R1dIcIOU9l6Sy1
Ilustracja przedstawia wnętrze barokowego kościoła. Znajdują się duże kolumny, których głowice są złote. Na sklepieniach znajdują się kolorowe freski. Przy obrazach ze złotymi ramami i nad łukami są umieszczone złote rzeźby.
Barokowe wnętrze kościoła w Melku (Austria)
Źródło: a. nn., domena publiczna.

Barok to epoka, której nazwę nadali potomni. Zdarzyło się tak już wcześniej: średniowiecze to słowo, którego dla określenia okresu od V do XV wieku używać zaczęli twórcy i uczeni uświadamiający sobie, że żyją już w nowych (renesansowych) czasach. Barok został nazwany przez przedstawicieli okresu późniejszego, czyli oświecenia. O tym, co myśleli na temat baroku, może świadczyć fakt, że uznawali go za zdegenerowany renesans.

Już wiesz

1) Przypomnij sobie podstawowe informacje o renesansie europejskim i polskim.

R15lCmPdLERuv
(Uzupełnij).

2) Zredaguj głos w dyskusji na temat najważniejszych wydarzeń w kulturze renesansu.

R1QkcbOCJQbyB
(Uzupełnij).
j0000000CRB1v38_0000000H
JPOL_E3_E4_Tekstykultury

Nieregularność

RS78PARFiscnf
Perły to wytwory małży lub ślimaka. Należą do najcenniejszych kamieni szlachetnych, a za szczególnie cenne uznaje się te, które mają kulisty kształt.
Źródło: Hannes Grobe/AWI, licencja: CC BY 3.0.

Długo uważano barok za kolejną, schyłkową fazę renesansu. Oceniano go negatywnie - nawet nazwa to sugerowała. Wprawdzie nie ma pewności, jakie jest jej źródło,
ale przyjęło się uważać, że określenie barok wywodzi się z języka portugalskiego, gdzie barocco oznacza perłę o nieregularnym kształcie.

Barok to nieregularna perła. Nawet jeśli etymologia tego słowa była inna, to takie jej rozumienie w pełni przekłada się na charakter epoki.

Polecenie 1

Określ, co kojarzy ci się z wyrażeniem nieregularna perła. Postaraj się znaleźć pozytywne i negatywne skojarzenia.

R1N8XH6eX0Vba
(Uzupełnij).
JPOL_E3_E4_Tekstykultury

Przepych

Można w nieregularnej perle dostrzec coś skażonego, nieidealnego, tylko pozornie pięknego, można też widzieć w niej przepych, ale nietypowy, niebanalny, odbiegający od schematu. Do końca XIX wieku dominowała pierwsza opinia: barok wypaczył ideały renesansu. W XX stuleciu zanikło negatywne postrzeganie tego okresu – uznano,
że barok to okres inny niż odrodzenie.
Jednym z historyków sztuki, którzy to udowadniali, był Hans Wölfflinj0000000CRB1v38_000tp001Hans Wölfflin. Aby odróżnić
te dwie epoki, skoncentrował się on na cechach zauważalnych w sztukach plastycznych.

Ćwiczenie 1
R124wXzCPGmkk1
Uporządkuj cechy charakteryzujące sztuki plastyczne dwóch sąsiednich epok. RENESANS Możliwe odpowiedzi: 1. jedność, 2. niejasność, 3. malarskość, 4. forma zamknięta, 5. forma otwarta, 6. głębia, 7. płaskość, 8. wielość, 9. jasność, 10. linearność (liniowość) BAROK Możliwe odpowiedzi: 1. jedność, 2. niejasność, 3. malarskość, 4. forma zamknięta, 5. forma otwarta, 6. głębia, 7. płaskość, 8. wielość, 9. jasność, 10. linearność (liniowość)
Źródło: Contentplus.pl sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0.
Polecenie 2

Wybierz z dowolnych źródeł dwa obrazy z epoki renesansu i baroku. Opisz wybrane przez siebie dzieła sztuki malarskiej, wykorzystując wszystkie określenia z poprzedniego ćwiczenia.

R14gDmQbfq2Lh
(Uzupełnij).
Polecenie 2

Znajdź opisy dwóch obrazów z epoki renesansu i baroku. Porównaj je. Określ, jakie są różnice w opisach.

RrNkUg2gYnhc9
(Uzupełnij).
j0000000CRB1v38_000tp001
JPOL_E3_E4_Dodatkowyopiszasobow

Barok to epoka łącząca odmienne propozycje filozoficzne, artystyczne itd. Jedną z jej podstawowych cech jest porzucenie przekonania o konieczności zachowania harmonijności, regularności, które wynikało z wcześniejszych teorii piękna.

Renesans

Barok

Piękno jest przewidywalne, polega na proporcji i kompletności, ładzie i harmonii.

Nie istnieje jedno rozumienie piękna – może ono polegać na wyolbrzymieniu, odejściu od proporcji, regularności.

BarokJadwiga Sokołowska
Jadwiga Sokołowska Barok

Barok przynosi zdecydowane odejście od renesansowego poczucia harmonii świata i życia. A także odrzucenie koncepcji obiektywnie istniejącego w naturze piękna – koncepcji wynikającej z teorii klasycyzmu antycznego, którą zaakceptował renesans. Barok głosi ideę względności piękna […] zgodnie z zasadą, że piękno jest niewytłumaczalne […] i zależne od okresu dziejów i gustu odbiorców. Lecz ten nurt estetyki barokowej nie jest jedyny. Swoistą cechę okresu stanowi współistnienie dwóch estetyk – klasycznej i barokowej. Klasycyzm odpowiadał człowiekowi, był na jego miarę i zaspokajał poczucie ładu i harmonii. W tym świetle zrozumiały jest fakt, że estetyka klasyczna była tak długotrwała, a swoje apogeum osiągnęła właśnie w XVII wieku, tuż nieomal przed całkowitym upadkiem. […] Mimo tych ważkich zalet estetyka klasyczna – w obliczu nowych problemów i potrzeb człowieka – przestała wystarczać. Oprócz niej zaczął kiełkować […] nowy ideał. Wspomniana teza o niewytłumaczalności piękna to jeden z fundamentów barokowej estetyki; drugim jest teza o subiektywizmie estetycznym. […] Estetyka barokowa zniszczyła mit piękna.

j0000000CRB1v38_00000_BIB_001 Źródło: Jadwiga Sokołowska, Barok, [w:] Słownik literatury staropolskiej, red. Teresa Michałowska, Warszawa 1990, s. 74: Barok.

Z czego wzięła się ta odmienność? Jednym ze źródeł były odkrycia naukowe. Barok różnicował się od renesansu w jeszcze jednym, ważnym aspekcie – to właśnie w tej epoce w znaczącym stopniu nastąpił rozwój nauk przyrodnicznych: astronomia, biologia, określany jako rewolucja naukowa. Na przykład John RayJohn RayJohn Ray opracował pierwszą systematykę roślin, a angielski biolog William HarveyWilliam HarveyWilliam Harvey wyjaśnił, jak działa układ krwionośny. Dokonał się przełom również w innych dziedzinach nauki, dzięki pojawieniu się wynalazków takich jak: termometr rtęciowy, latarnia czarnoksięska, zegary wahadłowe.

JPOL_E3_E4_Tekstykultury

Odkrycia naukowe

R1V9RYrKPv0t31
Giordano Bruno
Źródło: Berthold Werner, licencja: CC BY 3.0.
RTao5KKNtkunt1
Pomnik Giordana Bruna stoi na placu Campo di Fiori w Rzymie – na tym placu Bruno został spalony.
Źródło: Myrabella, licencja: CC BY-SA 3.0.
Giordano Bruno16001547

Giordano Bruno

– włoski filozof i humanista renesansowy. Został skazany na śmierć przez trybunał inkwizycyjny Kościoła katolickiego. Jednym z powodów pozwalających na uznanie go za heretyka było głoszenie przez niego teorii, że świat jest nieskończony i wieczny. Pojawiło się więc pytanie: gdzie jest miejsce dla Boga?, na które postawiono hipotezę: Jeśli Bóg i świat nie mają granic, to nakładają się na siebie dwie nieskończoności, co prowadziło do wniosku: Bóg i świat są jednością.
Giordano BrunoGiordano BrunoGiordano Bruno twierdził, że kosmos jest przestrzenią nieskończoną, ale jednorodną. Głosił teorię wielości światów, uważając, że układów gwiezdnych podobnych do naszego jest bardzo wiele, a ludzie nie są jedynymi istotami rozumnymi we wszechświecie. Skonstruował sekstans, czyli kątomierz lusterkowy, optyczny przyrząd nawigacyjny, stosowany w astronomii, służący do mierzenia wysokości ciał niebieskich nad horyzontem.

RB3iirhpNFSXt1
Galileusz
Źródło: Justus Susterman, 1636, National Maritime Museum, Greenwich, London, domena publiczna.
Galileusz16421564

Galileusz

– włoski astronom, fizyk i filozof. Był zwolennikiem heliocentrycznej teorii Mikołaja Kopernika, co przyczyniło się do oskarżenia go przez trybunał inkwizycyjny Kościoła katolickiego o herezję. Wprawdzie Galileusz (aby uniknąć kary śmierci) odwołał swe poglądy, ale tradycja przypisuje mu zdanie wypowiedziane na łożu śmierci: 'A jednak się kręci!' (dotyczy to obrotu Ziemi wokół swej osi i wokół Słońca). Galileusz był również wynalazcą – to on skonstruował pierwszy zegar wahadłowy, ale przede wszystkim przypisuje mu się wynalezienie teleskopu (dzięki czemu odkrył np. księżyce Jowisza).

Rej2ZdmDo1pwO1
Antoni van Leeuwenhoek
Źródło: Jan Verkolje, 1686, domena publiczna.
Antoni van Leeuwenhoek17231632

Antoni van Leeuwenhoek

– holenderski przyrodnik i wynalazca. Pamięta się go przede wszystkim ze względu na to, że udoskonalił działanie mikroskopu (powiększającego obiekt do 270 razy). Dzięki temu urządzeniu obserwował różne obiekty, np. bakterie, pierwotniaki, plankton. Antoniego uznaje się za prekursora mikrobiologii.

Giordano Bruno
John Ray
William Harvey
Ćwiczenie 2
R52zCL7OGil4V1
Połącz nazwisko naukowca z nazwą wynalezionego/udoskonalonego przez niego urządzenia. Giordano Bruno Możliwe odpowiedzi: 1. sekstans, 2. mikroskop, 3. teleskop Galileusz Możliwe odpowiedzi: 1. sekstans, 2. mikroskop, 3. teleskop Antoni van Leeuwenhoek Możliwe odpowiedzi: 1. sekstans, 2. mikroskop, 3. teleskop
Źródło: Contentplus.pl sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0.
Dla zainteresowanych
RMgdFalS4ab09
Nagranie koncertu brandenburskiego Jana Sebastiana Bacha, No. 4 in G, movement I (allegro, G major), BWV 1049 .
j0000000CRB1v38_00000030
JPOL_E3_E4_Tekstykultury

Przestrzeń i czas baroku

Przestrzeń

R1LVLVT6QtutM
Rzymska Fontanna di Trevi [czyt. di trewi] – najsłynniejsza barokowa fontanna w stolicy Włoch
Źródło: Diliff, licencja: CC BY 3.0.
R2o8RH0R40MiC
Barokowy ołtarz w katedrze w Toledo
Źródło: Wenjie, Zhang, licencja: CC BY 2.0.
RPkI4NqK025du
Ołtarz w kaplicy Matki Boskiej Różańcowej w kościele pod wezwaniem św. Dominika w meksykańskim Pueblo przypomina typowe ołtarze ze świątyń hiszpańskich.
Źródło: Gusvel, licencja: CC BY-SA 4.0.

Historycy kultury piszą o dwóch ojczyznach baroku. Za pierwszą z nich uchodzą Włochy, za drugą – Hiszpania. Barok jest pierwszą formacją kulturową, która pojawiła się poza granicami naszego kontynentu – budowle barokowe są wciąż obecne w Ameryce (zwłaszcza – Środkowej).

Ćwiczenie 3

Wyjaśnij, dlaczego w Ameryce Łacińskiej nie ma zabytków typowych dla europejskiego średniowiecza czy renesansu, natomiast do dziś można zobaczyć wiele budowli barokowych. Odpowiedz na podstawie informacji historycznych i geograficznych.

R1V50rzrWNwQF
(Uzupełnij).

Czas baroku

Przyjęło się, że we Włoszech początki baroku przypadają na drugą połowę XVI wieku, a reszta kontynentu przejęła nowe idee na przełomie XVI i XVII stulecia. Niemal w całej Europie barok trwał do końca XVII wieku – najkrócej jego wpływy były dostrzegalne we Francji.
W Polsce wczesny barok przypada na lata od ok. 1580 (wtedy powstały Treny Jana Kochanowskiego) do ok. 1620. Dojrzały barok to następne ponad półwiecze, a późny barok datuje się na lata ok. 1680‑1740.

JPOL_E3_E4_Tekstykultury

Kto rządził w barokowej Europie?

W XVII wieku Europa była wstrząsana ciągłymi wojnami, m.in. o podłożu religijnym. Szczególne znaczenie dla ukształtowania się mapy politycznej miała wojna trzydziestoletnia. Zaangażowały się w nią niemal wszystkie państwa, podzielone na dwa stronnictwa. Pierwsze z nich tworzyły głównie kraje protestanckie (np. Szwecja) i Francja, drugie – Austria i Hiszpania, w których władali Habsburgowie.

We Francji pojawił się model sprawowania rządów, który będzie dominował już w następnej epoce, czyli oświeceniu. Była to monarchia absolutna – w niej panujący skupia w swych rękach niemal pełnię władzy i może powiedzieć: 'Państwo to ja!'. Tak podobno stwierdził król francuski Ludwik XIV.

Do rodziny europejskiej należała także Rzeczpospolita.

R1bgHisHX3MTV
Francuski malarz Henri Testelin [czyt. ąri testelo] namalował obraz ukazujący młodego Ludwika IV podczas koronacji (choć został następcą tronu jako 5‑latek, to do jego 22. roku życia władzę faktycznie sprawował kardynał Jules Mazarin [czyt. żul mezara).
Źródło: Henri Testelin [czyt. ąri testelo], 1648, olej na płótnie, Palace of Versailles [czyt. palis of wersejls], domena publiczna.
JPOL_E3_E4_Tekstykultury

Kto rządził w Rzeczypospolitej?

JPOL_E3_E4_Dodatkowyopiszasobow

W Polsce władali królowie elekcyjni. Na początek epoki przypadają rządy dynastii Wazów: Zygmunta III, Władysława IV i Jana Kazimierza.

Po Wazach królowali władcy pochodzenia polskiego, m.in. Jan III Sobieski.

W końcowej fazie polskiego baroku rządzili w Rzeczypospolitej królowie wywodzący się z dynastii Sasów: August II Mocny.

RKbEXDA88HsIB
Władysław IV . Po ojcu Zygmuncie III, a przed przyrodnim bratem Janem Kazimierzem władał Polską
Źródło: Aleksander Lesser, 1860, domena publiczna.
Rqsq9OjUhLtQw
Jan III Sobieski pod Wiedniem. Zdobył koronę m.in. dzięki swej sławie wielkiego wojownika.
Źródło: Jerzy Siemiginowski-Eleuter, ceniony polski malarz barokowy, 1686, olej na płótnie, Muzeum Narodowe w Warszawie, domena publiczna.
RGJA46c6LblWK
August II Mocny, który rządził w Polsce w latach 1697–1706 oraz 1709–1733.
Źródło: Louis de Silvestre [czyt. lui de silwestr], domena publiczna.

Choć Polska była wciąż ogromnym krajem, to coraz wyraźniej odróżniała się od reszty Europy – na kontynencie dominowały rządy silnej ręki, u nas demokracja szlachecka (uważana przez polską szlachtę za ideał), która przeradzała się w panowanie magnatów.

Na osłabienie kraju miał wpływ m.in. ciąg wojen z: Kozakami (powstanie Chmielnickiego, 1648–1654), Szwedami (potop szwedzki, 1655‑1660) i Turkami (1672‑1676). Mimo że później Rzeczpospolita podniosła się z kryzysu (największym sukcesem militarnym okazała się odsiecz Wiednia w 1683 roku), to dużo racji było w utyskiwaniach jednego z najważniejszych polskich poetów baroku - Wacława Potockiego:

Veto albo nie pozwalamWacław Potocki
Wacław Potocki Veto albo nie pozwalam

Powiedałem ci nieraz, miły bracie, że to
Po polsku: nie pozwalam, po łacinie: veto.
Wiem. Niechże wedle sensu swego kto przekłada,
To będzie z łacińskiego: vae, po polsku: biada.
Jakobyś rzekł: biada to, gdy zły nie pozwala
Na dobre i tym słówkiem ojczyznę rozwala.
Źle zażywasz, bękarcie, wolności sekretu,
Powetujeć pokusa kiedyś tego wetuj0000000CRB1v38_000tp002wetu.

j0000000CRB1v38_00000_BIB_002 Źródło: Wacław Potocki, Veto albo nie pozwalam, [w:] tegoż, Wiersze wybrane, oprac. Stanisław Grzeszczuk, Wrocław 1992, s. 132.
j0000000CRB1v38_000tp002
JPOL_E3_E4_Zadaniowo

Zadaniowo

Polecenie 3

Wykorzystaj informacje podane w temacie lekcji i ułóż krzyżówkę, której rozwiązaniem będzie 'barok'. Zredaguj hasła wraz z pytaniami.

R1d6ZYy7D1ALG
Źródło: Contentplus.pl sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0.
Polecenie 3

Wykorzystaj informacje podane w temacie lekcji i  zredaguj hasła wraz z pytaniami do krzyżówki, której rozwiązaniem będzie 'barok'.

R1PEO55VJ2JsO
(Uzupełnij).
RvBV9ODiOyR3T1
Źródło: Contentplus.pl sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0.

Zapoznaj się z poniższymi słowami‑kluczami związanymi z lekcją, a następnie zaproponuj ich własną kolejność. Możesz kierować się tym, co cię zaciekawiło, poruszyło, zaskoczyło itp. Przygotuj krótkie uzasadnienie swojej propozycji. Słowa‑klucze: Włochy, szlachta, renesans, barok, przepych, veto, Hiszpania.

R1MWHAFFhPILD
(Uzupełnij).