Wojna peloponeska

Założony przez Ateny w V w. p.n.e. Związek Morski stał się narzędziem ich polityki, co nieustannie prowadziło do konfliktów z Persją i Spartą. Stowarzyszone w nim poleis z czasem przestały mieć wpływ na działania organizacji, a Ateńczycy stosowali represje wobec tych, które chciały z niej wystąpić. Skarb Związku Morskiego przeniesiono do Aten. Z jego zasobów finansowano już nie tylko działania floty sojuszniczej, lecz także wielkie ateńskie inwestycje budowlane, takie jak Partenon (świątynia Ateny Dziewicy) z wystrojem rzeźbiarskim Fidiasza, Propyleje (monumentalny budynek bramny na Akropolu) czy Długie Mury, które połączyły ateński port Pireus z miastem.

Rozkwit Aten

R11VY4TgymolY

Mapa przedstawia obszar starożytnej Grecji. południową część Półwyspu Bałkańskiego. Z trzech stron oblewają ją morza: Morze Jońskie od zachodu, Morze Śródziemne od południa oraz Morze Egejskie od wschodu i Morze Kreteńskie od północnej strony wyspy Kreta. Wskazane są krainy starożytnej Grecji: Messenia, Lakonia, Arkadia, Elida, Argolida, Achaja, Akarnania, Etolia, Lokryda, Fokida, Beocja, Attyka, Eubea, Tesalia, Epir, Macedonia, Jonia, Rodos i Kreta.

Wzrostowi potęgi Aten towarzyszył dalszy rozwój demokracji. Już w czasach Temistoklesa druga klasa solońska (należeli do niej tzw. jeźdźcy, czyli osoby z dochodem powyżej 300 „miar”) otrzymała możliwość piastowania urzędów.

Dalsze rozszerzenie praw politycznych nastąpiło w 462 r. p.n.e., kiedy to przewagę w Zgromadzeniu Ludowym (eklezji) zdobyli zwolennicy demokracji pod przywództwem Efialtesa oraz jego następcy, Peryklesa. Pod ich wpływem Ateńczycy uchwalili odpłatność za pracę w sądach ludowych (co otworzyło biednym obywatelom drogę do sprawowania funkcji sędziowskich), rozszerzenie praw do piastowania urzędów na trzecią klasę solońską (tzw. „właściciele zeugos – jarzma wołów” z dochodem powyżej 200 „miar”) oraz ograniczenie roli areopagu do sądownictwa w sprawach o zabójstwo, podpalenie i trucicielstwo.

RDTpcEFYtJZSB

Popiersie mężczyzny w hełmie z grzebieniem u szczytu, patrzące na wprost widza. Wyrzeźbione elementy anatomiczne twarzy - oczy, nos, usta, uszy, wyraźnie zaznaczona linia żuchwy, szyja. Włosy i broda okalają twarz. Na szyi rzeźby wyraźny ubytek w postaci pęknięcia poprzecznego. Widok współczesny.

RwSL1cECazVn1

Ilustracja przedstawia dzieło Philippa Foltsa pod tytułem „Mowa pogrzebowa Peryklesa”. Na pierwszym planie znajduje się tłum ludzi, stojących i siedzących na placu. Słuchają oni przemawiającego Peryklesa, mężczyzny w średnim wieku, ubranego w biało‑czerwone szaty i miedziany hełm z pióropuszem na głowie. Mężczyzna ma ciemnobrązową brodę, jego wzrok skierowany jest ku ludziom z lewej strony. Perykles stoi w lekkim rozkroku i wskazuje jedną ręką na Akropol. Z twarzy mieszkańców można odczytać oburzenie i przerażenie. Mieszkańcy to kolorowo odziani ludzie w różnym wieku, z których część siedzi na schodach za mówcą, a część znajduje się z lewej strony, przed nim. W prawym dolnym rogu malarz umieścił parę kradnącą kosztowności z naczynia.

Najwyższą władzę w Atenach sprawowała odtąd eklezja, a Rada Pięciuset stała się jej organem wykonawczym, organizującym obrady zgromadzenia. Nastąpił w tym czasie wyraźny wzrost roli sztuki wymowy (retoryki), umiejętności potrzebnej przywódcom do przekonania zgromadzenia ludowego do swoich racji.

Dziesięć lat później wprowadzono rygorystyczne ograniczenie obywatelstwa ateńskiego: aby być pełnoprawnym członkiem polis, trzeba było mieć oboje rodziców Ateńczyków. Wzrosła więc liczba metojków (gr. metá – pośród; oikéo – mieszkać), ludności stale zamieszkującej Ateny, ale pozbawionej praw politycznych.

R1LQKNA3PZ3RR

Film opowiadający o rozkwicie Aten i wojnie peloponeskiej.

Film opowiadający o rozkwicie Aten i wojnie peloponeskiej.

Film dostępny pod adresem /preview/resource/R1LQKNA3PZ3RR

Film opowiadający o rozkwicie Aten i wojnie peloponeskiej.

RFYYqrvIRRyky

Na fotografii widoczne są remontowane ruiny Akropolu. Jego marmurowe kolumny są w wielu miejscach okryte metalowymi rusztowaniami. W centralnej części świątyni widać grupkę ludzi.

RVJJ1P9QJSBF5

Na fotografii znajdują się ruiny Partenonu. Jest to marmurowa budowla z licznymi kolumnami. W jej lewej części widoczne są metalowe rusztowania.

Wojna peloponeska (431–404 p.n.e.)

W 432 r. p.n.e. wybuchł spór między Korkyrą a jej kolonią Epidamnos. Pierwsza polis zwróciła się o pomoc do Aten, druga – do Koryntu (metropolii Korkyry), który był sprzymierzeńcem Sparty. Doprowadziło to do wybuchu wojny między zdominowanym przez polis ateńską Związkiem Morskim, a kierowanym przez spartiatów Związkiem Peloponeskim.

Działania zbrojne długo nie przynosiły ostatecznego rozstrzygnięcia, ponieważ Ateny przeważały na morzu, a Sparta na lądzie. Zawarty w 421 r. p.n.e. tzw. pokój Nikiasa przywrócił stan sprzed wybuchu wojny. Jednak nie był trwały.

Przełom przyniosła dopiero wyprawa Ateńczyków na Sycylię (415–413 r. p.n.e.), podjęta w celu podporządkowania sobie tej wyspy. Ateny doznały na Sycylii druzgocącej klęski. Państwa Związku Morskiego zbuntowały się wówczas przeciw Ateńczykom i wraz z Persją opowiedziały się po stronie Związku Peloponeskiego. W 411 r. p.n.e. wódz spartański Lizander założył stałą bazę wojskową w Attyce. Jednocześnie za pieniądze perskie Sparta zbudowała flotę i zaczęła nękać Ateny zarówno od strony lądu, jak i morza. Wreszcie w 404 r. p.n.e. Ateny skapitulowały.

Grecja po wojnie peloponeskiej

Kapitulacja Aten rozpoczęła okres hegemonii Sparty w Grecji. Lacedemończycy, wdzięczni za pomoc w wojnie z Atenami, pozwolili Persom na zaciąganie wojsk greckich na służbę. Wykorzystał to jeden z pretendentów do tronu perskiego, który z 10 tys. Greków wyruszył w głąb Persji (tzw. wyprawa dziesięciu tysięcy). Gdy zginął w bitwie, wojska helleńskie znajdowały się w Mezopotamii. Zostały tam otoczone przez przeważające siły Persów. Grecy zdołali się jednak wycofać i, bijąc po drodze kolejne armie perskie, wracali do ojczyzny. Wyprawa ta pokazała Hellenom ich ogromną przewagę nad Persami.

Po zwycięstwie nad Ateńczykami Sparta narzuciła im surowe warunki kapitulacji: zburzenie Długich Murów, wydanie floty i wprowadzenie w Atenach rządów wąskiej grupy ludzi, którzy gwarantowali utrzymanie tam wpływów spartańskich. Ateńczycy nazywali ich obraźliwie „trzydziestoma tyranami”. W 403 r. p.n.e. Attykę ogarnęła wojna domowa.

Po paru latach zmagań zwyciężyli demokraci. W ateńskiej polis została przywrócona demokracja. Niesnaski wśród wodzów spartańskich sprawiły, że zbrojna interwencja lacedemońska w Attyce zakończyła się fiaskiem. Ateńczycy podjęli też starania, by odbudować Związek Morski. Ich działaniom sprzyjało osłabienie Sparty po wojnie peloponeskiej, którego znaczącym przejawem był spadek liczby spartiatów: zostało ich około 2 tysięcy. Stanowiło to efekt pogłębiającego się rozwarstwienia majątkowego obywateli lakońskiej polis i masowej deklasacji biednych spartiatów, którzy, nie mogąc opłacić składek na wspólne uczty, wypadali poza nawias wspólnoty.

W tych warunkach Ateny otwarcie wystąpiły przeciw hegemonii spartańskiej. Wybuch nowej wojny wykorzystała Persja, aby powiększyć swoje wpływy w Helladzie. W 387 r. p.n.e. król perski narzucił Grekom pokój królewski, gwarantujący wolność każdej greckiej polis (stąd jego nazwa grecka koinē eirene – pokój wspólny). Na jego straży miała stać Sparta.

R1UN7QM2471D8

Strefy wpływów z okresu hegemonii Teb w IV w. p.n.e. Wymień krainy, które znalazły się w strefie wpływów Teb.

Koinē eirene złamali Tebańczycy: po wprowadzeniu w ich polis demokracji władzę objął Epaminondas, który zaczął prowadzić politykę mocarstwową. W 371 r. p.n.e. w bitwie pod Leuktrami w Beocji wojska tebańskie pokonały spartiatów. Epaminondas dokonał reformy armii, w bitwie pod Leuktrami zastosował nowatorski szyk skośny. Rozwiązał też Związek Peloponeski i nadał wolność Mesenii. Oznaczało to hegemonię Teb w Grecji. Aby ją zlikwidować, Sparta sprzymierzyła się z Atenami.

W 362 r. p.n.e. Epaminondas wprawdzie pokonał ich koalicję pod Mantineją na Peloponezie, ale sam poniósł śmierć na polu bitwy. Tak zakończył się okres dominacji Teb. Wkrótce przewagę na terenie Grecji zaczęło uzyskiwać nowe mocarstwo: Macedonia.

Zapoznaj się z prezentacją 

Trenuj i ćwicz

1

Ćwiczenie 4

Zapoznaj się z ilustracją i wykonaj polecenie.

Zapoznaj się z opisem ilustracji i wykonaj polecenie.

R1bnGstoSHXZc

Na ilustracji znajduje się plan Aten i okolic. Widać na nim mury miasta i Akropol. Ateny są oddalone od wybrzeża, jednak są one połączone tak zwanymi długimi murami z miastem portowym Pireus. Na północ od Pireusu widoczne są wysokie wzniesienia.

RygBkgimQ7mWf

Na podstawie zamieszczonej wyżej ilustracji przedstawiające Ateny w okresie wojny peloponeskiej określ, dlaczego w czasie negocjacji pokojowych Ateńczycy naciskali na zachowanie tzw. długich murów. (Uzupełnij).

Wskazówki i klucze odpowiedzi

Pokaż podpowiedź

Zwróć uwagę na położenie Aten względem akwenów morskich.

Pokaż odpowiedź

Ateńczykom zależało na zachowaniu tzw. „długich murów” ze względu na to, że łączyły one miasto z portem w Pireusie, gwarantując tym samym nieustanny kontakt Aten ze światem zewnętrznym.

Słownik