Opis interwencji
Ogólny opis interwencji:
Celem interwencji jest przeprowadzenie oceny funkcjonowania ucznia, w tym ucznia z doświadczeniem migracji, dla którego konieczne jest zorganizowanie wsparcia edukacyjno‑specjalistycznego. Interwencja uruchamiana jest natychmiast po zgłoszeniu problemu przez ucznia, jego rodziców lub nauczycieli albo wtedy, kiedy do szkoły zgłasza się uczeń (w tym uczeń z doświadczeniem migracji), u którego zdiagnozowano wcześniej niepełnosprawność lub zróżnicowane potrzeby edukacyjne.
Pierwsze 3 kroki interwencji pozwalają na wstępne (przesiewowe) rozpoznanie problemu i podjęcie decyzji co do zakresu i rodzaju wsparcia, wyrażonego w przygotowaniu przez Zespół Konsultacyjny Protokole Konsultacji Zespołowych (etapy 1‑3).
Jeśli wstępna ocena wskazuje, że problem ucznia ma charakter bardziej złożony, kontynuowania jest ocena funkcjonalna na poziomie szkoły (etapy 4‑7), z wykorzystaniem Arkusza Obserwacji ucznia i możliwością włączenia także oceny funkcjonowania ucznia z wykorzystaniem innych narzędzi i metod, w tym konsultacji medycznych. Szkolny etap oceny kończy się przygotowaniem Protokołu Szkolnej Oceny Funkcjonalnej (PSzOF), zawierającym wyniki oceny oraz Indywidualny Plan Edukacyjny (IPE).
Podstawy naukowe interwencji:
Proces Szkolnej Oceny Funkcjonalnej jest opisany w szeregu publikacji (Domagała‑Zyśk i in. 2022; Otrębski i in., 2022; Oszwa, Knopik, Domagała‑Zyśk, 2019; Domagała‑Zyśk, Knopik, Oszwa, 2018; Knopik, Domagała‑Zyśk, 2021), przy czym w początkowych pracach w języku polskim używano raczej terminu diagnoza funkcjonalna (por. Domagała‑Zyśk, Oszwa, Knopik, 2017), obecnie rekomendowanym jest określenie ocena funkcjonalna. Ocena funkcjonalna (Knopik, Domagała‑Zyśk 2021, s. 55) jest to „wielowymiarowy proces rozpoznania i opisu:
stanu funkcjonowania osoby w środowisku, uwzględniający opis i identyfikację źródeł jej aktualnego zachowania (w tym przejawianych zasobów i deficytów);
możliwości integralnego i zrównoważonego rozwoju badanej osoby, zarówno w aspekcie aktualizacji jej potencjału rozwojowego, jak i zakresu modyfikacji środowiska, w którym funkcjonuje”.
Założenia teoretyczne oceny funkcjonalnej przedstawione zostały w artykule pt. „Diagnoza funkcjonalna jako standard pomocy psychologiczno‑pedagogicznej – od założeń teoretycznych do praktyki diagnostyczno‑terapeutycznej” (Knopik, Oszwa, Domagała‑Zyśk 2019, s. 16‑168). Poniżej zamieszczono fragment tego tekstu:
„Ocena funkcjonalna powinna mieć charakter dynamiczny, co oznacza nie tylko procesualne, wieloetapowe i elastyczne podejście do zdefiniowanego problemu, ale także oparcie jej na najbardziej aktualnych ustaleniach w obszarze badań naukowych.
Celem oceny funkcjonalnej jest ukazanie ucznia jako osoby niepowtarzalnej, wyjątkowej, na podstawie założenia, że jest on: (a) jednostką aktywną i poszukującą, (b) posiada indywidualne tempo i rytm rozwoju, (c) stanowi element systemu więzi rodzinnych, (d) przynależy do grupy rówieśniczej, z którą jest związany, (e) jest uwikłany w problemy współczesnego świata, które przenikają do jego psychiki za pośrednictwem osób z otoczenia oraz mediów, (f) posiada poczucie własnej godności i potrzebę autonomii (por. Iwata i in. 1994; O’Neill i in., 1997). Uczeń postrzegany jest jako holistyczny podmiot, którego funkcjonowanie w poszczególnych obszarach jest ściśle ze sobą powiązane.
W dynamicznym procesie rozpoznawania deficytów i zasobów ucznia, zarówno indywidualnych, jak i środowiskowych, wyróżnia się trzy główne fazy (Pytka, 2005). Pierwszą z nich jest określenie opóźnień i trudności (tzw. diagnoza konstatująca fakty). Obok określenia obszarów deficytowych, diagnoza konstatująca powinna obejmować także rozpoznanie mocnych stron badanego. W fazie tej następuje również wskazanie na potencjalne źródła trudności. Drugi etap obejmuje opracowanie programu działań o charakterze naprawczym, profilaktycznym bądź prorozwojowym, a następnie ustalenie strategii stopniowego wdrażania go w codzienną praktykę szkolną (tzw. diagnoza ukierunkowująca lub projektująca). W tej fazie kluczowa jest współpraca specjalistów z wielu dziedzin: psychologów i pedagogów z poradni, nauczycieli i rodziców. Trzeci etap to ewaluacja podjętych działań interwencyjnych (tzw. Diagnoza weryfikująca). W tym celu proponowane jest dokonywanie ponownego pomiaru funkcji i kompetencji ucznia w trakcie lub po zakończeniu oddziaływań (zgodnie z modelem: test‑potest). Wyróżnione dwie typologie faz diagnozy funkcjonalnej – badawcza i pragmatyczna – są ze sobą powiązane. Ze względu na dynamiczny charakter rozwoju ucznia, celem diagnozy funkcjonalnej jest ukazanie pełnego i zmieniającego się obrazu jego osoby, a wyróżnione etapy mają jedynie w tym pomóc (Oszwa, 2007).
Założenia i zasady oceny funkcjonalnej:
W ocenie funkcjonalnej uwzględnia się opis i analizę funkcjonowania osoby w każdym wymiarze: fizycznym, poznawczym, społeczno‑emocjonalnym, moralno‑duchowym, językowym i osobowościowym.
W ocenie funkcjonalnej uwzględniane są zarówno trudności, jak i zasoby badanej osoby.
Wsparcie edukacyjne i terapeutyczne ucznia jest nieodłącznym elementem procesu oceny funkcjonalnej, a wyniki ewaluacji wsparcia są na bieżąco włączane w opis ocenianej osoby i stanowią podstawę do modyfikacji zakresu i rodzaju wsparcia.
W ocenie funkcjonalnej opisujemy nie tylko dane zachowanie – ale także funkcję, jaką pełni ono dla ocenianej osoby, jej bliskich oraz pracujących z nią nauczycieli i specjalistów.
Ocena funkcjonalna jest wieloetapowym i multidyscyplinarnym procesem zbierania i analizy danych, w którym uczestniczą różni specjaliści.
Ocena funkcjonalna jest wielokontekstowa – w procesie korzystamy z wielu źródeł informacji pochodzących od ocenianego ucznia, z jego środowiska domowego – od jego najbliższych (np. rodziców), środowiska szkolnego – od pracujących z nim nauczycieli, innych profesjonalistów oraz jego rówieśników (tzw. ocena 270/360 stopni).
Ocena funkcjonalna ma charakter prognostyczny, skierowany na działania postdiagnostyczne mające w sposób pozytywny zmienić losy ocenianej osoby.
W edukacyjnej ocenie funkcjonalnej (wykonywanej na potrzeby edukacji ucznia) wyróżniamy 2 etapy:
tzw. szkolnej oceny funkcjonalnej (Domagała‑Zyśk i in., 2022), która ma charakter przesiewowy – jeśli w dowolnym momencie edukacji zgłaszana jest przez dziecko, rodzica lub nauczyciela sytuacja problemowa, lub też charakter monitorujący – jeśli uczeń po raz kolejny uczestniczy w procesie oceny funkcjonalnej i podejmowane działania mają na celu uporządkowanie, weryfikację i uzupełnienie informacji o funkcjonowaniu ucznia i jego potrzebach;
która zazwyczaj dokonywana jest w poradni psychologiczno‑pedagogicznej lub innej placówce specjalistycznej, a której celem jest dokładne, wielospecjalistyczne rozeznanie w sytuacji ucznia. Pogłębiona funkcjonalna diagnoza psychologiczna może zostać także wykonana przez psychologa szkolnego. W badaniach możliwe jest wykorzystanie Baterii Objawy‑Kompetencje‑Cechy (Moduł 4) oraz Baterii Kompleksowa Analiza Procesów Poznawczych (Moduł 5).
Zarówno na poziomie szkolnym, jak i pogłębionym dla ucznia tworzony jest Indywidualny Plan Edukacyjny (IPE), w którym określane są cele wsparcia udzielanego uczniowi i jego rodzinie oraz proponowane są wielosektorowe działania podejmowane w środowisku szkolnym, rodzinnym i lokalnym.
Ważne jest, aby proponowane wsparcie miało charakter międzysektorowy, ponieważ uczeń doświadczający trudności może potrzebować – i odnosić korzyści – nie tylko wsparcia edukacyjnego organizowanego w szkole (np. jako zajęcia korekcyjno‑kompensacyjne, zajęcia dydaktyczno‑wyrównawcze lub terapię pedagogiczną), ale także wsparcia oferowanego przez inne instytucje. W zakresie obszaru pomocy społecznej może to być pomoc socjalna, instytucje sportu i rekreacji mogą proponować udział w zajęciach klubów sportowych, a instytucje kultury – udział w zajęciach tanecznych czy kulinarnych w młodzieżowym domu kultury. Jest niezwykle istotne, aby instytucje działająca na rzecz wspierania dzieci i młodzieży w danej społeczności (mieście, powiecie, gminie) nie tylko znały swoje zasoby, ale także podejmowały świadomą współpracę na rzecz podniesienia poziomu funkcjonowania dzieci i młodzieży mieszkających na danym terenie.
Indywidualne Plany Edukacyjne podlegają stałemu monitoringowi i ewaluacji, a ich skutkiem może być modyfikacja planu. Zmiany takie – jako efekt monitorowania realizacji IPE – wprowadzane są na bieżąco, także w trakcie trwania semestru tak, aby wsparcie oferowane uczniowi było w jak największym stopniu adekwatne do jego potrzeb. W trakcie trwania semestru bowiem może okazać się, że uczniowi potrzebne są raczej zajęcia sportowe niż rehabilitacyjne, a zajęcia z zakresu arteterapii mogą być skuteczne w innej instytucji / z wykorzystaniem innych metod czy technik. Na zakończenie każdego semestru IEP podlega ewaluacji w czasie spotkania nauczycieli i rodziców ucznia, a wyniki ewaluacji służą wprowadzeniu głębszych modyfikacji planu.
W procesie szkolnej oceny funkcjonalnej można wykorzystywać rozmaite narzędzia stosowane w diagnozach psychologiczno‑pedagogicznych. Rekomendowane jest wykorzystywanie narzędzi i metod uwzględniających podejście proponowane w Międzynarodowej Klasyfikacji Funkcjonowania, Niepełnosprawności i Zdrowia (ICF) – założenia tego modelu przedstawione zostaną w materiale 2.
Narzędzia Szkolnej Oceny Funkcjonalnej
W ostatnich latach opracowano także narzędzia, które mogą być szczególnie przydatne w prowadzeniu procesu szkolnej oceny funkcjonalnej, są to: Formularz Konsultacji Zespołowych (FKZ) oraz Arkusz Obserwacji Ucznia (AOU, Domagała‑Zyśk i in., 2022).
Formularze omawianych poniżej narzędzi są dostępne w publikacji: Domagała‑Zyśk E., Mariańczyk K., Chrzanowska I., Czarnocka M., Jachimczak B., Olempska‑Wysocka M., Otrębski W., Papuda‑Dolińska B., Pawlak K., Podgórska‑Jachnik D. (2022). Szkolna Ocena Funkcjonalna: Przebieg procesu w aspekcie oceny aktywności i uczestnictwa. Lublin: Wydawnictwo KUL. Pobrano z: http://hdl.handle.net/20.500.12153/4038
Formularze narzędzi są również dostępne w języku ukraińskim (w załączniku do materiału).
UWAGA! Aktualne narzędzia dostępne są bezpłatnie na stronie: https://wsparcie.gov.pl/narzedzia-przesiewowe/ w zakłądce KSzoF
To przesiewowe, krótkie narzędzie odnoszące się do wyników obserwacji funkcjonalnej ucznia w zakresie 9 obszarów ICF. Narzędzie powstało jako efekt inspiracji pracami prof. Judith Hollenweger i prof. Petera Lienharda z Zürichu (2007). Zaproponowali oni model konsultacji zespołowych (czy też konsultacji szkolnych) jako nowe rozwiązanie, pozwalające na bardziej precyzyjne rozeznanie sytuacji ucznia niż tylko stosowanie skal czy kwestionariuszy. Jak piszą w swoich publikacjach, celem konsultacji zespołowych jest nie tylko zebranie informacji o trudnościach występujących u ucznia, ale przede wszystkim próba zrozumienia ich znaczenia dla samego dziecka, a także dla jego rodziny. Podobna trudność dziecka – np. niepowodzenia w uczeniu się matematyki czy problemy w koncentracji uwagi – będą miały różne znaczenie dla różnych uczniów i ich rodzin (w zależności od aspiracji i oczekiwań edukacyjnych dziecka i rodziców, miejsca zamieszkania, statusu edukacyjnego i społeczno‑materialnego, ale także np. doświadczania bądź nie doświadczania trudności o charakterze migracyjnym). Rodziny będą także oczekiwały i potrzebowały rozmaitych rozwiązań.
W konsultacjach szkolnych uczestniczą zazwyczaj 3‑4 osoby, są to: rodzice ucznia, jego wychowawca lub nauczyciel zgłaszający problem (np. nauczyciel języka polskiego czy matematyki) oraz specjalista szkolny (pedagog, psycholog, pedagog specjalny, terapeuta). W konsultacjach mogą wziąć udział także inne osoby, np. rehabilitant, pracownik socjalny czy trener dziecka.
Procedura przygotowana została zgodnie z zasadą efektywności: zakłada, że już przed pierwszym spotkaniem każdy z uczestników otrzymuje Formularz Konsultacji Zespołowych i wypełnia go zgodnie ze swoją wiedzą o funkcjonowaniu ucznia. Zaleca się, aby zapewnić rodzicom i nauczycielom czas pomiędzy otrzymaniem FKZ a terminem spotkania, aby mogli świadomie przyjrzeć się zachowaniom dziecka, a ich obserwacje były oparte na zauważonych w ostatnim czasie faktach, a nie tylko przekonaniach.
Celem spotkania zespołu (nazywanego Zespołem Konsultacyjnym) jest wymiana informacji i porównanie spostrzeżeń o funkcjonowaniu ucznia w 9 ocenianych obszarach i wypracowanie przede wszystkim nie tyle rozwiązania sytuacji ucznia – co nie zawsze jest możliwe – ile lepsze zrozumienie jego potrzeb i możliwości oraz zapoznanie się z obserwacjami innych osób. Zarówno głos rodziców ucznia, jak i nauczycieli przedmiotów jest niezmiernie ważny, ponieważ pozwala na dostrzeżenie podobieństw i różnic w funkcjonowaniu ucznia w tych samych obszarach, ale w różnych środowiskach – domu i szkoły. Spotkanie powinno być prowadzone przez doświadczonego specjalistę (pedagoga, psychologa, pedagoga , moderatora o wysokich kompetencjach relacyjnych i mediacyjnych, jest bowiem oczywiste, że obserwacje rodziców i nauczycieli mogą być różne, czasem mogą pojawić się kwestie sporne czy konflikty. W trakcie spotkania zespołu wypełniany jest Protokół Konsultacji Zespołowych, zawierający uspójnione informacje o funkcjonowaniu ucznia w 9 obszarach wskazanych w ICF. Jeżeli nie jest możliwe wypracowanie wspólnego stanowiska co do rodzaju czy zakresu trudności doświadczanych przez dziecko – takie wnioski zapisywane są w protokole. Efektem spotkania jest także wstępny plan wsparcia edukacyjno‑specjalistycznego w wybranych obszarach, który natychmiast podlega wdrożeniu w środowisku domowym i szkolnym. Zespół może również wnioskować o pogłębienie oceny funkcjonalnej ucznia (np. z wykorzystaniem Arkusza Obserwacji Ucznia lub innych narzędzi) i ponowne spotkanie.
Spotkanie zespołu trwa około jednej godziny. Doświadczenia szwajcarskie pokazały, że takie wspólne spotkanie wielu interesariuszy jest skutecznym narzędziem wspierania ucznia i pozwala na przygotowanie adekwatnego planu wsparcia. Może też z powodzeniem zastąpić liczne indywidualne rozmowy (np. pedagoga szkolnego z różnymi nauczycielami, następnie pedagoga z rodzicami i kolejno pedagoga z nauczycielami).
Arkusz Obserwacji Ucznia może być rozumiany jako rozszerzenie Formularza Konsultacji Zespołowych. Narzędzie zostało szczegółowo opisane (Domagała‑Zyśk i in., 2022) i funkcjonuje w 4 wersjach, przeznaczonych dla różnych grup wiekowych:
uczniów edukacji wczesnoszkolnej,
uczniów klas 4‑6,
uczniów klas 7‑8,
uczniów szkół ponadpodstawowych.
Arkusz Obserwacji Ucznia zawiera twierdzenia pozwalające na przeprowadzenie szczegółowej obserwacji funkcjonalnej w 9 obszarach, zgodnych z 9 obszarami dziedziny Aktywności i Uczestniczenia ICF. Arkusz wypełnia następnie rodzic (lub rodzice) ucznia oraz nauczyciel dobrze znający ucznia. W procedurze nie wskazano, że musi to być wychowawca czy specjalista szkolny, ponieważ taką osobą może być np. nauczyciel świetlicy czy trener/nauczyciel wychowania fizycznego. Osoby obserwujące ucznia zapisują wyniki obserwacji i dokonują oceny funkcjonowania ucznia z uwzględnieniem 3 kategorii – czy dana aktywność jest przez ucznia:
wykonywana,
wykonywana, ale ze wsparciem innej osoby, dodatkowego czasu lub urządzenia wspierającego,
nie wykonywana.
Wyniki obserwacji funkcjonalnej zebrane dzięki Arkuszowi Obserwacji Ucznia oraz innych narzędzi są następnie analizowane. W ocenie rekomendujemy wykorzystanie Baterii Objawy‑Kompetencje‑Cechy (Moduł 4) oraz Baterii Kompleksowa Analiza Procesów Poznawczych (Moduł 5). W zależności od rodzaju potrzeb uczniów lub/i ich niepełnosprawności może być niezbędne zastosowanie także innych narzędzi rekomendowanych do oceny uczniów z określonymi trudnościami. Lista takich rekomendowanych narzędzi znajduje się m.in. w publikacji dotyczącej standardów oceny funkcjonalnej (Otrębski i in., 2022).
Ważne jest nie tylko liczbowe porównanie wyników, ale również podjęcie próby ich zrozumienia, zgodnie ze stosowaną w ocenie funkcjonalnej (Domagała‑Zyśk, Oszwa, Knopik, 2017) zasadą ABC: dane zjawisko należy nie tylko dostrzec jako pewne zachowanie (B – behaviour), ale także zrozumieć jego źródło (A – antecendent) i przewidywane konsekwencje (C – consequences). Zebrane dane umożliwiają kompleksowe opisanie funkcjonowania ucznia oraz przygotowanie Indywidualnego Planu Edukacji zapisanego w Protokole Szkolnej Oceny Funkcjonalnej.