Świat starożytnych Greków
Państwo Filipa II
Jak napisał jeden z historyków współczesnych, historia Macedonii do czasów Filipa II to szybkie i krótkie wzloty oraz dłuższe okresy kryzysów
.* Za pierwszego historycznego władcę uchodził Perdikkas (VII w. p.n.e.) z dynastii Argeadów, wywodzących swoje pochodzenie od Heraklesa. Przez długi czas Macedonia nie miała większego znaczenia politycznego. Podczas wojen perskich stanęła po stronie Persów (król Aleksander I wziął nawet udział w wyprawie Kserksesa), później wdała się w konflikt z Atenami, budującymi swoje imperium w ramach Związku Morskiego. W trakcie wojny peloponeskiej kluczyła między Atenami a Spartą, później toczyła wyniszczające walki z sąsiednimi ludami barbarzyńskimi. Do największej klęski doszło w 359 r. p.n.e.: król Perdikkas, brat Filipa, stracił życie w bitwie z Ilirami, a połowa jego armii została zgładzona. Kiedy Filip obejmował tron, kraj chylił się ku upadkowi.
Indeks górny *Źródło: M.J. Olbrycht, Aleksander Wielki i świat irański, Rzeszów, 2004. Indeks górny koniec*Źródło: M.J. Olbrycht, Aleksander Wielki i świat irański, Rzeszów, 2004.
Ocenisz, czy Filipa II faktycznie można nazwać „największym budowniczym państwa i armii w świecie starożytnym”.
Opiszesz, w jaki sposób Filip poszerzał podległe sobie tereny i podporządkowywał m.in. greckie poleis.
Scharakteryzujesz sposób walki macedońskiej falangi i ocenisz skuteczność tej taktyki.
Ku wielkości. Reformy Filipa II
Po objęciu władzy Filip (a miał wówczas 24 lata) drogą przekupstw, dyplomacji i ustępstw terytorialnych odroczył inwazję sąsiadów i przystąpił do gruntownej przebudowy państwa. Skala działań była imponująca. Jeden ze współczesnych uczonych, historyk Robin Lane Fox nie wahał się nazwać Filipa największym budowniczym państwa i armii w świecie starożytnym
. Reformy przebiegały na trzech polach:
Gospodarka. Król umiejętnie wykorzystywał bogactwa Macedonii. Kraj dzielił się na dwa regiony: górzystą północ, świetnie nadającą się pod pastwiska, oraz równinne, żyzne południe, przynoszące przy odpowiedniej trosce wysokie plony. Król dbał o rozwój własności ziemskiej. W tym celu nadawał ludności nadziały ziemi, dążąc do wzrostu zamożności i liczebności średniego chłopstwa (z którego mógł rekrutować piechotę), a także arystokracji (walczącej w konnicy). Dobrem Macedonii były też lasy, z których pozyskiwano, a następnie eksportowano drewno na statki, żywicę i smołę. Za czasów Filipa powstało także kilka nowych miast i dobrze ufortyfikowanych osad. Głównym jednak źródłem bogactwa Filipa były obfite złoża srebra w górach Pangaion, gdzie wydobywano wielką sumę tysiąca talentów rocznie. To właśnie stąd Filip czerpał środki na większość swoich przedsięwzięć.
Armia. Reforma armii była pierwszym zadaniem, jakie postawił przed sobą Filip. Armia macedońska od dawna słynęła ze świetnej jazdy; tworzyli ją hetajrowie. Na tym polu nie doszło do rewolucji. Bolączką była jednak fatalna piechota. Filip wyznaczył sobie cel stworzenia nowego typu piechoty walczącego w odmienny (jak się okazało, skuteczniejszy) sposób niż hoplici w Grecji; byli to tzw. sarissophoroi („noszący sarissy”). Obok nich tworzono elitarny oddział hypaspistów (hypaspistes – „tarczownicy”) w liczbie 3 tys., do których kierowano najsilniejszych, najwyższych i najwaleczniejszych Macedończyków. Poddawano ich długotrwałemu treningowi wojskowemu, aby później zdołali sprawdzić się w każdej sytuacji na polu bitewnym. Byli uzbrojeni w podobny sposób jak hoplici, ale ćwiczyli więcej od nich, a więc na ogół górowali nad Grekami w bezpośrednim starciu.
„Chłopcy królewscy”. W nauce częściej spotyka się określenie „korpus paziów” (jaśniejsze, choć niezgodne z greką). Była to instytucja znana już wcześniej, ale Filip rozwinął ją w niespotykanym dotąd stopniu. „Chłopcami królewskimi” nazywano młodzież w wieku 14–18 lat przebywającą na dworze królewskim. W „szkole chłopców królewskich” uczono sztuki wojennej, filozofii, administracji oraz zasad honoru. Adepci byli zobowiązani do posług przy królu, towarzyszenia mu w różnych aktywnościach, takich jak polowanie, a nawet do uczestnictwa w wojnach. Wywodzili się z najznamienitszych rodzin arystokratycznych. Król trzymał ich przy sobie, aby kształtować młode, chłonne umysły i przygotowywać do służby na rzecz państwa. Byli oni także po prostu zakładnikami, co ograniczało ryzyko buntu ich potężnych ojców (król zapraszał na dwór także synów znamienitych przedstawicieli dopiero co podbitych terenów).
Ku Grecji. Demostenes
Po uporaniu się z kryzysem Filip zaprzęgnął sprawnie działającą maszynę państwową do wojny. Wrogów miał wielu. Pokonawszy Ilirów skierował wzrok na południe. Najpierw podporządkował sobie Trację, zajmując wiele ważnych i należących do Aten ośrodków, z bogatą Amfipolis na czele. Od połowy IV w. p.n.e. stale ingerował w sprawy Greków. Początkowo dążył do podporządkowania sobie Tesalii, co ostatecznie nastąpiło w 346 r. p.n.e., jednocześnie umacniając swoją pozycję w Tracji, a także przygotowując grunt pod inwazję na Grecję. W tym celu rozpoczął szeroko zakrojoną kampanię propagandową, przedstawiając się jako mąż opatrznościowy, który byłby w stanie nie tylko ustabilizować nękaną konfliktami Grecję, ale także skierować połączone siły grecko‑macedońskie na odwiecznego wroga na wschodzie. Aby to było możliwe, należało jednak przełamać opór Aten. A wcześniej uciszyć Demostenesa, najwybitniejszego mówcę ateńskiego, który w filipikach ostrzegał Ateńczyków i innych Greków, że Filip pod hasłami zaprowadzenia w Grecji pokoju tak naprawdę dąży do podporządkowania sobie greckich poleis.
Ku Persji. Cheroneja i Związek Koryncki
W wyniku starań Demostenesa w Atenach utworzono specjalny skarbiec wojenny, rozpoczęto rozbudowę i reorganizację floty, a nawet zbudowano nowy arsenał w Pireusie. Nie na wiele to się zdało. Gdy Filip rozpoczął z końcem lat 40. działania wojskowe, po stronie Ateńczyków stanęło niewiele poleis. Wśród nich były jednak Teby, dysponujące najlepszą wówczas piechotą. Do rozstrzygnięcia doszło w bitwie pod Cheroneją w 338 r. p.n.e. Wielkie zasługi miał w niej Aleksander, syn Filipa, który na czele konnicy hetajrów przeprowadził decydującą szarżę na pozycje zajmowane przez Święty Zastęp. Ateny Filip oszczędził, zostawiając im dużą samodzielność, jednak do Teb wprowadził garnizon. Rok później, w 337 r. p.n.e., zaprosił do Koryntu każdą ważniejszą polis (poza Spartą) i zaproponował im utworzenie sojuszu wszystkich Greków, których obowiązywałby „pokój powszechny”. W efekcie powstał Związek Koryncki (Liga Koryncka). Niemal każde z państw związkowych miało zapewnioną autonomię, lecz było zobowiązane dostarczać wojsko dla hegemona, którym została Macedonia. Niebawem na pierwszym zgromadzeniu członków Związku Filip ogłosił wielką wyprawę przeciw Persji. Wszystkie poleis poparły inicjatywę Filipa i zobowiązały się do dostarczenia wojsk. Na wiosnę 336 r. p.n.e. w Azji Mniejszej wylądował korpus w celu stworzenia przyczółku i swoje zadanie wykonał. Wszystko było gotowe do wyprawy. Inwazję wstrzymała na dwa lata niespodziewana śmierć króla. Dzieła ojca dokończy wybitny syn.
Dwór macedońskiego władcy
Filip, tak jak i inni królowie macedońscy, był poligamistą. W sumie miał aż siedem żon, a wszystkie jego dzieci były książętami i księżniczkami. To rodziło spory o sukcesję, dlatego Filip jeszcze za życia wskazał swojego następcę – syna Aleksandra, który towarzyszył mu w wielu wyprawach. Tym samym matka Aleksandra, Olimpias stała się najważniejszą kobietą na dworze. Filip ostatnią ze swoich żon, Kleopatrę, bratanicę wodza Attalosa, poślubił w 337 r. p.n.e., w wieku 45 lat. Było to przyczyną konfliktu między królem a Aleksandrem i jego matką, którzy obawiali się utraty tronu. Oprócz oficjalnych żon macedoński władca miał wiele kochanek, a obyczaje panujące na jego dworze budziły w Grecji zgorszenie.
Filip podziwem darzył grecką kulturę i filozofię. Przez swoich zwolenników uznawany był za niezwykle światłego człowieka. Na wielu posłach greckich wywierał ogromne wrażenie; jeden z nich o imieniu Ktesifon tak go opisał: nie spotkałem dotychczas tak uprzejmego i czarującego człowieka
. Inni chwalili talent oratorski i dobrą pamięć Filipa. Król Macedonii dbał o dobre wykształcenie swoich dzieci. W 343 r. p.n.e. zaprosił na swój dwór słynnego greckiego filozofa Arystotelesa i powierzył mu wychowanie Aleksandra.
Zapoznaj się z animacją
Film dostępny pod adresem /preview/resource/R1P8Z7UEOBTF2
Film nawiązujący do treści materiału - dotyczy macedońskiej falangi.
Na podstawie animacji scharakteryzuj sposób walki macedońskiej falangi.
Porównaj sposób walki i wyposażenie piechoty macedońskiej i greckiej. Możesz posiłkować się poniższą ilustracją przedstawiającą greckich hoplitów w szyku.
Scharakteryzuj sposób walki i wyposażenie piechoty greckiej i macedońskiej. Jakie występują między nimi różnice?
Trenuj i ćwicz
Połącz pojęcie historyczne z poprawną definicją.
Zaznacz, które z poniższych twierdzeń są prawdziwe, a które fałszywe.
Na podstawie tekstu źródłowego opisz trzy środki bądź zarzuty, za pomocą których Demostenes dyskredytował Filipa II. W odpowiedzi porównaj to, jak Demostenes przedstawiał Ateny i Macedonię. Następnie na podstawie opracowania historycznego zakwestionuj jeden z zarzutów i wyjaśnij, dlaczego Demostenes mijał się z prawdą.
Fragment tekstu źródłowego
Trzecia mowa przeciw FilipowiI to musicie sobie uświadomić, że krzywdy, których doznali Grecy od Spartan lub od nas, przynajmniej pochodziły od prawowitych synów Hellady. Należałoby je uznać niejako za postępki prawowitych dziedziców wielkiego majątku, którzy winni są pomyłek i błędów w jego zarządzaniu i za to zasługują na naganę i zarzuty. Ale nie można o nich powiedzieć, że postąpili tak nie mając ani praw do majątku, ani nie będąc prawowitymi dziedzicami. Gdyby tak niewolnik lub podrzutek spróbował zmarnować i roztrwonić dobra, do których nie miał prawa, z jakim, na Heraklesa, oburzeniem potępiłaby go opinia publiczna. Ale osoba Filipa i jego obecne postępki nikogo jakoś nie wytrącają z równowagi, a przecież to nie Grek ani człowiek mający coś wspólnego z Grekami, ani nawet barbarzyńca z kraju, którego nazwę godzi się wymienić, lecz chłystek z Macedonii, gdzie jak dotąd nigdy nie można było nabyć porządnego niewolnika.
Źródło: Demostenes, Trzecia mowa przeciw Filipowi, rozdz. 30–31, tłum. R. Turasiewicz.
Fragment opracowania historycznego
Historia powszechna. StarożytnośćMimo etnicznego i językowego pokrewieństwa Grecy uważali Macedończyków za obcych oprócz rodu panującego, którego rzekome pochodzenie od królów Argos oficjalnie uznano na pocz. V w. [p.n.e.] dopuszczeniem [króla Macedonii] Aleksandra I do udziału w igrzyskach olimpijskich [w których mogli brać tylko Grecy]. Nastawieniu temu towarzyszyła jednak świadomość fundamentalnej bliskości, dzięki której Grek czuł się w Macedonii bardziej u siebie niż u innych „barbarzyńców”. Już pod koniec V w. [p.n.e.] dwór macedoński przyciągał największych artystów greckich ([…] Eurypides[a]).
Źródło: Adam Ziółkowski, Historia powszechna. Starożytność, Warszawa 2014, s. 528.
Na podstawie analizy tekstu inskrypcji z przysięgą, jaką złożyły poleis wchodzące w skład Związku Korynckiego, zdecyduj, które z poniższych zdań są prawdziwe.
[Przysięgam na Zeusa, Ziemię, Słońce, Pos]ejdona, A[tenę, Aresa, na wszystkich bogów i wszystkie boginie:]
Dotrzymam [pokoju i nie złamię] układów [zawartych z Filipem]. Nie podejmę działań zbrojnych [przeciwko nikomu], kto trwa przy [przysięgach, ani na ziemi,] ani na morzu. [Ani miasta, ani twierdzy] nie zagarnę, [ani w drodze wojny portu do] któregokolwiek ze [współuczestniczących w pokoju,] żadnym sposobem. Ani panowania [Filipa i jego potomków] nie obalę, ani też [ustrojów, jakie miało] każde państwo, kiedy przysięgi pokoju zaprzysięgało. [Ani sam nie uczynię nic przeciwnego] tym [układom, ani też nikomu innemu] na to nie pozwolę w miarę swych sił. Jeśliby zaś ktoś uczynił coś niezgodnego z [tymi układami, udzielę] pomocy, gdy tylko zawiadomią o tym poszkodowani. I będę prowadził wojnę [przeciw temu, kto złamie ten pokój powszechny], kiedy tylko [postanowi Rada] Związku i kiedy hegemon [zawezwie].
Źródło: IG 2, 2, 236, tłum. A. Krawczuk.
Odwołując się do treści inskrypcji z poprzedniego ćwiczenia, uzasadnij, na jakiej podstawie autorka opracowania historycznego postawiła tezę zawartą we fragmencie zamieszczonym poniżej.
Świat grecki od Homera do KleopatryZwiązek Koryncki, gwarant pokoju powszechnego, stawał się przymierzem militarnym skierowanym przeciwko Persji.
Źródło: Danuta Musiał, Świat grecki od Homera do Kleopatry, Warszawa 2008, s. 195.
Poniższe teksty dotyczą sposobu potraktowania przez Filipa Tebańczyków i Ateńczyków po bitwie pod Cheroneją. Na ich podstawie odpowiedz, dlaczego Filip z rozmysłem odmiennie potraktował dwa najważniejsze państwa w Grecji.
Fragment tekstu źródłowego
Ateńczykom, którzy byli dla niego największymi wrogami, i jeńców odesłał bez okupu, i ciała poległych w bitwie wydał dla pogrzebania, i sam ich zachęcał, by resztki zwłok odnieśli do grobowców rodzinnych. Ponadto wysłał do Aten syna, Aleksandra, z przyjacielem Antypatrem, aby zawrzeć z nimi pokój i przyjaźń. Przeciwnie postąpił: z Tebańczykami: nie tylko sprzedał wziętych do niewoli, ale nawet kazał sobie zapłacić za umożliwienie pogrzebu tych, co polegli. Spośród przywódców jednych kazał ściąć siekierą, drugich skazał na wygnanie, wszystkim skonfiskował dobra. Przywołał natomiast do ojczyzny tych, którzy zostali z niej niesprawiedliwie wypędzeni [czyli zwolenników Filipa].
Fragment opracowania historycznego
Świat grecki od Homera do KleopatryW podzięce [za łagodne potraktowanie Aten] król Macedonii otrzymał ateńskie obywatelstwo, a na agorze stanął jego pomnik.
Źródło: Danuta Musiał, Świat grecki od Homera do Kleopatry, Warszawa 2008, s. 194.
Na podstawie analizy źródeł i fragmentu opracowania historycznego wyjaśnij sens ukazanych na monetach treści. Następnie, mając na uwadze fakt, że złote monety ówcześnie bił wyłącznie król Persji, wyjaśnij, dlaczego Filip II zdecydował się na podobną emisję.
Fragment źródła historycznego
AleksanderFilip zajął wtedy miasto Potidaję […] i tam nadeszły go […] wiadomości: […] o zwycięstwie królewskiego konia wyścigowego na igrzyskach olimpijskich.
Źródło: Plutarch, Aleksander, rozdz. 3, tłum. M. Brożek.
Fragment opracowania historycznego
Starożytni olimpijczycy. Sportowe życie antycznej GrecjiWyścigi konne, zwłaszcza gonitwy kwadryg, zaliczano do najważniejszych elementów programu starożytnych zawodów [olimpijskich].
Źródło: Stephen G. Miller, Starożytni olimpijczycy. Sportowe życie antycznej Grecji, tłum. I. Żółtowska, Warszawa 2006, s. 74.
Okoliczności śmierci Filipa II, który został zamordowany w Ajgaj w 336 r. p.n.e., były przedmiotem dyskusji starożytnych i wciąż są roztrząsane przez współczesnych historyków. Przeanalizuj źródło B i fragment opracowania historycznego, a następnie wyjaśnij, na jakich podstawach autor źródła A mógł postawić swoją tezę. W odpowiedzi odwołaj się do powodów, którymi mogli się kierować Olimpias i Aleksander.
Źródło A
Zarys dziejów powszechnych starożytności na podstawie Pompejusza TrogusaNiektórzy także mówili, że matka Aleksandra [Olimpias, która pochodziła z Epiru, krainy sąsiadującej z Macedonią] nasłała go [zabójcę Filipa II] i że sam Aleksander dobrze wiedział o planowanym zabójstwie ojca.
Źródło: Justyn, Zarys dziejów powszechnych starożytności na podstawie Pompejusza Trogusa, ks. IX, rozdz. 7, tłum. I. Lewandowski.
Źródło B
AleksanderNajwyraźniej zaś wystąpiło to [napięcia w rodzinie królewskiej] w nieporozumieniu, do którego doprowadził Attalos [arystokrata na dworze Filipa II] na weselu Kleopatry. Tę pannę Filip brał za żonę, zakochawszy się w niej mimo swego wieku, i wtedy Attalos, który był jej wujem, zwrócił się w stanie nietrzeźwym do Macedończyków z apelem, by prosili bogów o prawego następcę tronu z Filipa i Kleopatry. Oburzony tym Aleksander zawołał: „Ty wstrętny łbie! A ja ci się wydaję nieprawym?” – i cisnął w niego pucharem.
Źródło: Plutarch, Aleksander, rozdz. 9, tłum. M. Brożek.
Fragment opracowania historycznego
Aleksander WielkiWygląda na to, że czterdziestoparoletni Filip (co zdarza się niektórym mężczyznom w średnim wieku) zakochał się w o ponad połowę młodszej od siebie Kleopatrze. W odróżnieniu od wszystkich swoich poprzedniczek była ona Macedonką.
Źródło: Ryszard Kulesza, Aleksander Wielki, Warszawa 2009, s. 48.
Słownik
nazwa trzech kunsztownych mów Demostenesa, w których atakował zaborczą politykę Filipa II nastającego na wolność i niezależność Grecji; do końca XIX w. były podstawową lekturą w szkołach
(gr. hegemonia – przywództwo) przewaga polityczna i militarna jednego państwa nad innymi, zarówno w skali lokalnej, jak i ogólnogreckiej
„towarzysze”, arystokraci macedońscy, skupieni wokół króla, byli jego doradcami i ludźmi do zadań specjalnych; podstawą ich pozycji były wielkie majątki ziemskie pozwalające im na zakup i utrzymanie koni
lud indoeuropejski zamieszkujący dzisiejszą Albanię i Serbię, dzielił się na liczne plemiona; Filip najcięższe walki prowadził z Dardanami i stojącym na ich czele Bardylisem. To właśnie on zabił w bitwie brata Filipa, Perdikkasa, i wytępił prawie połowę armii macedońskiej; Filip pokonał go na równinie Lynkos w 358 r. p.n.e., stosując w walce szyk ukośny, którego nauczył się w Tebach
najsłynniejszy ateński port
elitarny oddział armii tebańskiej składający się z żołnierzy, których łączyły związki homoerotyczne
podstawowa jednostka wagi o wielkości różnej zależnie od okresu i regionu; najpopularniejszy był talent attycki (26,2 kg) i eginecki (37,1 kg)