Powstania śląskie 1919 - 1921

W 100‑lecie wybuchu I powstania śląskiego rok 2019 został uznany przez Sejm Rzeczypospolitej Polskiej Rokiem Powstań Śląskich. Trzy powstania stanowiły jeden z najbardziej dramatycznych aktów walki o granicę odrodzonego państwa polskiego po zakończeniu I wojny światowej. Polacy i Niemcy, działając zbrojnie i dyplomatycznie, chcieli uzyskać od mocarstw ententy uznanie swoich racji. Wysuwali argumenty historyczne, etniczne i gospodarcze. Sytuacja była skomplikowana i delikatna. Jakie skutki przyniosły te zmagania? Czy Śląsk znalazł się ostatecznie w granicach II Rzeczypospolitej?

Do kogo należał Górny Śląsk?

Górny Śląsk już przed rozbiorami Polski znajdował się poza jej granicami, a w momencie wybuchu I wojny światowej należał do Cesarstwa Niemieckiego. Po wojnie zarówno Polacy, jak i Niemcy widzieli go w granicach swoich państw. Obie strony powoływały się nie tylko na argumenty historyczne, ale również gospodarcze i prawne.

Górny Śląsk zamieszkiwało ok. 70 proc. ludności polskojęzycznej. Jednak nie wszyscy mówiący po polsku chcieli się identyfikować z państwem polskim, choć wydarzenia końca 1918 r., zwłaszcza zwycięskie powstanie wielkopolskie, odbiły się szerokim echem na Górnym Śląsku. Niemcy tworzyli silne enklawy w dużych miastach, stanowili lokalną inteligencję – warstwę urzędniczą, nauczycieli, duchownych. Mieli także największy udział we własności rolnej, podczas gdy Polacy należeli do warstwy drobnego chłopstwa i robotników. Podziały społeczne pokrywały się więc z narodowymi, a walka z uciskiem ze strony właścicieli ziemskich i przemysłowych – z walką o przynależność do Polski. Nie bez znaczenia był również czynnik ekonomiczny. Tereny Górnego Śląska były bogate w surowce kopalniane i stanowiły ważny ośrodek przemysłowy.

R1DU3NE75CHV51

Zdjęcie przedstawia mężczyznę z wąsem, włosami zaczesanymi na bok. Ubrany w garnitur, pod szyją krawat.

Industrializacja tych ziem została zapoczątkowana już w drugiej połowie XVIII w. i objęła głównie przemysł ciężki, przede wszystkim górnictwo oraz hutnictwo. Podczas I wojny światowej Śląsk zaopatrywał sektor zbrojeniowy Niemiec. Oba państwa wiązały z tą kwestią swoją odbudowę gospodarczą po wyniszczającej wojnie. Niemcy uważali, że cała wartość zastanego tam przemysłu jest ich dziełem. Twierdzili też, że bez Górnego Śląska nie będą w stanie spłacać odszkodowań wojennych. Dla Polski Śląsk stanowił nadzieję na rozwój ekonomiczny nowo powstałego państwa. Wraz z zakończeniem pierwszej wojny światowej i upadkiem mocarstw zaborczych konflikt z Niemcami o Górny Śląsk się zaostrzał. Teren Śląska pozostawał pod kontrolą Niemiec, ale w listopadzie i grudniu 1918 r. odbyły się masowe polskie manifestacje, m.in. w Zabrzu, Bytomiu i Królewskiej Hucie. W dniu 25 października 1918 r. Wojciech Korfanty, występując w niemieckim parlamencie (Reichstagu), domagał się odbudowy państwa polskiego ze wszystkich trzech rozbiorów, podkreślał także przynależność Śląska: „[…] oświadczam, że nie chcemy ani jednego powiatu niemieckiego, tylko żądamy polskich powiatów Górnego Śląska, Śląska Średniego, Poznańskiego, polskich Prus Zachodnich i polskich powiatów Prus Wschodnich”.

Mapa - Powstania śląskie w latach 1919–1921 

R1O4THGNFTJJS

Mapa przedstawia powstania śląskie w latach 1919‑1921. Granice obszaru plebiscytowego Górnego Śląska przebiegały pionowo przez obecne województwo dolnośląskie, tworząc tym samym granicę pomiędzy Niemcami a Polską, dalej przez województwo opolskie i śląskie a Czechosłowację, w kierunku północnym okalając te województwa. Siedziba Międzysojuszniczej Komisji Rządzącej i Plebiscytowej na Górnym Śląsku: Opole. Ważniejsze potyczki I (VIII 1919 rok) Mysłowice, II (VIII 1920 rok) Pszczyna, Wodzisław, Mikołów, Królewska Huta, III (V- VII 1921 rok) Stare Olesno, Zębowice, Sławięcice, Góra św. Anny, Kędzierzyn. Linia Korfantego 22 III 1921 rok przebiegała od granicy Polsko‑Czeskiej przez województwo Opolskie. Ziemie przyznane w 192 roku przez Radę Ambasadorów wschodnia część województwa Śląskiego. Ziemie przyznane Niemcom to w dużej mierze teren obecnego województwa Opolskiego. Zasięg pierwszych powstań śląskich w sierpniu 1919 przebiegał przez Tarnowskie Góry, Królewską Hutę, Katowice, Mikołów, Pszczynę, Pawłowice, Rybnik i Wodzisław. Zasięg drugich powstań śląskich w sierpniu 1920 przebiegał przez Rybnik, Gliwice, Ozimek, Strzelce, Lubliniec. Zasięg trzecich powstań śląskich w maju i sierpniu 1921 przebiegał przez Racibórz, Koźle, Krapkowice, Ozimek, Zębowice, Stare Olesno, Kluczbork, Gorzów Śląski. Działania powstańców w 1921 miały miejsce pod Wodzisławem, Raciborzem, Bierawą, Górą Św. Anny, Kluczborkiem. Kontrnatarcie niemieckie w 1921 miały miejsce pod Wodzisławem, Bierawą, Kędzierzynem, Sławięcicami, Górą Świętej Anny, Starym Olesnem.

Tymczasem Niemcy ani myśleli oddać choć fragment tych ziem. Na całym terenie Górnego Śląska nasilał się terror niemiecki, następowała koncentracja wojsk i policji niemieckich. Z kolei działacze polscy na Śląsku, obserwując powstanie wielkopolskie, zaczęli myśleć o wszczęciu powstania także na Górnym Śląsku. W styczniu 1919 r. powołali Polską Organizację Wojskową Górnego Śląska (POW GŚl.), skupiającą w swoich szeregach kilkanaście tysięcy osób. Termin powstania był jednak kilkakrotnie przesuwany ze względu na sytuację międzynarodową. Czekano m.in. na zakończenie konferencji pokojowej w Paryżu 28 czerwca 1919 r., podczas której postanowiono, że o spornym terenie zadecyduje plebiscyt.

Spontaniczny sprzeciw przeciwko niemieckim represjom – I powstanie śląskie

Latem 1919 r. Górny Śląsk przypominał beczkę prochu. Przyczyniły się do tego nie tylko warunki ekonomiczne, ale także niezadowolenie ludności polskiej z postanowień ententy w Wersalu oraz niemieckie represje wobec polskich działaczy. Bezpośrednią przyczyną wybuchu I powstania śląskiego była masakra górników z kopalni „Mysłowice”, którzy domagali się zaległych wypłat. Kiedy 15 sierpnia 1919 r. tłum wtargnął przez bramę, wojsko niemieckie otworzyło ogień. Zginęło siedmiu górników, dwie kobiety i dziecko. W nocy z 16 na 17 sierpnia wybuchło powstanie pod dowództwem komendanta POW Górnego Śląska Alfonsa Zgrzebnioka. W pierwszych dniach udało się odnieść kilka sukcesów, jednak całe powstanie zakończyło się klęską. Zadecydował o tym brak zorganizowania i współdziałania. Powstańcy nie mieli planu, a brak koordynacji spowodował, że pojedyncze ogniska oporu łatwo zlikwidowano. Dodatkowo powstaniu nie sprzyjał fakt, że wojska polskie były zaangażowane w wojnę na wschodzie, a władze centralne Rzeczypospolitej biernie odniosły się do działań powstańców, nie chcąc zaogniać sytuacji na arenie międzynarodowej.

RCLMZZ8UQ3VVL

Zdjęcie przedstawia fotografię wojenną. Grupa młodych żołnierzy w mundurach z pistoletami. Po środku nich karabin maszynowy. To on jest bohaterem zdjęcia.

Teren powstania ograniczył się do powiatów: rybnickiego, pszczyńskiego, bytomskiego, katowickiego i lublinieckiego. Powstanie zostało krwawo stłumione i zakończyło się 24 sierpnia. Jego konsekwencją były ogromne represje, a także pacyfikacja wsi i miast przez oddziały niemieckie w ramach odwetu.

Pod wodzą Wojciecha Korfantego – II powstanie śląskie

W drugiej połowie 1919 r. po obu stronach zaczęto czynić przygotowania do plebiscytu. Prowadzona kampania ponownie zaostrzyła stosunki polsko‑niemieckie. Terror niemiecki, który początkowo zelżał pod wpływem państw ententy, przybrał na sile. Niemcy zorganizowali własną policję – Sipo – która stosowała represje wobec Polaków, a apogeum jej działalności przypadło na sierpień 1920 r., kiedy prasa podała fałszywą informację o zdobyciu Warszawy przez bolszewików. Doszło wtedy do ataku na siedzibę inspektora Komisji Międzysojuszniczej w Katowicach, zdemolowania polskiego komitetu plebiscytowego, a nawet samosądu na polskim lekarzu Andrzeju Mielęckim dokonanym przez niemieckich bojówkarzy.

R6KNNMEF7QR3P1

Fotografia przedstawia oddział powstańczy. Prości chłopi zagarnięci do walki. Niektórzy z rowerami, w zwykłym codziennym ubiorze z szarfą na ramieniu. Każdy przerzuca przez ramię strzelbę. Przed nimi oficerowie konno.

Już 17 sierpnia doszło do spontanicznych walk, które rozwinęły się w powstanie w nocy z 19 na 20 sierpnia 1920 roku. Pretekstem do jego wybuchu było zabicie lekarza i działacza narodowego Andrzeja Mielęckiego przez niemieckich bojówkarzy. Na czele powstania stanął Wojciech Korfanty. Tym razem akcja zbrojna była przemyślana i realizowana według planu. Powstanie zakończyło się 25 sierpnia obietnicą likwidacji Sipo i powołaniem wspólnej polsko‑niemieckiej Policji Plebiscytowej (Policji Górnego Śląska).

Czas na decyzję – plebiscyt na Górnym Śląsku

R1LTLD2TDATOV1

Fotografia przedstawia grupowe zdjęcie Członków Polskiego Komisariatu Plebiscytowego. Wśród elegancko ubranych mężczyzn, w garniturach, kamizelkach, pod krawatem, do zdjęcia pozuje pies.

Początkowo państwa ententy postanowiły o przyznaniu całego Górnego Śląska Polsce, jednak dzięki zabiegom Wielkiej Brytanii, a także skutecznej argumentacji niemieckiej przeciwko takiemu rozwiązaniu, w drodze kompromisu wyznaczono plebiscyt, na podstawie którego miała zostać ustalona granica między Polską a Niemcami. Jeszcze przed II powstaniem śląskim, w lutym 1920 r., powstała Międzysojusznicza Komisja Rządząca i Plebiscytowa na Górnym Śląsku z siedzibą w Opolu, na czele której stanął francuski gen. Henri Le Rond. Dla zabezpieczenia prac komisji przybyły wojska sojusznicze – Francji, Włoch oraz Wielkiej Brytanii.

W Bytomiu powstał Polski Komisariat Plebiscytowy z Wojciechem Korfantym na czele, a Niemiecki Komisariat Plebiscytowy w Katowicach kierowany był przez Kurta Urbanka. Oba komisariaty reprezentowały interesy ludności na Górnym Śląsku, w zakres ich działalności wchodziło nie tylko przygotowanie plebiscytu, ale także prowadzenie akcji propagandowej i działania wywiadowcze. Elementem kampanii były też deklaracje, które złożyła Polska, np. gwarantowała Śląskowi ustawą Sejmu z 15 lipca 1920 r. autonomię. Plebiscyt górnośląski odbył się 20 marca 1921 r. Za Polską opowiedziało się 40,4 proc. ogółu głosujących (670 gmin), natomiast za Niemcami – 59,4 proc. (830 gmin). Spory wpływ na wyniki głosowania miał udział prawie 200 tys. emigrantów, którzy urodzili się na terenie Górnego Śląska, ale tam nie mieszkali. Mimo że pomysł ten wyszedł od strony polskiej, to nie ona okazała się jego głównym beneficjentem. Dzięki skutecznie skoordynowanej akcji przytłaczająca większość emigrantów głosowała za Niemcami. W związku z wynikami plebiscytu pojawiło się pytanie: czy cały Górny Śląsk powinien przypaść Niemcom, czy tylko poszczególne powiaty? Korfanty zaproponował tzw. linię Korfantego jako granicę podziału, licząc na poparcie aliantów. Na Zachodzie zwyciężyła jednak niekorzystna dla Polski propozycja włosko‑angielska, przyznająca Rzeczpospolitej jedynie powiat pszczyński, rybnicki i niewielką część powiatu katowickiego. To przeważyło szalę - wybuch powstania był już tylko kwestią czasu.

Ostatni protest – III powstanie śląskie

Ludność polska, która nie zgadzała się z wynikami plebiscytu, stanęła do ostatniego, III powstania śląskiego w nocy z 2 na 3 maja 1921 r., aby opanować jak największą część Górnego Śląska, przede wszystkim Górnośląskiego Okręgu Przemysłowego (GOP). Powstańcy, działając z zaskoczenia, zdołali w początkowej fazie opanować strategiczne punkty, m.in. Katowice, Bytom, Królewską Hutę. Było to najlepiej zorganizowane powstanie śląskie. Na jego czele, jako dyktator, ponownie stanął Wojciech Korfanty, a naczelnym dowódcą został najpierw ppłk Maciej Mielżyński, a następnie ppłk Kazimierz Zenkteller.

R1GSGBS3ASPFG1

Fotografia przedstawia mężczyzn w szeregach na mustrze. Każdy trzyma broń opartą na ramieniu. W tle zabudowa miejska. Widać wieżę kościoła.

Najdramatyczniejsze walki toczyły się o Górę Świętej Anny od 21 maja. Powstańcy odpierali atak wojsk niemieckich, a starcie to nabrało wymiaru symbolicznego ze względu na obronę klasztoru – miejsca kultu. Do dziś to wydarzenie jest upamiętniane przez Polaków, a papież Jan Paweł II odbył tam pielgrzymkę w 1983 r, wzięło w niej udział około miliona osób. Dzięki wysiłkowi wojsk alianckich 26 maja zawarto rozejm, chociaż walk nie przerwano. Niemcy nie zdołali zdławić powstania i zająć największych górnośląskich miast, a powstańcy doprowadzili ostatecznie do załamania niemieckiej ofensywy.

Ostateczny podział Górnego Śląska

Podział Górnego Śląska został dokonany 20 października 1921 roku na mocy postanowień Konferencji Ambasadorów państw ententy. Z obszaru plebiscytowego do Polski przyłączono 29 proc. terenu i 46 proc. ludności, natomiast w Niemczech pozostało 71 proc. obszaru i 54 proc. ludności. Po stronie polskiej wciąż mieszkało ok. 250 tys. Niemców, a po niemieckiej między 530 a 750 tys. Polaków. W Polsce znalazły się m.in. Katowice, Świętochłowice, Królewska Huta (obecny Chorzów), Rybnik, Lubliniec, Tarnowskie Góry i Pszczyna. Podział był korzystny dla Polski gospodarczo – na przyłączonym terenie znajdowały się m.in. 53 z 67 istniejących kopalni oraz 9 stalowni i 22 wielkie piece.

Mapa interaktywna

Zapoznaj się z mapą Górnego Śląska w latach 1919–1921, na której zostały przedstawione próby podziału Górnego Śląska w wyniku plebiscytu.

Trenuj i ćwicz

Słownik