5000 widzów. Najniższe rządy przeznaczone były dla społecznych elit, reszta pozostałym mieszkańcom. Scenę zbudowaną z cegły można było zakryć kurtyną. Siódmy punkt przedstawia widok na teatr mały – budynek wykonany z jasnego kamienia w formie półkola. Scena jest otoczona ze wszystkich stron widownią. Obok fotografii znajduje się informacja dodatkowa: Zwany inaczej Odeonem, mniejszy teatr wykorzystywany był do kameralnych widowisk. W przeciwieństwie do Teatru Wielkiego okryty był dachem.

R2ZZBCFN4LJ78
Ćwiczenie 2
Zaznacz poprawne wyrazy i grupy słów. Spośród trzech głównych wzorów osobowych ważnych w średniowieczu: władcy, rycerza i świętego tylko ten (tu wybierz: ostatni / pierwszy / drugi) miał pozastanowy charakter. Wyniesienie na ołtarze mogło być udziałem (tu wybierz: i bogatych, i biednych / wyłącznie duchownych / wyłącznie świeckich). Jedną z propagowanych w tej epoce dróg do świętości było (tu wybierz: życie w ascezie / udanie się do klasztoru / walka z poganami).
Polecenie 1
RBTBQUL4TBV1F
Polecenie 2
R194J8FBB72ZM
Fotografia przedstawia fragment brukowanej drogi biegnącej wśród ruin. Wyłożona jest blokami kamiennymi ciasno przylegającymi do siebie. Na pierwszym planie znajdują się trzy duże kamienie położone w poprzek ulicy. W tle znajduje się grupa turystów.
Widok na ulicę w Pompejach, Włochy.
Źródło: online-skills, licencja: CC BY 3.0.
R5OHXFOKGTCDK
bg‑olive
Ciekawostka
6, 6
RG1Q9CM3B5OBQ
Fotografia przedstawia monumentalną rzeźbę z brązu. Na prostokątnym podeście udekorowanym płaskorzeźbami popiersi, stoi centaur - pół człowiek, pół koń. W jego brzuchu wycięty jest prostokątny otwór, z którego wyłania się męska głowa. Centaur ma zgiętą w kolanie i uniesioną lekko do przodu przednią nogę, oderwane ręce na wysokości ramion oraz głowę od czoła w górę. O bok konia opiera się wysoka włócznia, zaś pod jego kopytami leży umięśniony męski korpus.
Centauro, Igor Mitoraj, XX w., Pompeje, Włochy
Źródło: zespół ORE, licencja: CC BY 4.0.

W ruinach Pompejów,w ramach wystawy w 2016–2017 roku, zaprezentowano około 30 monumentalnych dzieł polskiego współczesnego rzeźbiarza światowej sławy – Igora MitorajaMitoraj IgorIgora Mitoraja. Prace te inspirowane były klasycznymi mitami i fragmentaryczną estetyką antyku — charakterystyczną dla stylu twórcy.

Wystawa  prac Mitoraja w Pompejach była projektem realizowanym po jego śmierci, planowanym wcześniej przez artystę i jego współpracowników. Od momentu instalacji, dwie rzeźby – Daedalus i Centauro, stały się stałym elementem parku archeologicznego w Pompejach. Można je nadal oglądać jako element ekspozycji archeologicznej.

Architektura mieszkalna

Charakterystycznym elementem rzymskiej architektury mieszkalnej były wille. Odzwierciedlały one styl życia oraz status społeczny właścicieli. Stanowiły nie tylko miejsca zamieszkania, lecz także przestrzenie reprezentacyjne, w których toczyło się życie rodzinne, towarzyskie i gospodarcze.

W willach mieszkali przede wszystkim zamożni obywatele rzymscy: arystokraci, bogaci kupcy, urzędnicy oraz wyzwoleńcy, którzy dorobili się znacznego majątku. Część domów należała do elit lokalnych, pełniących funkcje publiczne w mieście. Wille były symbolem prestiżu i świadczyły o rzymskim ideale otium – czasu wolnego poświęconego kulturze, refleksji i odpoczynkowi.

Pompejańskie wille występowały zarówno na terenie miasta, jak i poza jego murami. W obrębie Pompejów znajdowały się tzw. domus – miejskie wille, często zajmujące całe kwartały zabudowy, jak słynny Dom Fauna. Poza miastem, zwłaszcza wzdłuż wybrzeża Zatoki Neapolitańskiej i na zboczach Wezuwiusza, wznoszono wille wiejskie (villae rusticae) oraz rezydencje wypoczynkowe (villae urbanae). Pełniły one funkcje zarówno mieszkalne, jak i gospodarcze, związane z uprawą winorośli czy oliwek.

Architektura willi w Pompejach była bogata i starannie zaplanowana. Centralnym punktem domu był atrium z otworem w dachu (compluvium) i zbiornikiem na wodę (impluvium), a w głębi znajdował się ogród kolumnowy – perystyl.

Zapoznaj się z grafiką przedstawiającą plan domu z czasów Imperium Rzymskiego.

RON5XM11U4EUV
Grafika przedstawia schemat domu w ujęciu przestrzennym oraz jego plan widziany z góry. W górnej części znajduje się bryła budynku o jasnych ścianach i czerwonym dachu z dwoma otwartymi prostokątnymi otworami w połaci dachowej. Zielona strzałka z numerem 6 wskazuje otwór w mniejszej części dachu. Na przedniej ścianie widoczne są drzwi i kilka prostokątnych okien. W dolnej części grafiki znajduje się rzut poziomy budynku z numerowanymi pomieszczeniami. Przy dolnej prawej krawędzi oznaczono wejście numerem 1 (ostium), prowadzące do pomieszczenia 2 (vestibulum, fauces). W głębi znajduje się kolejne przejście oznaczone numerem 3 (fauces). Po obu stronach przedniej części planu rozmieszczone są pomieszczenia oznaczone numerem 4 (tabernae). W centralnej części planu znajduje się duże pomieszczenie oznaczone numerem 5 (atrium), w którym pośrodku zaznaczono prostokątny zbiornik z numerem 7 (impluvium). Nad nim w części dachowej, wskazanej strzałką, znajduje się numer 6 (compluvium). Za atrium, w osi budynku, znajduje się pomieszczenie oznaczone numerem 8 (tablinum). Po jego lewej stronie widnieje numer 9 (triclinium). Po obu stronach atrium i dalszej części planu znajdują się pomieszczenia oznaczone numerem 10 (alae). Wzdłuż boków środkowej i tylnej części planu rozmieszczone są pomieszczenia oznaczone numerem 11 (cubiculum). W tylnej prawej części znajduje się numer 12 (culina), a obok niego numer 13 (posticum). W tylnej części budynku zaznaczono większą przestrzeń z kolumnami oznaczoną numerem 14 (peristylium), w której centralnie znajduje się prostokątny zbiornik z numerem 15 (piscina). W lewym tylnym narożniku planu widnieje pomieszczenie oznaczone numerem 16 (exedra). Pod planem znajduje się legenda z nazwami odpowiadającymi numerom od 1 do 16.
Plan domu rzymskiego, wikimedia.org, CC BY-SA 3.0.

Zapoznaj się z tekstem łacińskim dotyczącym budowy i mieszkańców willi rzymskiej. 

Lingua Latina per se illustrata

In vīllā sunt duo ōstia: ōstium magnum et ōstium parvum. Vīlla duo ōstia et multās fenestrās habet. In vīllā Iūliī magnum atrium est cum impluviō. Quid est in impluviō? In eō est aqua. In ātriō nūllae fenestrae sunt. In vīllā sunt multa cubicula. Quīntus in cubiculō parvō dormit. Estne magnum cubiculum Mārcī? Id quoque parvum est. Iūlius et Aemilia in cubiculō magnō dormiunt. Ubi dormiunt servī? Iī quoque in cubiculīs dormiunt. Suntne magna eōrum cubicula? Ea nōn magna sunt, et multī servī in ūnō cubiculō dormiunt. Etiam ancillae multae in ūnō cubiculō dormiunt, nequae eae magna cubicula habent. Aemilia in peristȳlō est. Estne sōla? Aemilia sola in peristȳlō nōn est: līberī cum ea in peristȳlō adsunt. Iūlius abest. Aemilia sine virō suō Iūliō in vīllā est. Ubi est Iūlius? In oppidō Tusculō est sine Aemiliā, sed cum servīs quattuor.

CART2 Źródło: Hans H. Orberg, Lingua Latina per se illustrata, t. Pars I Familia Romana, tłum. Joanna Lisiecka - Kabat, Academia Vivarium Novum Montella 2007, s. 33–34 (fragmenty).

Tłumaczenie: autorka podręcznika

W willi jest dwoje drzwi: drzwi duże i drzwi małe. Willa ma dwoje drzwi i wiele okien.  W willi Julii jest duży przedsionek z impluwium. Co  jest w impluwium? W nim jest woda. W przedsionku nie ma okien. W willi są liczne sypialnie. Kwintus śpi w małej sypialni. Czy sypialnia Marka jest dużą? Ona jest także mała. Juliusz i Emilia śpią w duzej sypialni. Gdzie śpią niewolnicy? Oni także śpią w sypialniach. Czy ich sypialnie są duże? One nie są duże, a wielu niewolników śpi w jednej sypialni. Także wiele niewolnic śpi w jednej sypialni i one też nie mają dużych sypialni. Emilia jest na dziedzińcu. Czy jest sama? Emilia nie jest sama na dziedzińcu: dzieci z nią są obecne na dziedzińcu. Juliusz jest nieobecny. Emilia jest w willi sama, bez swojego męża. Gdzie jest Juliusz? Jest w mieście Tuskulum, bez Emilii, lecz z czterema niewolnikami. 

R4F4U2JUE9DUE
Ćwiczenie 3
Uzupełnij tekst właściwymi wyrazami: In vīllā sunt duo Tu uzupełnij Możliwe odpowiedzi: 1. parvum, 2. cubiculīs , 3. aqua, 4. eae , 5. fenestrae , 6. ōstia, 7. dormiunt, 8. eōrum, 9. cubiculō : ōstium magnum
et ōstium Tu uzupełnij Możliwe odpowiedzi: 1. parvum, 2. cubiculīs , 3. aqua, 4. eae , 5. fenestrae , 6. ōstia, 7. dormiunt, 8. eōrum, 9. cubiculō . Vīlla duo ōstia et multās fenestrās habet. In vīllā Iūliī magnum ātrium est cum impluviō. Quid est in impluviō?
In eō est Tu uzupełnij Możliwe odpowiedzi: 1. parvum, 2. cubiculīs , 3. aqua, 4. eae , 5. fenestrae , 6. ōstia, 7. dormiunt, 8. eōrum, 9. cubiculō .
In ātriō nūllae Tu uzupełnij Możliwe odpowiedzi: 1. parvum, 2. cubiculīs , 3. aqua, 4. eae , 5. fenestrae , 6. ōstia, 7. dormiunt, 8. eōrum, 9. cubiculō sunt.
In vīllā sunt multa cubicula. Quīntus in Tu uzupełnij Możliwe odpowiedzi: 1. parvum, 2. cubiculīs , 3. aqua, 4. eae , 5. fenestrae , 6. ōstia, 7. dormiunt, 8. eōrum, 9. cubiculō parvō dormit.
Estne magnum cubiculum Mārcī? Id quoque parvum est. Iūlius et Aemilia in cubiculō magnō Tu uzupełnij Możliwe odpowiedzi: 1. parvum, 2. cubiculīs , 3. aqua, 4. eae , 5. fenestrae , 6. ōstia, 7. dormiunt, 8. eōrum, 9. cubiculō . Ubi dormiunt servī?
Iī quoque in Tu uzupełnij Możliwe odpowiedzi: 1. parvum, 2. cubiculīs , 3. aqua, 4. eae , 5. fenestrae , 6. ōstia, 7. dormiunt, 8. eōrum, 9. cubiculō dormiunt.
Suntne magna Tu uzupełnij Możliwe odpowiedzi: 1. parvum, 2. cubiculīs , 3. aqua, 4. eae , 5. fenestrae , 6. ōstia, 7. dormiunt, 8. eōrum, 9. cubiculō eōrum cubicula?
Ea nōn magna sunt, et multī servī in ūnō cubiculō dormiunt. Etiam ancillae multae in ūnō cubiculō dormiunt, nequae Tu uzupełnij Możliwe odpowiedzi: 1. parvum, 2. cubiculīs , 3. aqua, 4. eae , 5. fenestrae , 6. ōstia, 7. dormiunt, 8. eōrum, 9. cubiculō magna cubicula habent.
Polecenie 3
RE1fR68sKsQnX
Wybierz z listy właściwą odpowiedź na pytanie: Quid est in impluviō? Możliwe odpowiedzi: 1. magnum atrium, 2. aqua, 3. nūllae fenestrae
Źródło: online-skills, licencja: CC BY 3.0.

Wnętrza zdobiono malowidłami ściennymi (freskami), mozaikami i rzeźbami, często o tematyce mitologicznej. Przestrzenie te łączyły funkcjonalność z estetyką, tworząc harmonijne środowisko życia.

RG2MVVMN7KO3Z1
Mozaika "Bitwa pod Issos” ok. I w., Narodowe Muzeum Archeologiczne, Neapol, Włochy.
Źródło: Berthold Werner (fot.), dostępny w internecie: wikimedia.org, licencja: CC BY 3.0.

Wille pompejańskie, zachowane dzięki katastrofie z 79 roku n.e., stanowią dziś bezcenne źródło wiedzy o codziennym życiu, gustach artystycznych i strukturze społecznej starożytnego Rzymu.

bg‑olive
Ciekawostka
RF5H1JS1CG16U
Kolorowa fotografia przedstawia mozaikę. Na kwadratowym jasnym tle przedstawiony jest duży ciemny pies. Pysk ma skierowany w prawy dolny róg kwadratu. Ma cienki, lekko zawinięty do góry ogon, spiczaste uszy, z pyska wystaje czerwony język. Pies ma na szyi obrożę. Przywiązana do niej smycz skierowana jest w prawy górny róg mozaiki.
Mozaika „Cave canem” z Domu Dramaturga w Pompejach, Narodowe Muzeum Archeologiczne, Neapol, Włochy.
Źródło: domena publiczna, domena publiczna.

Drugąpo „Bitwie pod Issos”, najbardziej rozpoznawalną mozaiką z ruin pompejańskich willi, jest zaprezentowana powyżej, znana pod nazwą „Cave canem”, czyli „Strzeż się psa”. Hasło to jest odpowiednikiem współczesnego - „Uwaga zły pies”.  Mozaika ta znajduje się w atrium tzw. Domu Dramaturga. Popularność tego motywu w domach pompejańskich świadczy nie tylko o zwyczajach starożytnych mieszkańców, ale i ich o poczuciu humoru  – czasem pies był groźny, a czasem bardziej symboliczny, jako ozdoba mozaiki. W ten sposób prosty napis łączył funkcję ostrzegawczą z estetyką i charakterem domu rzymskiego. 

W galerii zapoznasz się z fotografiami prezentującymi pozostałości willi pompejańskich. Niektóre ilustracje są interaktywne - zawierają punkty z dodatkowymi informacjami. 

RSSAFCGGU26BS
Zdjęcie przedstawia rekonstrukcję ogrodu. Na pierwszym planie znajdują się rośliny sadzone w rzędach. Pomiędzy rzędami umieszczony jest chodnik. Na zdjeciu znajduje się również część zadaszenia willi podpartego filarami w kolorach białym i czerwonym.
Rekonstrukcja ogrodu w willi malarza, Pompeje, Włochy.
Źródło: wikimedia.org, licencja: CC BY 2.5.
RV1S4NUXA8M7K
Ilustracja interaktywna przedstawia wnętrze domu. Ściany i korytarze wyłożone są mozaikami. Na marmurowej posadzce przedstawione zostały postaci dwóch mężczyzn z powrozami na stopach, walczących na pięści. Ich czarne ciała doskonale kontrastują z białym tłem posadzki. Mozaiki na ścianach są nieczytelne. Przeważa czerwono‑niebieska kolorystyka. Dodatkowa informacja: 1.Mozaika pierwotnie znajdowała się w ruinach miasta Pompeje. Dzieło sztuki zostało przeniesione do muzeum tak samo, jak wiele innych dzieł, które ocalały po wybuchu Wezuwiusza.
Mozaiki w starożytnych Pompejach, ok. I w., Włochy.
Źródło: online-skills, licencja: CC BY 3.0.
R688P1PRCZM22
Ilustracja interaktywna przedstawia zewnętrzny widok odrestaurowanego budynku antycznego. Połączono dwa przestronne skrzydła domu. Dom wyposażony jest w krużganek wsparty białymi żłobkowanymi kolumnami i kryty czerwoną dachówką. Przed domem znajduje się ogród z zadbaną zielenią. Pod punktem interaktywnym jest fotografia fresku, na którym znajduje się wizerunek mężczyzny. Przedstawiony jest na tle żółtej ściany. Siedzi na krześle. Prawą ręką podpiera ozdobioną wieńcem głowę, w lewej trzyma papirus. Długa jasna szata spowija go od pasa w dół. Informacje dodane do ilustracji: Ilustracja pochodzi z: Filippo Coarelli (ed.), Pompeji. Hirmer, Monachium 2002. Wolfgang Rieger (fot.), Fresk przedstawiający greckiego dramaturga Menandra, I w., Pompeje, Włochy, wikimedia.org, domena publiczna
Perystyl domu Menandra, ok. I w., Pompeje, Włochy.
Źródło: wikimedia.org, licencja: CC BY 2.0.
RGMS6HOKZL9OK
Zdjęcie przedstawia dobrze zachowane pozostałości budynku od strony ogrodu. Przez środek biegnie obudowany kanał z kamiennymi mostkami. Po obu stronach kanału stoją zabudowania oraz rosną drzewa i krzewy. Ceglane budynki ozdobione zostały krużgankami wspartymi na białych kolumnach.
Dom Julii Feliks, ok. I w., Pompeje, Włochy.
Źródło: online-skills, licencja: CC BY 3.0.
RVME89DJ6L6AL
Zdjęcie przedstawia ruiny antycznej budowli. Zachowane zostały fragmenty ścian i kolumn. Wokół rosną drzewa. Na obszernym atrium znajduje się basen fontanny. Dno wyłożone jest różnokolorowymi rombami z marmuru. Pośrodku na podeście stoi nieduża brązowa figurka przedstawiająca Fauna z uniesionymi rękoma i nieco skręconym tułowiem.
Dom Fauna, ok. I w., Pompeje, Włochy.
Źródło: Porsche997SBS (fot.), dostępny w internecie: wikimedia.org, licencja: CC BY 3.0.
R1S84UX5PD3KA
Na fresku przedstawiono scenę z wnętrza rzymskiego domu. Trzy osoby w jasnych, luźnych szatach stoją wokół prostego stołu. Po prawej stronie stoi dorosły mężczyzna, zwrócony lekko w lewo. Na środku młodsza postać pochyla się nad stołem i podaje lub waży jakiś przedmiot. Po lewej stronie stoi kolejna osoba, trzymająca ubranie. Całość utrzymana jest w ciepłych barwach: ochrach, czerwieniach i zieleniach. Tło to malowana architektura. Fresk nosi ślady spękań i zużycia.
Fresk pochodzący z Domu Złotych Kupidynów w Pompejach, ok. I w.
Źródło: online-skills, licencja: CC BY 3.0.
RG6MLFVHXPB5X
Zdjęcie przedstawia zniszczone malowidło ścienne. Namalowany został ogród pełen różnych gatunków zielonych roślin. Na pierwszym planie znajdują się kamienne słupy zwieńczone rzeźbami ludzkich głów, nad nimi obrazy. Pomiędzy słupami stoi kamienna misa. W ogrodzie jest mnóstwo ptactwa.
„Ogrody”, fresk pompejański, przed 70 r. n.e.
Źródło: wikimedia.org, licencja: CC BY-SA 4.0.
R1TQ5A3Z65F68
Ilustracja interaktywna przedstawia fresk z grupą kobiet znajdującą się w pomieszczeniu. Z lewej strony fresku znajdują się cztery osoby – trzy kobiety oraz dziewczynka. Kobiety ubrane są w szaty szare i ciemne. Jedna z nich niesie talerz pełen jedzenia innej kobiecie siedzącej przy stoliku. Usługują jej służące: przecierają stół i nalewają wina. Na fresku znajdują się liczne pęknięcia i zabrudzenia. Dodatkowo na ilustracji umieszczono następujące informacje: 1. Jednym z najbardziej fascynujących miejsc o Pompejach jest tak zwana Willa z Misteriami. Znajdująca się poza murami miasta, podmiejska siedziba zawiera jeden z najcenniejszych zabytków pompejańskich – niezwykły fresk, powiązany tematycznie z misteriami dionizyjskimi i przedstawiający rytuały wtajemniczenia bachantki. Pochodząca z II w. p. n. e willa stanowiła część gospodarstwa rolnego i ozdobiona była pięknymi malowidłami w stylu pompejańskim. Fresk przedstawiający misteria jest wysoki na 3 metry i okala komnatę o obwodzie 17 metrów. Misteria Dionizyjskie to kompozycja o wysokości 3 m okalająca komnatę o obwodzie 17 m. Na fresku widocznych jest 29 postaci. Istnieją różne interpretacje wystroju komnaty. Jedna z nich mówi, że w pokoju odbywały się dionizyjskie rytuały, inna – że fresk jest typową ozdobą domu zamożnej rodziny lub po prostu alegorią małżeństwa umieszczoną w sypialni gospodarzy.
Fresk w Willi z Misteriami w Pompejach.
Źródło: online-skills, licencja: CC BY 3.0.

Materiał filmowy podsumowuje wiedzę z zakresu zabudowy Pompejów. Zapoznaj się z nim i wykonaj ćwiczenia.

RTLHCODP5VQ521
Materiał filmowy do lekcji zatytułowany: „Pompeje jako przykład miasta rzymskiego”.
Pompeje jako przykład miasta rzymskiego - film, online‑skills, CC BY 3.0
Źródło: online-skills, Pompeje jako przykład miasta rzymskiego - film, licencja: CC BY 3.0.
Polecenie 4
R6ESVRUC9JZV2
Polecenie 5
ROJHAZPVXLJVX

Słownik łacińsko‑polski

atrium,- i (n)
atrium,- i (n)

atrium, przedsionek

comitium, -i (n)
comitium, -i (n)

komicjum; wydzielone miejsce na forum miasta stanowiące centrum życia politycznego i prawnego  jego mieszkańców.

cubiculum,-i (n)
cubiculum,-i (n)

sypialnia

curia,-ae (f)
curia,-ae (f)

kuria, budynek senatu 

domus,-us  f
domus,-us  f

dom, mieszkanie, domostwo

fenestra,-ae (f)
fenestra,-ae (f)

okno

hortus,-i (m)
hortus,-i (m)

ogród

impluvium,-i (n)
impluvium,-i (n)

impluwium, basen na wodę deszczową

R1H1oEx4T7JcB
Fotografia przedstawia widok na wnętrze atrium, w którym umieszczono zbiornik na wodę deszczową. Zbiornik ma kształt kwadratu i jest wyłożony marmurem.
Impluvium w rzymskim domu w Pompejach, online‑skills, CC BY 3.0
Źródło: online-skills, Impluvium w rzymskim domu w Pompejach, fotografia, licencja: CC BY 3.0.
nihil difficile
nihil difficile

nic trudnego

otium,-i  n
otium,-i  n

odpoczynek, czas wolny, spokój

peristylum,-i (n)
peristylum,-i (n)

perystyl; wewnętrzny dziedziniec, ogród otoczony krytą kolumnadą 

R1H6BXHMSF7Q6
Fotografia przedstawia wewnętrzy dziedziniec antycznego domu. Znajduje się w nim ogród. Na pierwszym planie stoi dwunożna niecka z wodą, do której z obu stron ścieżki, leje się strumieniami woda z metalowych rur. Ścieżka wypełniona drobnymi kamieniami biegnie pomiędzy rabatami. Na jej końcu stoi fontanna w kształcie misy stojącej na niskiej kolumnie. Ogród ozdobiony jest kamiennymi posągami figur mitologicznych.
Rekonstrukcja peristylu w Domu Wetiuszów w Pompejach, 2007 r.
Źródło: Francesco Gasparetti (fot.), dostępny w internecie: wikimedia.org, licencja: CC BY-SA 3.0.

Słownik pojęć

Etruskowie
Etruskowie

starożytny zamieszkujący od IX do I w. p.n.e. środkową Italię (Etrurię), który w kontakcie z Grekami stworzył głęboko zhellenizowaną, choć niepozbawioną własnego piętna, kulturę i sztukę.

Izyda
Izyda

bogini egipska, małżonka i siostra Ozyrysa. Kult jej rozpowszechnił się w Rzymie od I w. p.n.e. Pierwszą świątynię Izydy w Rzymie wzniósł cesarz Kaligula na Polu Marsowym. 

Kampania
Kampania

region w południowych Włoszech, nad Morzem Tyrreńskim.

macellum
macellum

w starożytnej Grecji i Rzymie hala targowa, miejsce sprzedaży produktów żywnościowych.

R1OG41SB2PTPV
Fotografia przedstawia ruiny obszernej hali wykonanej z cegły. Budowla jest dwupoziomowa. Zachowały się ściany oraz szerokie otwory wejściowe pozbawione drzwi.
Ruiny macellum, Pompeje, Włochy.
Źródło: Radomil (fot.), dostępny w internecie: wikimedia.org, licencja: CC BY-SA 3.0.
Mitoraj Igor
Mitoraj Igor

żyjący w XX/XXI w. polski rzeźbiarz, emigrant, od 1968 tworzący poza granicami Polski, we Francji i Włoszech; znany z monumentalnych rzeźb w klasycystycznym stylu, przedstawiających uszkodzone ludzkie korpusy. Zdobył uznanie szczególnie w Europie Zachodniej.

Samnici
Samnici

lud italski pochodzenia indoeuropejskiego (oskańskiego), który pojawił się na Półwyspie Apenińskim około VIII–VII w. p.n.e. Zamieszkiwali środkowo‑południową część Apeninów, na obszarze zwanym Samnium. Od IV w. p.n.e. prowadzili długotrwałe wojny z Rzymem (tzw. wojny samnickie). Ostatecznie zostali podbici i podporządkowani Rzymianom na początku III w. p.n.e.

Zeus Mejlichios
Zeus Mejlichios
R115BJRR9U624
Fotografia przedstawia kamienną prostokątną płytę z trójkątnym zwieńczeniem. Znajduje się płaskorzeźba dużego skręconego węża, który wysoko wyciąga głowę. Z jego paszczy wystaje fragment pożeranej istoty. Na drugim planie wyrzeźbiono z profilu trzy małe figury: dwie osoby dorosłe i dziecko. Ubrani są w długie szaty.
Relief wotywny: Zeus Mejlichios jakowąż, IV w. p.n.e., Narodowe Muzeum Archeologiczne, Ateny, Grecja.
Źródło: Gary Todd (fot.), dostępny w internecie: wikimedia.org, domena publiczna.

starożytne attyckie bóstwo chtoniczne, później przydomek nadany Zeusowi. Kojarzony ze śmiercią i płodnością, czczony pod postacią węża w rejonach Attyki.

Nihil difficile: Zabudowa antycznego Rzymu
Exercendo discimus: Przećwicz to!