Celem diagnozy w kontekście szkolnym jest zapewnienie uczniom odpowiednich warunków umożliwiających każdemu współuczestnictwo w procesie uczenia się i wychowania. Wynika z tego konieczność podejścia wielowymiarowego, holistycznego, koncentrującego się na gromadzeniu informacji z różnych obszarów funkcjonowania dziecka, na przykład: biologicznych, poznawczych, emocjonalno‑społecznych, czynnikach środowiskowych (Czarnocka, 2019).

„Wyróżniamy następujące obszary, które powinny zostać objęte diagnozą:

1. Rozpoznanie u dziecka dysharmonii rozwojowych, w tym trudności uwarunkowanych stanem zdrowia.

2. Indywidualne możliwości psychofizyczne.

3. Analizę i ocenę gotowości dziecka do podjęcia nauki.

4. Trudności w uczeniu się i ocenę ich skutków dla funkcjonowania dziecka.

5. Przyczyny niepowodzeń edukacyjnych lub trudności w funkcjonowaniu, deficyty kompetencji i zaburzenia sprawności językowych.

6. Ryzyko wystąpienia specyficznych trudności w uczeniu się.

7. Mocne strony, predyspozycje, zainteresowania i uzdolnienia uczniów.

8. Indywidualne potrzeby rozwojowe i edukacyjne wynikające z dokonanego rozpoznania, uwzględniające:

   • dostosowanie wymagań edukacyjnych wynikających z realizowanego przez nauczyciela programu nauczania do indywidualnych potrzeb ucznia,

   • zakres i charakter wsparcia ze strony dodatkowo zatrudnionej kadry,

   • potrzebę realizacji wybranych zajęć indywidualnych lub prowadzonych w mniejszej grupie.

9. Czynniki środowiskowe wpływające na funkcjonowanie dziecka, w tym bariery i ograniczenia utrudniające funkcjonowanie (w środowisku szkoły i klasy oraz w otoczeniu).

10. Trudności w zakresie włączenia ucznia w zajęcia lub szkolne.

11. Predyspozycje w zakresie wyboru kierunku kształcenia i zawodu” (Czarnocka, 2019, s. 167–168).

Zgromadzenie informacji z wyżej wymienionych obszarów umożliwia całościowy opis funkcjonowania dziecka, a co za tym idzie odpowiedni dobór oddziaływań postdiagnostycznych, na przykład opracowanie interwencji, oddziaływania profilaktyczne.

Relacje między klasyfikacją ICF a diagnozą

Międzynarodowa Klasyfikacja Funkcjonowania Niepełnosprawności i Zdrowia (ICF) stanowi zbiór kategorii, które kompleksowo charakteryzują i opisują zdolności oraz ograniczenia człowieka w kontekście jego zdrowia i ewentualnej niepełnosprawności. Podstawowym zamierzeniem ICF jest dostarczenie jednolitego i standaryzowanego języka służącego do opisu globalnego funkcjonowania ludzkiego. Ten opis składa się z kategorii pogrupowanych w dwie główne sekcje: (1) funkcjonowanie i niepełnosprawność oraz (2) czynniki kontekstowe. Pierwsza sekcja dalej podzielona jest na dwa czynniki: (1.1) funkcje i struktury ciała ludzkiego oraz (1.2) aktywność i uczestnictwo. Druga sekcja obejmuje (2.1) czynniki środowiskowe oraz (2.2) czynniki osobowe. Dla każdej z tych dziedzin przewidziany jest zestaw kodów, które szczegółowo opisują funkcjonowanie jednostki.

Funkcje i struktury ciała, które są oznaczone kodami „b” (funkcje) i „s” (struktury), skupiają się na analizie ciała ludzkiego, obejmując dwie istotne podgrupy: pierwsza koncentruje się na działaniu (czynnościach) układów ciała (kod „b”), a druga dotyczy anatomicznej struktury ciała (kod „s”). Funkcje ciała, włączając te związane z funkcjami psychicznymi, odnoszą się do fizjologicznych procesów różnych układów ciała, z kolei struktury ciała dotyczą poszczególnych elementów anatomicznych, takich jak narządy, kończyny oraz ich składniki (World Health Organization, 2001).

Aktywność i uczestnictwo, oznaczone kodami „d”, opisują funkcjonowanie w różnych aspektach życia. Aktywność definiuje się jako wykonanie zadań lub podejmowanie działań przez daną osobę, a uczestnictwo jako zaangażowanie danej osoby w określone sytuacje życiowe.

Czynniki środowiskowe, oznaczone kodami „e”, tworzą fizyczne i społeczne otoczenie, w którym jednostki żyją, a także kształtują system postaw. Te czynniki środowiskowe wpływają na wszelkie aspekty funkcjonowania w kontekście zdrowia i potencjalnych ograniczeń. Pełnią funkcję zarówno ułatwień, jak i barier w dziedzinie funkcji i struktur ciała, a także aktywności i uczestnictwa. Te elementy środowiska wzajemnie oddziałują z pozostałymi komponentami klasyfikacji, takimi jak funkcje i struktury ciała oraz aktywność i uczestnictwo.

Czynniki osobowe odnoszą się do indywidualnych determinant życia jednostki, obejmujących unikalne cechy, które nie są ściśle związane z kondycją zdrowotną ani stanem chorobowym. Pod względem psychologicznym czynniki osobowe można traktować jako stałe różnice między ludźmi. Niemniej jednak w klasyfikacji ICF, ze względu na znaczące zróżnicowanie tych czynników w kontekście społecznym i kulturowym, nie zostały one dokładnie sklasyfikowane (World Health Organization, 2001).

Ponieważ klasyfikacja ICF jest narzędziem, które umożliwia kompleksowy opis funkcjonowania człowieka, w jej opisie uwzględniane są także aspekty psychologiczne. Równocześnie aspekty psychologiczne funkcjonowania zwykle są systematycznie analizowane z wykorzystaniem standardowych narzędzi diagnozy psychologicznej. To skłania do refleksji nad związkami między opisem opartym na klasyfikacji ICF, a wynikami diagnozy psychologicznej uzyskanymi za pomocą narzędzi psychometrycznych.

Aby w pełni wykorzystać walory obu podejść – psychologicznej oceny i klasyfikacji ICF – istotne jest dokładne zrozumienie różnic między nimi, które stanowią podstawę ich wzajemnego uzupełniania się. Niezwykle istotne są różnice w obszarach (a) podstawowej jednostki analizy w kontekście diagnozy oraz ICF, a także (b) głównego celu psychologicznej oceny i klasyfikacji ICF.

Pierwsza różnica polega na tym, że przypadku klasyfikacji ICF analiza koncentruje się na wskaźnikach, natomiast psychologiczna ocena operuje na poziomie zmiennej ukrytej, manifestującej się w różnorodnych wskaźnikach.

Co do drugiej różnicy – klasyfikacja ICF dąży do precyzyjnego opisu, podczas gdy psychologiczna diagnoza ma na celu wyjaśnienie zachowania i zidentyfikowanie mechanizmów stojących za danym zachowaniem. W wyniku tego opis w kontekście klasyfikacji ICF oraz psychologiczna diagnoza nie mogą być sprowadzane do siebie nawzajem. Nie jest również możliwe traktowanie jednego z tych opisów jako szczegółowego wyjaśnienia drugiego. Niemniej jednak, psychologiczna diagnoza, ściśle powiązana z opisem ICF, może mieć istotny wpływ na skuteczność interwencji terapeutycznych i prewencyjnych, ukierunkowanych na poprawę funkcjonowania (na podstawie klasyfikacji ICF).

Powiązanie zatem psychologicznej diagnozy z kategoriami ICF będzie polegało nie na bezpośrednim powiązaniu danego kodu ze zmienną, ale na przełożeniu całościowego opisu psychologicznego na całościowy opis ICF.

W praktyce diagnostycznej połączenie opisu w języku ICF z diagnozą funkcjonalną będzie zatem polegało na dwóch krokach (Cieciuch i in., 2023):

1. Wygenerowaniu profilu kategorialnego ICF danej osoby według formularza przygotowanego specjalnie dla danego celu (na przykład etapu edukacyjnego).

2. Jeśli w tym profilu zidentyfikowane zostaną problemy opisane odpowiednimi kodami ICF, trzeba będzie przeprowadzić funkcjonalną diagnozę psychologiczną.

Uzyskane wyniki będą stanowiły istotną wskazówkę, jakie oddziaływania postdiagnostyczne należy podjąć, aby zminimalizować problemy opisane za pomocą kwantyfikatorów ICF.