Opis interwencji
Ogólny opis interwencji:
W ramach interwencji nauczyciel wprowadza w grupie rówieśniczej elementy Porozumienia Bez Przemocy (PBP), przeprowadzając w grupie zajęcia wyjaśniające, na czym polegają „cztery kroki dobrej rozmowy”, a także czym różni się język Żyrafy od języka Szakala.
Dzieci zaznajomione z koncepcją Porozumienia Bez Przemocy ćwiczą umiejętności opisywania sytuacji, wyrażania uczuć i potrzeb oraz formułowania próśb za pomocą gry planszowej „Żyrafa”.
Interwencja może być prowadzona w każdej placówce. Szczególnie jest rekomendowana w przedszkolach, które pracują już metodą Porozumienia Bez Przemocy.
Podstawy naukowe interwencji:
Koncepcja Porozumienia Bez Przemocy wpisuje się w paradygmat biopsychospołecznych oddziaływań profilaktycznych skierowanych do dzieci (DiClemente, Santelli, Crossy, 2009). Model biopsychospołeczny opiera się na założeniu, że rozwój biologiczny ściśle wiąże się z procesami poznawczymi, a co za tym idzie z funkcjonowaniem społeczno‑emocjonalnym. Rozwijanie zasobów społeczno‑emocjonalnych dzieci w nurcie Porozumienia Bez Przemocy wpisuje się w koncepcję budowania czynników chroniących (Grzelak, 2015; Ostaszewski, 2014) i jako już klasyczna interwencja jest podstawą wielu rekomendowanych programów profilaktycznych.
Koncepcja Porozumienia Bez Przemocy (ang. NVC – Nonviolent Communication) Marshalla B. Rosenberga ma źródła w psychologii humanistycznej Carla Rogersa. Podstawowe założenia tej koncepcji dotyczą budowania zasobów interpersonalnych, a szczególnie umiejętności komunikacyjnych wśród dzieci. Jak pisze sam autor: „Gdyby od małego nauczono nas posługiwać się językiem ułatwiającym okazywanie współczucia, umielibyśmy uzewnętrzniać swoje potrzeby i wyznawane wartości wprost, zamiast sugerować, że ktoś postępuje niewłaściwie, kiedy owym potrzebom i wartościom nie czyni zadość” (Rosenberg, 2003, s. 27). Nabycie takich umiejętności jest ważne dla kształtowania korzystnych dla rozwoju dziecka relacji w grupie rówieśniczej, opartych na wzajemnym zrozumieniu, szacunku, szczerości i otwartości. Wdrażanie koncepcji Porozumienia Bez Przemocy w środowisku przedszkolnym czy szkolnym jest sposobem przeciwdziałania postawom agresywnym oraz formą budowania zasobów indywidualnych i grupowych opartych na empatii i poprawnej komunikacji.
Model Porozumienia bez Przemocy opiera się na empatycznej wymianie komunikatów: odpowiednim ich formułowaniu i odbieraniu. Formułowanie komunikatów powinno uwzględniać cztery etapy, nazywane „czterema krokami dobrej rozmowy”:
pierwszym jest spostrzeżenie, inaczej obserwacja. Formułując komunikaty, należy skupiać się na faktach, spostrzeżeniach, na tym, co robi osoba, bez własnych interpretacji, ocen i komentarzy,
drugim jest określenie i zakomunikowanie w bezpieczny dla rozmówcy sposób własnych uczuć związanych z obserwowaną i opisywaną sytuacją,
trzecim jest uświadomienie sobie własnych potrzeb oraz dokładne ich opisanie neutralnym językiem,
czwartym jest formułowanie swoich oczekiwań w formie próśb skierowanych do rozmówcy.
Drugim elementem interakcji jest odbieranie komunikatów – przyjęcie informacji, empatyczne zrozumienie emocji i potrzeb rozmówcy oraz ustosunkowanie się do nich. Taka forma komunikacji pozwala zatrzymywać agresywne reakcje, zwiększa poziom empatii i zrozumienia dla drugiej osoby. Według Rosenberga najważniejsze nie jest wypowiadanie odpowiednich słów, tylko zrozumienie i zaakceptowanie przez dzieci określonego modelu interakcji pomiędzy ludźmi.
Formułowanie i odbieranie nieagresywnych komunikatów, choć proste w swoich założeniach, wymaga odpowiedniego wprowadzenia i treningu. Każdy z etapów empatycznej komunikacji w nurcie Porozumienia Bez Przemocy wymaga odpowiednich zasobów inter- i intrapersonalnych, takich jak: umiejętność samoobserwacji, rozwijanie samoświadomości emocjonalnej, kontrola impulsów, kształcenie mechanizmów samoregulacji, zdobywanie wiedzy o emocjach, rozwijanie wrażliwości empatycznej. Wprowadzanie koncepcji Porozumienia Bez Przemocy wymaga zatem w praktyce wielu oddziaływań, które pozwolą dzieciom korzystać z „czterech kroków dobrej rozmowy”.
Koncepcja Porozumienia Bez Przemocy jest kompletnym programem profilaktycznym skierowanym do dzieci i młodzieży, obudowanym licznymi interwencjami pedagogicznymi. Metodyczne rozwiązania stosowane podczas wdrażania koncepcji Porozumienia Bez Przemocy wśród małych dzieci wykorzystują postaci Żyrafy i Szakala. Żyrafa jest wykorzystywaną podczas zajęć metaforą łagodności, uważności, empatii i dobra. Ma wielkie serce, widzi wszystko dokładnie, bo patrzy na świat z wysokości, komunikuje się w łagodny sposób i dzięki temu jest lubiana przez wszystkich. Szakal natomiast wykorzystywany jest jako metafora zachowań agresywnych, wrogich, manipulacyjnych. Dzięki wprowadzeniu postaci Szakala i Żyrafy dzieci mogą łatwo dostrzec różnice pomiędzy dwoma rodzajami komunikacji, odpowiednio przemocowym i wolnym od przemocy. Postaci te wykorzystywane są w różnych aktywnościach, najczęściej w formie pacynek.
Wprowadzanie metody Porozumienia bez Przemocy w instytucji obejmuje szereg oddziaływań, skierowanych zarówno do wychowawców (nauczycieli i rodziców), jak i do dzieci. Jej wdrożenie wymaga odpowiedniego modelowania zachowań ze strony dorosłych, którzy w pierwszej kolejności pomagają dzieciom przyswoić zasady nieagresywnej komunikacji. Zajęcia dla dzieci opierają się na wielu metodach, budujących wiedzę, umiejętności i doświadczenia będące źródłem pożądanych postaw.
Rozwój emocjonalny i społeczny dzieci w wieku od 3 do 6 lat jest przedmiotem intensywnego badania w dziedzinie psychologii rozwojowej. Gra „Żyrafa”, oparta na założeniach Porozumienia bez Przemocy autorstwa Rosenberga, wykorzystuje teorie i dowody naukowe z tej dziedziny, aby wspierać rozwijające się kompetencje emocjonalne i społeczne małych dzieci. Podstawy naukowe interwencji można oprzeć na badaniach nad poszczególnymi sferami rozwoju:
Rozwój emocjonalny. W wieku przedszkolnym dzieci doświadczają intensywnego rozwoju emocjonalnego. Według Paula Ekmana wśród wszystkich ludzkich emocji istnieje siedem uniwersalnych (podstawowych), które odczuwamy wszyscy, niezależnie od języka, regionu, kultury czy pochodzenia etnicznego (Matsumoto, Ekman, 2004). Są nimi: strach, smutek, złość, radość, zaskoczenie, wstręt i pogarda. Teoria rozwoju emocjonalnego Ekmana podkreśla, że dzieci uczą się rozpoznawania i wyrażania emocji, rozpoczynając od emocji podstawowych, a następnie uczą się poprzez doświadczenia i modelowanie emocji złożonych. Gra „Żyrafa” angażuje dzieci w rozpoznawanie, nazywanie, poszukiwanie źródła i wyrażanie swoich uczuć, co jest kluczowe dla ich rozwijającej się inteligencji emocjonalnej.
Rozpoznawanie emocji u innych. Teoria umysłu (Theory of Mind) to rozumienie innych osób poprzez uświadomienie sobie, że mają umysły, dzięki którym mogą mieć inną wiedzę o otaczającym świecie. Dzięki niej jednostki mogą przyjmować czyjąś perspektywę i rozumieć czyjeś intencje. Jest ona tożsama z intencjonalnością drugiego rzędu (przekonanie o czyimś przekonaniu). Umiejętność ta nie jest efektem socjalizacji, lecz jest wrodzona, uaktywnia się u ludzi przed końcem 5. roku życia. Gra „Żyrafa” doskonali rozwijanie tej umiejętności, ucząc dzieci empatii i rozpoznawania emocji innych.
Rozwój empatii. Empatia jest kluczowym aspektem rozwoju społecznego. Badania nad empatią (na przykład Simona Barona‑Cohena) wskazują na to, że ma ona wpływ na jakość relacji międzyludzkich. Gra „Żyrafa” wspiera rozwijanie empatii u dzieci, co jest istotne dla ich zdolności do współczucia i zrozumienia potrzeb innych.
Rozwój umiejętności komunikacyjnych. Komunikacja werbalna i niewerbalna to kluczowe elementy rozwoju społecznego. Teorie komunikacji interpersonalnej (na przykład teoria Paula Watzlawicka oparta na pięciu aksjomatach komunikacji) podkreślają znaczenie umiejętności komunikacji. Gra „Żyrafa” uczy dzieci wyrażać swoje uczucia i potrzeby werbalnie, co wpływa na doskonalenie rozwijających się u nich strategii komunikacyjnych.
Rozwój umiejętności rozwiązywania konfliktów. Teoria 6 kroków w rozwiązywaniu konfliktów Thomasa Gordona sugeruje, że konflikt jest potrzebny i nieunikniony, aby dzieci w wieku przedszkolnym mogły rozwijać swoje umiejętności społeczne i emocjonalne. Konfrontacja między własnymi pragnieniami i potrzebami a życzeniami innych osób sprawia, że dziecko doświadcza własnej odrębności i niezależności. Prawidłowo rozwiązany konflikt powoduje, że dziecko uczy się społecznych zachowań i ćwiczy się w społecznych umiejętnościach. Gra „Żyrafa” pomaga dzieciom rozwijać te umiejętności, ucząc ich konstruktywnego podejścia do rozwiązywania problemów i konfliktów.
Rozwój poczucia własnej wartości. Jest istotny dla zdrowego rozwoju emocjonalnego. Teorie rozwoju tożsamości (na przykład teoria rozwoju społecznego Erika Eriksona) podkreślają znaczenie pozytywnej tożsamości dla całościowego rozwoju osobowości. Gra „Żyrafa” pomaga dzieciom budować pozytywną tożsamość poprzez rozumienie i szanowanie swoich uczuć i potrzeb.