Narodziny nowoczesnego państwa polskiego
Ostateczne ukształtowanie granic II Rzeczypospolitej
Traktat wersalski, podpisany 28 czerwca 1919 r. w pałacu w Wersalu przez zwycięskie państwa ententy i pokonane Niemcy, ustalał nową strukturę terytorialną i polityczną Europy (tzw. system wersalski). Niemcy uznali m.in. niepodległość Polski oraz zobowiązali się do zwrócenia jej zagarniętych w rozbiorach Wielkopolski i Pomorza Gdańskiego. Na Warmii, Mazurach, Górnym Śląsku, w Księstwie Cieszyńskim oraz na terenach Spiszu i Orawy mieszkańcy mieli zdecydować o przebiegu granicy w plebiscytach. Ustanowiono także Wolne Miasto Gdańsk.
Określisz, jakie były oczekiwania Polaków co do ostatecznego przebiegu granicy na Warmii i Mazurach.
Przeanalizujesz, jak ostatecznie ukształtowała się granica południowa.
Porównasz, jak nowo ukształtowane granice zachodnia i południowa II Rzeczypospolitej miały się do granicy przedrozbiorowej.
Konferencja pokojowa
Na mocy postanowień traktatu wersalskiego Polska odzyskała znaczną część ziem zabranych jej przez Prusy w I i II rozbiorze: większą część Wielkopolski i znaczną część byłych Prus Królewskich (zwanych pod zaborem Prusami Zachodnimi), z niewielkim jednak dostępem do morza. Ponadto, po plebiscycie na Górnym Śląsku w 1921 r. oraz III powstaniu śląskim, otrzymała część górnośląskiego zagłębia przemysłowego z Katowicami i Chorzowem. Gdańsk z przyległymi gminami i miastami Oliwą i Sopotem stał się Wolnym Miastem o charakterze odrębnego państwa, ale z włączeniem w skład terytorium celnego Polski i zapewnieniem jej szerokich uprawnień w porcie gdańskim.
Plebiscyt na Górnym Śląsku
Plebiscyt miała przeprowadzić angielsko‑francusko‑włoska Międzysojusznicza Komisja Rządząca i Plebiscytowa na Górnym Śląsku, do której Niemcy i Polacy oddelegowali swoich przedstawicieli. Przygotowania do plebiscytu odbywały się w atmosferze terroru z obu stron, dochodziło m.in. do wzajemnego mordowania działaczy plebiscytowych. W kampanii strona polska nawiązywała do przynależności Śląska do państwa wczesnopiastowskiego, natomiast niemiecka – do germańskich korzeni mieszkańców regionu. Budowano negatywny obraz przeciwnika z wykorzystaniem argumentów odwołujących się do historii. Niemcy propagowali wizerunek Polaków jako odwiecznych ciemiężycieli chłopów i robotników, a Polacy przedstawiali Niemców jako potomków Krzyżaków i zaborców. Oba państwa obiecywały Ślązakom autonomię.
Międzysojusznicza Komisja postanowiła, że do głosowania zostaną uprawnione osoby, które 1 stycznia 1921 r. miały ukończone 20 lat oraz urodziły się i mieszkają w obrębie obszaru plebiscytowego albo przyszły tu na świat, ale wyemigrowały. Dwie pozostałe grupy składały się z ludzi, którzy osiedlili się na terenie objętym plebiscytem przed 1 stycznia 1904 r., i tych, którzy zostali stąd wysiedleni przez władze niemieckie przed rokiem 1920. Do udziału w głosowaniu uprawnionych było ponad 1 mln 220 tys. osób. Przeprowadzono go 20 marca 1921 roku. Przy niemal 98‑procentowej frekwencji za Polską opowiedziało się 40,3 proc. głosujących, a za Niemcami 59,4 proc.
W związku z niekorzystnymi dla Polski propozycjami podziału Śląska (odwołującymi się do wyników plebiscytu), Polacy zaprotestowali zbrojnie: w nocy z 2 na 3 maja 1921 r. rozpoczęli III powstanie śląskie. W konsekwencji w październiku tego samego roku, głównie z inicjatywy Francji, której zależało na osłabieniu Niemiec, Rada Ligi Narodów przyznała Polsce 29 proc. obszaru plebiscytowego z 46 proc. ludności i aż dwie trzecie potencjału przemysłowego Górnego Śląska: z 82 kopalni, 14 stalowni i 37 wielkich pieców w Polsce znalazły się 63 kopalnie, 9 stalowni i 22 wielkie piece.
Plebiscyt na Śląsku Cieszyńskim
Plebiscyt na Śląsku Cieszyńskim, Spiszu i Orawie miał rozstrzygnąć sporne kwestie terytorialne między Polakami a Czechami i Słowakami. Był planowany, ale ostatecznie nie doszedł do skutku. W obliczu zagrożenia Warszawy przez nacierającą Armię Czerwoną rząd polski uznał, że ważniejsze jest przywrócenie dobrych relacji z południowymi sąsiadami. Dotąd Czechosłowacja nie przepuszczała przez swoje terytorium transportów z bronią i amunicją, których potrzebowała prowadząca wojnę Polska. Podziału spornego terytorium dokonała Rada Ambasadorów 28 lipca 1920 roku. Polsce przyznano tereny rolnicze – część wschodnią, wzdłuż Olzy, 1002 kmIndeks górny 22 z ok. 139 tys. mieszkańców. Natomiast część zachodnią, uprzemysłowioną, otrzymała Czechosłowacja (1269 kmIndeks górny 2 Indeks górny koniec2 z ok. 295 tys. mieszkańców). Po stronie czeskiej pozostawiono część powiatów cieszyńskiego i frysztackiego z przewagą ludności polskiej (tzw. Zaolzie). Polsce przyznano zaledwie 14 wsi spiskich oraz 12 orawskich.
Plebiscyt na Warmii, Mazurach i Powiślu
Zgodnie z przyjętą w traktacie wersalskim zasadą tworzenia państw w oparciu o kryteria etniczne Polska ubiegała się o oderwanie od Niemiec części ziem pruskich: Warmii, Mazur i Powiśla. Według źródeł polskich prawie 80 proc. mieszkańców tych terenów mówiło po polsku (Niemcy natomiast twierdzili, że było to tylko 10 proc.). W dodatku przed rokiem 1772 Warmia i Powiśle wchodziły w skład Rzeczypospolitej.
Plebiscyt miała przeprowadzić komisja międzynarodowa powołana przez Ligę Narodów. W ten sposób chciano zagwarantować równouprawnienie obu stron, w sytuacji gdy na tym terenie działał wciąż pruski aparat państwowy (m.in. policja).
Obszar plebiscytowy obejmował trzy powiaty na Warmii (miasto Olsztyn, powiaty ziemskie olsztyński i reszelski), osiem powiatów na Mazurach i cztery powiaty na Powiślu. Plebiscyt nie objął północnej części Warmii ani okręgu Elbląga, należących do 1772 r. do Polski, które były w większości niemieckojęzyczne.
Głosowanie plebiscytowe odbyło się 11 lipca 1920 roku. Wyniki były dla Polski druzgocącą klęską. W okręgu olsztyńskim za Niemcami opowiedziało się ponad 363 tys. osób, za Polską – niecałe 8 tys., w okręgu kwidzyńskim za Niemcami było ponad 96 tys. głosujących, za Polską – znów niecałe 8 tys. (według innych opracowań ta ostatnia liczba przekroczyła nieco ponad 8 tys.). W obu okręgach za Polską głosowało 3,4 proc. uprawnionych. Najwięcej głosów za Polską padło w powiatach sztumskim i olsztyńskim (odpowiednio 19,07 proc. i 13,47 proc.), najmniej zaś w okręgach mazurskich (np. w powiecie Olecko tylko dwa głosy na prawie 30 tys. biorących udział w plebiscycie, stąd późniejsza niemiecka nazwa miasta Treuburg – Wierny Gród). W całości za przyłączeniem do Polski opowiedziały się jedynie cztery gminy mazurskie (trzy w powiecie ostródzkim i jedna w okręgu nidzickim), cztery warmińskie (trzy w powiecie ziemskim olsztyńskim i jedna w okręgu Reszel) oraz 25 leżących na Powiślu.
Ostatecznie niemal cały obszar plebiscytowy pozostał w granicach Niemiec, Polsce przyznano jedynie osiem gmin: pięć na Powiślu i trzy na Mazurach, a granica między państwami biegła odtąd wzdłuż wschodniego brzegu Wisły. Ze względów gospodarczych (mimo niekorzystnych dla Polaków wyników plebiscytu) do Polski trafiły jeszcze: część powiatu nidzickiego z Działdowem (przebiegała tędy linia kolejowa z Warszawy do Gdańska), port rzeczny w Korzeniewie, ale bez wsi Korzeniewo (inaczej: Kurzybrak), i przyczółek mostowy w Opaleniu.
Na niekorzystny dla odrodzonej Rzeczypospolitej wynik złożyło się szereg przyczyn. Po pierwsze, strona niemiecka dysponowała olbrzymią przewagą materialną, organizacyjną i propagandową, jako że administracja tych terenów pozostawała cały czas w ich rękach. Po drugie, na kartach wyborczych zamiast słowa „Niemcy” wydrukowano „Prusy Wschodnie”. Mazurzy i Warmiacy mieli zatem wybierać między doskonale im znanymi Prusami Wschodnimi a nieznanym im państwem polskim, z którym pokolenia ich rodzin nie miały łączności od 1772 r. (Warmiacy i Powiślacy) albo nie posiadały jej nigdy wcześniej (Mazurzy). Po trzecie, plebiscyt odbył się w bardzo trudnym dla Polski momencie: w czasie rozpoczętej w lipcu 1920 r. generalnej ofensywy Armii Czerwonej na Warszawę. Sytuacja na froncie polsko‑sowieckim dawała niemieckiej propagandzie pretekst do określania Polski mianem państwa sezonowego. Kolejną ważną przyczyną niekorzystnego dla Rzeczypospolitej wyniku był fakt przywiezienia na obszar plebiscytowy przez władze niemieckie ok. 100 tys. ludzi, przeważnie z Zagłębia Ruhry, urodzonych na Mazurach przed rokiem 1905 i mających powyżej 20 lat. Te osoby w ponad 95 proc. głosowały za pozostaniem tych ziem w Niemczech.
Film edukacyjny
Zapoznaj się z filmem i wykonaj polecenia.
Film dostępny pod adresem /preview/resource/RLQJF5DTZKQPO
Film opowiadający o kształtowaniu się granic Drugiej Rzeczpospolitej.
Wymień etapy kształtowania się granicy północnej i zachodniej II Rzeczypospolitej.
Wyjaśnij, w jaki sposób Polacy tłumaczyli przegraną w plebiscytach w Prusach Wschodnich i na Górnym Śląsku. Czy zgadzasz się z tym tłumaczeniem? Uzasadnij odpowiedź.
Oceń, na ile o kształcie polskich granic na zachodzie i północy decydowały mocarstwa europejskie, a na ile Polacy.
Trenuj i ćwicz
Wyjaśnij, jakie dwa czynniki ułatwiły Niemcom zwycięstwo w plebiscycie terytorialnym.
Plebiscyt na Warmii i MazurachWiele goryczy sprawiły nam kartki do głosowania. Był to znowu jeden z wielu plebiscytowych szwindli. Trudno dziś stwierdzić, dlaczego strona polska w ogóle zgodziła się na wprowadzenie tak zredagowanych kart do głosowania. Z kartkami polskimi sprawa była prosta. Wydrukowano na nich dwa słowa: „Polska – Polen” (…). Wydawać by się więc mogło, że niemieckie kartki winny były nosić napis: „Deutschland – Niemcy”. Nic podobnego. Wydrukowano na nich gotykiem słowa: „Ostpreussen – Prusy Wschodnie”. (…) Warmiacy i Mazurzy, jeżeli nie chcieli głosować za Polską, nie byli więc w ten sposób zmuszeni do oddawania swych głosów za Niemcami, głosować mogli na swoje Prusy Wschodnie.
Źródło: Plebiscyt na Warmii i Mazurach, [w:] P. Sowa, Po obu stronach kordonu, Olsztyn 1969, s. 66.
Międzynarodowy kontekst plebiscytu na Warmii i MazurachW dodatku niepowodzenia polskie na froncie walki z Rosją, rozdmuchiwane celowo przez Niemców, sprawiły, że zagadnienie plebiscytu w umysłach mas przekształciło się z wyboru między Polską a Niemcami w wybór między bolszewizmem a dotychczasową formą życia. Terror niemiecki dopełniał reszty. Było rzeczą jasną, że w głosowaniu opowiedzą się za Polską tylko jednostki, najbardziej narodowo uświadomione i gotowe narazić się w wypadku klęski na mściwy odwet niemiecki.
Źródło: Międzynarodowy kontekst plebiscytu na Warmii i Mazurach, [w:] W. Pobóg-Malinowski, Najnowsza historia polityczna Polski. Tom drugi. 1914-1939, cz. 2, Gdańsk 1990, s. 466.
Rozstrzygnij, czy na mapie zaznaczono obszar plebiscytu. Odpowiedź uzasadnij.
Rozstrzygnij, czy – według autorów przekazu ze źródła 1 - Niemcy przestrzegali zarządzenia Międzysojuszniczej Komisji Rządzącej i Plebiscytowej. Odpowiedź uzasadnij.
Źródło 1
Źródło 2
Wyjaśnij, dlaczego „rocznica majowa” w 1922 r. stanowiła powód uroczystości w polskiej części Górnego Śląska.
Wyjaśnij, dlaczego Józef Piłsudski nie wydał oficjalnego rozkazu o zajęciu Wilna.
Słownik
istniejąca w latach 1920–1946 organizacja międzynarodowa, poprzedniczka ONZ; siedzibą Ligi Narodów była Genewa
międzynarodowy organ wykonawczy powołany przez kończący I wojnę światową traktat wersalski, działający w latach 1920–1935; w skład Rady Ambasadorów wchodzili paryscy ambasadorowie Wielkiej Brytanii, Włoch, Japonii i USA
traktat pokojowy kończący I wojnę światową, podpisany 28 czerwca 1919 r. przez Niemcy, mocarstwa ententy i państwa z nimi sprzymierzone