Wróć do informacji o e-podręczniku Wydrukuj Pobierz materiał do PDF Pobierz materiał do EPUB Pobierz materiał do MOBI Zaloguj się, aby dodać do ulubionych Zaloguj się, aby skopiować i edytować materiał Zaloguj się, aby udostępnić materiał Zaloguj się, aby dodać całą stronę do teczki
RncAUPQXVNQEb1

Od piktogramu do litery – tworzymy kompozycję literniczą

Źródło: baner.
1

Scenariusz lekcji dla nauczyciela

RXbiVGheRlTbq1
Scenariusz lekcji do pobrania.
Źródło: online-skills.

I. Opanowanie zagadnień z zakresu języka i funkcji plastyki; podejmowanie działań twórczych, w których wykorzystane są wiadomości dotyczące formy i struktury dzieła. Uczeń:

1) wykazuje się znajomością dziedzin sztuk plastycznych: malarstwa, rzeźby, grafiki, architektury (łącznie z architekturą wnętrz), rysunku, scenografii, sztuki użytkowej dawnej i współczesnej (w tym rzemiosła artystycznego); rozumie funkcje tych dziedzin i charakteryzuje ich język; rozróżnia sposoby i style wypowiedzi w obrębie dyscyplin; zna współczesne formy wypowiedzi artystycznej, wymykające się tradycyjnym klasyfikacjom, jak: happening, performance, asamblaż; sztuka nowych mediów;

5) charakteryzuje pozostałe środki wyrazu artystycznego, takie jak: linia, plama, faktura; wykorzystuje wskazane środki w działaniach plastycznych (kompozycjach z wyobraźni i transpozycji natury);

6) rozróżnia gatunki i tematykę dzieł w sztukach plastycznych (portret, autoportret, pejzaż, martwa natura, sceny: rodzajowa, religijna, mitologiczna, historyczna i batalistyczna); niektóre z tych gatunków odnajduje w grafice i w rzeźbie; w rysunku rozpoznaje studium z natury, karykaturę, komiks, rozumie, czym jest w sztuce abstrakcja i fantastyka; podejmuje działania z wyobraźni i z natury w zakresie utrwalania i świadomości gatunków i tematów w sztuce, stosuje w tym zakresie różnorodne formy wypowiedzi (szkice rysunkowe, fotografie zaaranżowanych scen i motywów, fotomontaż).

II. Doskonalenie umiejętności plastycznych – ekspresja twórcza przejawiająca się w działaniach indywidualnych i zespołowych. Uczeń:

1) w zadaniach plastycznych interpretuje obserwowane przedmioty, motywy i zjawiska, stosując środki wyrazu zgodnie z własnym odczuciem; w wyższych klasach podejmuje również próby rysunkowego studium z natury;

2) wyraża w pracach plastycznych uczucia i emocje wobec rzeczywistości, a także płynące z inspiracji muzycznych czy literackich (impresja i ekspresja); rysuje, maluje, ilustruje zjawiska i wydarzenia realne i wyobrażone (także w korelacji z innymi przedmiotami);

6) stosuje różnorodne techniki plastyczne (proste techniki graficzne, rzeźbiarskie, malarskie, elementy obrazowania cyfrowego fotograficznego i z wykorzystaniem wybranych graficznych programów komputerowych).

Nauczysz się

wymieniać podstawowe informacje z zakresu historii powstania pisma;

wyjaśnić pojęcia: piktogram, kaligrafia, iluminacja, czcionka, znaki pisarskie, typografia, liternictwo, szeryf, font, glif, majuskuły, minuskuły, kursywa;

odczytywać znaki graficzne;

odróżniać litery szeryfowe, bezszeryfowe i akcydensowe;

grupować wyrazy z uwzględnieniem kryteriów: majuskuły, minuskuły, kursywa;

analizować znaczenie liter i słów jako tematu w sztuce;

projektować własne litery (szeryfowe lub akcydensowe), krój określonej rodziny liter oraz projektowanie litery oddające charakter danego obiektu.

Od piktogramu do litery – tworzymy kompozycję literniczą

Ludzie używali pisma już 3000 lat p.n.e. Początkowo nie stosowali jednak liter, lecz symbole – piktogramyPiktogrampiktogramy. Tak powstało pismo obrazkowe, czyli piktograficzne, którego przykładem są np. egipskie hieroglifyHieroglifhieroglify czy sumeryjskie pismo klinowePismo klinowepismo klinowe.

R349kY7eWLCcM1
Ilustracja interaktywna przedstawia czarną tablicę zapisaną egipskimi hieroglifami. Piktogramy ułożone są w pasach. Na ilustracji umieszczony jest niebieski kwadrat z literą "i". Po odwróceniu ilustracji ukazana jest szara tablica zawierająca tekst zapisany pismem klinowym. Napisy również umieszczone są w układzie pasowym.
Źródło: online skills.
classicmobile
Ćwiczenie 1
Rgkc28ZSOdMml1
Odpowiedz na pytanie. Skąd wywodzą się hieroglify? Możliwe odpowiedzi: 1. Persja, 2. Egipt, 3. Sumer.
Źródło: online-skills.
static
Zobacz także

Inna wersja zadania

RjWygJc2FY4z8me09cb74f071cf194_00000000000161
Inna wersja zadania
Źródło: online skills, licencja: CC BY 3.0.

Piktogramy stosowane są także w czasach nam współczesnych. Stanowią element języka wizualnego – zastępując słowo pisane elementem graficznym. Piktogramy zwiększają czytelność przekazu oraz omijają barierę językową.

classicmobile
Ćwiczenie 2
RnimV8BqY5civ1
Odpowiedz na pytanie. Czym jest piktogram? Możliwe odpowiedzi: 1. Znakiem językowym, 2. Rebusem, 3. Znakiem ikonicznym.
Źródło: online-skills.
static

Pismo alfabetyczne, w którym poszczególne głoski oznaczano literami, wymyślili Fenicjanie ok 1050 r. p.n.e. Alfabet fenicki dał początek wszystkim alfabetom stosowanym obecnie w Europie. Natomiast alfabet polski oparty jest na alfabecie łacińskim – stosowanym przez Rzymian od VII wieku p.n.e.

Dawniej litery pisano ręcznie drewnianym patykiem, gęsim piórem, później stalówką. Kaligrafia to sztuka starannego, pięknego pisania ręcznego, która dawniej była podstawowym przedmiotem w szkole.

W średniowieczu osoba, która trudniła się ręcznym kopiowaniem ksiąg lub dokumentów nazywana była skrybą. W późniejszym okresie nazywano tak również urzędowych pisarzy (sekretarzy). W średniowieczu pismo często zdobione było rozbudowanymi kompozycjami dekoracyjnymi. Tak powstawały księgi ozdobione iluminacjamiIluminacjailuminacjami, np. inicjałem. Obejrzyj zamieszczoną poniżej ilustrację.

Polecenie 1

Aby dowiedzieć się co oznacza inicjał kliknij w punkt umieszczony na ilustracji.

R18wv3yNMPcrE1
Ilustracja przedstawia fragment dokumentu króla Jana III Sobieskiego z 1678 roku. Tekst rozpoczyna się inicjałem M. Litera dekorowana jest motywami roślinnymi o symetrycznym układzie, które wpisane są w kwadrat. Pozostały tekst napisany jest ozdobną, ukośną czcionką. Punkt 1: W książce inicjał to litera rozpoczynająca rozdział lub akapit, wyróżniająca się wielkością, kolorem, kształtem i ozdobnością.
classicmobile
Ćwiczenie 3
R1cEnIvILnUEK1
Odpowiedz na pytanie. Czym jest inicjał? Możliwe odpowiedzi: 1. ozdobną literą rozpoczynającą tekst, 2. ilustracją dołączoną do tekstu, 3. pochyłą czcionką, którą zapisany jest tekst.
Źródło: online-skills.
static
Zobacz także

Inna wersja zadania

R1GJtTUZCAt9lme09cb74f071cf194_00000000000171
Inna wersja zadania
Źródło: online skills, licencja: CC BY 3.0.

W XV w. drukarz Johannes Gutenberg wynalazł urządzenie do odlewania czcionekCzcionkaczcionek i zastosował tekst drukowany. Od tego czasu zaczęła się rozwijać typografia, która zajmuje się graficzną reprezentacją znaków pisarskichZnaki pisarskieznaków pisarskich i układaniem z nich całych tekstów. Dział grafiki użytkowej, który zajmuje się projektowaniem liter – tworzeniem ich krojów, często o unikalnym wyglądzie, to liternictwo.

Uwzględniając podział kroju liter pod kątem ich stylu, wyodrębnić można litery bezszeryfowe, szeryfowe i akcydensowe.

me09cb74f071cf194_0000000000016
me09cb74f071cf194_0000000000017

Szeryfy

SzeryfySzeryf (zacios)Szeryfy, zwane też zaciosami, to elementy dekoracyjne stanowiące poprzeczne lub ukośne zakończenia kresek głównych liter. Pismo bezszeryfowe pozbawione jest ozdobnych szeryfów, a jego końcówki znaków są proste. Przykładem takiego pisma są m.in. Arial, Verdana, Trebuchet MS, Helvetica, Futura.

Przyjrzyj się zamieszczonym poniżej ilustracjom, zwracając szczególną uwagę na krój pisma (szeryfowego lub bezszeryfowego). Klikając w ilustracje otrzymasz informację jaki krój pisma został w niej wykorzystany.

R10CRiiblQA741
Ilustracja interaktywna przedstawia plakat teatralny Piotra Florianowicza "Lekcja". Ukazuje nawierzchnię asfaltu, na którym znajduje się plama. Asfalt jest zniszczony, zawiera spękania i ubytki. Na plakacie umieszczony pod skosem jest czerwony prostokąt z informacjami: nazwiskiem autora (Eugene Ionesco), zapisanym białą czcionką oraz tytułem (Lekcja) w kolorze czarnym. Na ilustracji umieszczony jest niebieski kwadrat z literą "i". Po odwróceniu ilustracji ukazany jest ten sam plakat z informacją: W plakacie został wykorzystany bezszeryfowy krój pisma.
Piotr Florianowicz, Plakat teatralny „Lekcja”, 2014, druk cyfrowy, UMK, CC BY 3.0
Rrg8EEpEayGKS
Ilustracja interaktywna przedstawia plakat teratralny Piotra Florianowicza "Bici biją". Podzielony jest na dwie części. W górnej, węższej znajduje się czarno-biała fotografia lasu iglastego z drzewami i prześwitującym przez nie niebem. Na tej części został zapisany tytuł w dwu kolorach:: bici - białym, biją - błękitnym oraz nazwisko reżysera Inka Dowlasz, w kolorach niebieskim i białym. W dolnej części, na żółtobrązowym tle umieszczone jest rozdarcie, za którym znajduje się druciana siatka. Obok rozdarcia umieszczone są czerwone i czarne rysunki i napisy. Na ilustracji umieszczony jest niebieski kwadrat z literą "i". Po odwróceniu ilustracji ukazane jest zbliżenie na górną część plakatu. Napisy otoczone są granatową ramką. Na ilustracji znajduje się informacja: W plakacie są użyte litery szeryfowe i bezszeryfowe. Literami bez szeryfów są napisane słowa: "bici" i "biją".
P-090-OK2
Piotr Florianowicz, Plakat teatralny „Bici biją”, 2014, druk cyfrowy, UMK, CC BY 3.0
Rl6EEwFfIvzB71
Ilustracja przedstawia plakat teatralny Floriana Piotrowicza "Bóg". Ukazuje abstrakcyjnie położone kolory o intensywnym natężeniu, spod których ujawniają się fragmenty postaci przypominającej wizerunek Chrystusa. Dominuje w nich róż i jasne zielenie. W prawym dolnym rogu znajduje się informacja o autorze (Woody Alen) i tytule.
Piotr Florianowicz, Plakat teatralny „Bóg”, 2014, druk cyfrowy, UMK, CC BY 3.0
classicmobile
Ćwiczenie 4
RInu1ocV5jPhc1
Wyjaśnij, czym są szeryfy w literach.
Źródło: online-skills.
static

Litery akcydensowe to litery ozdobne lub o nietypowym kroju, które szczególnie zwracają uwagę.
Wybierane są do składania nagłówków, tytułów, mogą również służyć do stworzenia inicjału.

Polecenie 2

Przyjrzyj się winietomWinietawinietom XIX‑wiecznych czasopism, w których użyto pisma akcydensowego.

Polecenie 3

Pismo o nietypowym kroju często używają graficy komputerowi. W poniższej galerii przedstawiono ilustracje, na których użyto pismo akcydensowe. Przyjrzyj się uważnie zdjęciom, a następnie rozwiąż zadanie nr 5.

classicmobile
Ćwiczenie 5
RNorgJN6Jj2lL1
Odpowiedz na pytanie. Czym charakteryzuje się pismo akcydensowe?
Źródło: online-skills.
static
classicmobile
Ćwiczenie 6
RG97gbhyzyXZw1
Polecenie do zadania brzmi: Przyporządkuj odpowiedni rodzaj liter do nazwy czcionki. Poniżej polecenia znajdują się kafle, które należy umieścić w odpowiednim polu. W prawym dolnym rogu zadania umieszczony jest klawisz „Sprawdź” służący sprawdzeniu poprawności jego wykonania.
Źródło: online-skills, licencja: CC0.
static
Zobacz także

Inna wersja zadania

RRJdHzOxGmgJome09cb74f071cf194_00000000000181
Ćwiczenie 7
Inna wersja zadania
Źródło: online skills, licencja: CC BY 3.0.
Polecenie 4

Przy pomocy poniższego narzędzia do edycji grafiki online, narysuj kilka przykładów liter szeryfowych lub akcydensowych.

R1WeXxTCzczJ71
Uruchom wyobraźnię i zaplanuj ilustrację do mitologicznej przygody Odyseusza, Syzyfa lub Achillesa. Opowiedz, który epizod z życia bohatera został przez Ciebie wybrany i jaką masz wizję plastyczną. Poproś kogoś z klasy o jej zrealizowanie.
Źródło: ViliusL.
me09cb74f071cf194_0000000000018
me09cb74f071cf194_0000000000227

Fonty

Zestaw czcionek danego kroju, o określonych, wspólnych cechach graficznych, takich jak: styl, proporcja czy układ, nazywamy fontemFontfontem. Pojedynczy znak fontu to glifGlifglif. Na zdjęciu niżej przedstawiono font, którego glify złożone zostały ze spinaczy biurowych.

R1WvkUoz9VWcQ1
Font, którego litery powstały ze spinaczy biurowych, cloudfront.net, CC BY 3.0

Poniżej zaprezentowano dwa plakaty, na których tytuły zostały napisane przy użyciu różnych czcionek. Na pierwszym plakacie autorstwa Piotra Florianowicza wyraźnie wyróżniają się dwa różne kroje białej i czarnej czcionki tekstu. Na drugim plakacie dwie pierwsze linijki tekstu zostały napisane za pomocą czcionki złożonej z liter bezszeryfowych, natomiast w trzeciej i czwartej linijce użyto liter akcydensowych. Przyjrzyj się uważnie poniższym ilustracjom zwracając szczególną uwagę na różnice pomiędzy wykorzystanymi fontami.

Z liter o określonym stylu można napisać słowo powiązane znaczeniowo z wybranym krojem czcionki, tak jak na poniższych przykładach, gdzie słowo BOOKS (z ang. książki) zostało napisane przy zastosowaniu charakterystycznego dla tego wyrazu desenia – w postaci zdjęcia regału wypełnionego książkami natomiast słówko BREAK (z ang. rozbicie) liter utworzonych z potłuczonego szkła.

Polecenie 5

Zaprojektuj krój określonej rodziny liter, np. liter owocowych, liściastych czy narzędziowych. Następnie napisz wybrane słowo powiązane znaczeniowo z krojem czcionki, tak jak na wcześniejszych przykładach.

R1WeXxTCzczJ71
Uruchom wyobraźnię i zaplanuj ilustrację do mitologicznej przygody Odyseusza, Syzyfa lub Achillesa. Opowiedz, który epizod z życia bohatera został przez Ciebie wybrany i jaką masz wizję plastyczną. Poproś kogoś z klasy o jej zrealizowanie.
Źródło: ViliusL.

Litery mogą także oddawać charakter danego obiektu, kojarzyć się z różnymi uczuciami i stanami, np. z czymś miłym lub nieprzyjemnym, spokojnym lub energicznym, mogą sprawiać wrażenie zimnych lub gorących.

Polecenie 6

Zaprojektuj litery, z których ułożysz swoje imię. Postaraj się, by oddawały one (za pomocą kształtu koloru czy ozdobników) wybraną cechę Twojego charakteru.

R1WeXxTCzczJ71
Uruchom wyobraźnię i zaplanuj ilustrację do mitologicznej przygody Odyseusza, Syzyfa lub Achillesa. Opowiedz, który epizod z życia bohatera został przez Ciebie wybrany i jaką masz wizję plastyczną. Poproś kogoś z klasy o jej zrealizowanie.
Źródło: ViliusL.
me09cb74f071cf194_0000000000266

Majuskuły i minuskuły

W liternictwie wielkie litery określa się mianem majuskułyMajuskułymajuskuły, natomiast małe – minuskułyMinuskułyminuskuły. Litery pochyłe nazywane są kursywąKursywakursywą. Przeanalizuj poniższe przykłady pochodzące z książki z 1934 roku dedykowanej liternikomLiternikliternikom, a następnie rozwiąż zadanie nr 7.

classicmobile
Ćwiczenie 8
RFhvLtUxBS6eA1
Odpowiedz na pytanie. Jak nazywa się artysta grafik zajmujący się projektowaniem liter, krojów pisma, napisów. Możliwe odpowiedzi: 1. drukarz, 2. liternik, 3. krajacz, 4. grafoman.
Źródło: online-skills.
static
Zobacz także

Inna wersja zadania

R1WC2Vzhyy97Eme09cb74f071cf194_00000000000191
Ćwiczenie 9
Inna wersja zadania
Źródło: online skills, licencja: CC BY 3.0.

Dla osiągnięcia lepszego efektu artystycznego lub wyeksponowania pewnych informacji artyści często używają naprzemiennie minuskuły jak i majuskuły. Zobacz przykłady w niżej zamieszczonej galerii.

me09cb74f071cf194_0000000000019
me09cb74f071cf194_0000000000305

Pismo jako dzieła sztuki

Joanna Bebarska, tworząc rzeźbę Sator... w stalową ramę wkomponowała litery o oryginalnym, ozdobnym kroju czcionki, składające się na słowa: Sator arepo tenet opera rotas, co oznacza: Siewca Arepo z trudem wstrzymuje koła. Jest to znany z historii magiczny kwadrat, w którym bez względu na kierunek czytania (od tyłu, od prawej do lewej, od lewej do prawej) zawsze otrzymujemy te same zdania. Przyjrzyj się zamieszczonej powyżej reprodukcji tego dzieła.

classicmobile
Ćwiczenie 10
R1RYKkRVv2ApR1
Wyjaśnij, czym jest "magiczny kwadrat".
Źródło: online-skills.
static
Polecenie 7

W poniższej galerii umieszczono przykładowe ilustracje, w których litera bądź całe słowo jest tematem sztuki. Przyjrzyj się dokładnie.

Liternictwo pojawia się w grafikach, rysunkach i malarstwie. Poniżej przedstawiono przykłady dzieł, w których autor używa zarówno litery, cyfry, znaki, linie i symbole, które nakładają się wzajemnie, tworząc nietypową kompozycję plastyczną. W tego typu dziełach litera przestaje być znakiem pisarskim i staje się elementem plastycznym. Przyjrzyj się reprodukcjom dzieł w poniższej galerii.

me09cb74f071cf194_0000000000322

Graffiti

Pismo wykorzystujące nietypowe, autorskie liternictwo jest bardzo charakterystyczne dla graffiti. Więcej na ten temat możesz dowiedzieć się z e‑materiału Sztuka przestrzeni społecznej - graffiti jako sztuka ulicyme09cb74f071cf194_0000000000020Sztuka przestrzeni społecznej - graffiti jako sztuka ulicy.

Rrv7QgzFk67Xj1
Ilustracja interaktywna przedstawia graffiti wykonane na murze. Na czerwonym tle znajduje się szary napis "FONT" z fioletowym półcieniem. Litery są przechylone są w różnych kierunkach i naniesione są na nie zielone punkty. W tle widoczna jest podstawa mostu. Na ilustracji umieszczony jest niebieski pulsujący punkt zawierający informacje:
Źródło: online skills.
classicmobile
Ćwiczenie 11
R1ZgLOHFieK2E1
Odpowiedz na pytanie. Dlaczego, twoim zdaniem, graffiti nazywane jest sztuką ulicy?
Źródło: online-skills.
static
me09cb74f071cf194_0000000000020
me09cb74f071cf194_0000000000368

Słownik pojęć

Czcionka
Czcionka

klocek z literą lub innym znakiem służący do tworzenia odbitek w druku; także krój pisma, czyli zestaw zaprojektowanych pod względem kształtu i wielkości liter w alfabecie.

Font
Font

zestaw czcionek danego kroju pisma drukarskiego o określonych, wspólnych cechach graficznych, takich jak: styl, proporcja czy układ, najczęściej zapisany w postaci cyfrowej i używany w programach komputerowych.

Glif
Glif

podstawowa jednostka graficzna w typografii, którą stanowi znak będący odzwierciedleniem litery bądź znaku interpunkcyjnego.

Hieroglif
Hieroglif

nazwa znaku pisma obrazkowego najwcześniejszego rodzaju pisma starożytnego Egiptu

Iluminacja
Iluminacja

zdobnictwo ręcznie pisanych średniowiecznych manuskryptów, najczęściej w postaci inicjału, rysunku, bordiury z ornamentem.

Krój pisma
Krój pisma

zestaw zaprojektowanych pod względem kształtu i wielkości liter w alfabecie i powiązanych z nimi znaków, grupowany pod wspólną nazwą, np. Arial, Arial Black, Arial Unicode MS.

Kursywa
Kursywa

pochyłe pismo drukarskie.

Liternik
Liternik

artysta grafik zajmujący się projektowaniem liter, krojów pisma, napisów.

Majuskuły
Majuskuły

wielkie litery alfabetu.

Minuskuły
Minuskuły

małe litery alfabetu.

Piktogram
Piktogram

jednoznaczny znak informacyjny przedstawiający dane pojęcie za pomocą obrazka.

Pismo klinowe
Pismo klinowe

jedna z najstarszych na świecie odmian pisma, którego znaki w kształcie gwoździ i klinów odciskane były na glinianych tabliczkach.

Szeryf (zacios)
Szeryf (zacios)

poprzeczne lub ukośne zakończenie kresek tworzących litery.

Winieta
Winieta

pasek tytułowy czasopisma.

Znaki pisarskie
Znaki pisarskie

znaki graficzne stanowiące pismo; ciąg znaków pisarskich buduje zdania, a te powiązane ze sobą treściowo tworzą tekst.

Źródła:

sjp.pwn.pl

encyklopedia.pwn.pl

Galeria ilustracji

Aplikacje dostępne w
Pobierz aplikację ZPE - Zintegrowana Platforma Edukacyjna na androida