Polska pod okupacją
Polskie Państwo podziemne.
Polskie Państwo Podziemne to tajne struktury państwa polskiego, które w czasie II wojny światowej działały na polskich terytoriach okupowanych przez III Rzeszę i ZSRS w imieniu rządu RP na uchodźstwie. Jego początek wiąże się z utworzeniem 27 września 1939 r. polityczno‑wojskowej organizacji konspiracyjnej Służby Zwycięstwu Polski. W listopadzie tego roku zastąpił ją Związek Walki Zbrojnej. Jego komendantem został gen. Kazimierz Sosnkowski, dowodzący z Paryża. Podlegali mu dowódcy ZWZ obszarów okupacji sowieckiej i niemieckiej. Dowódcą obszaru okupacji sowieckiej był gen. Michał Karaszewicz‑Tokarzewski, a niemieckiej płk, a później gen. Stefan Rowecki „Grot”. Po klęsce Francji i przeniesieniu rządu RP do Londynu zmieniono system dowodzenia podziemiem. Komendantem głównym ZWZ na terenie całego kraju został gen. Rowecki.
Wyjaśnisz dlaczego polski ruch oporu w okresie II wojny światowej nazywano Polskim Państwem Podziemnym.
Scharakteryzujesz cywilne struktury Polskiego Państwa Podziemnego.
Wyjaśnisz na wybranych przykładach, na czym polegał dramat pokolenia wojennego.
Powstawanie struktur wojskowych i cywilnych
Dzień przed tym, jak Warszawa skapitulowała, 27 września 1939 r. grupa oficerów biorących udział w jej obronie powołała tajną organizację pod nazwą Służba Zwycięstwu Polski (SZP). Działała ona na polecenie dowódcy obrony stolicy, generała Juliusza Rómmla. Miała kontynuować walkę po poddaniu miasta. Na czele SZP stanął gen. Michał Tokarzewski‑Karaszewicz. Organizacja zmieniła potem nazwę na Związek Walki Zbrojnej (ZWZ), a od 1942 r. funkcjonowała jako Armia Krajowa (AK).
Wojskowi odbudowywali w konspiracji siły zbrojne, cywile natomiast – struktury administracji państwowej, podziemną prasę, szkolnictwo, opiekę społeczną i organizacje polityczne. Z inicjatywy wojskowej SZP dwa tygodnie po zajęciu przez Niemców Warszawy, 10 października 1939 r., w stolicy w konspiracji spotkali się przedstawiciele czterech partii politycznych: Polskiej Partii Socjalistycznej, Stronnictwa Ludowego, Stronnictwa Narodowego i Stronnictwa Pracy (tzw. Gruba Czwórka). Wszystkie cztery partie należały do opozycji wobec wcześniejszych autorytarnych rządów sanacji i piłsudczyków, których skompromitowała klęska wrześniowa. Zdecydowano o utworzeniu Głównej Rady Politycznej przy Służbie Zwycięstwu Polski (GRP). Jej przewodniczącym został Mieczysław Niedziałkowski, który odtąd jako komisarz cywilny kraju przy dowódcy SZP miał kierować cywilnym pionem tworzącej się konspiracji. W lutym 1940 r. GRP zmieniła nazwę na Polityczny Komitet Porozumiewawczy (PKP), który trzy lata później został przekształcony w Krajową Reprezentację Polityczną (KRP), a ta 8 stycznia 1944 r. w Radę Jedności Narodowej (RJN) – konspiracyjny parlament.
W grudniu 1940 r. rząd emigracyjny zdecydował o powołaniu w kraju tajnego, naczelnego organu cywilnej władzy administracyjnej – Delegatury Rządu na Kraj. Delegat Rządu na Kraj (od 1944 r. w randze wicepremiera) powoływał z kolei delegatów okręgowych, a oni, na podległych sobie terenach – delegatów miejskich i powiatowych. Odpowiadało to strukturze państwa z okresu pokoju: rząd, wojewodowie, starostwa powiatowe i burmistrzowie w miastach.
Poszczególne delegatury składały się z wydziałów, wśród których najważniejsze były komórki: Wydział Opieki Społecznej, Biuro Oświaty i Kultury, Wydział Oporu Społecznego, Wydział Bezpieczeństwa (policja) oraz Wydział Prasy i Informacji. Wiele o znaczeniu każdego z tych organów mówią kwoty pieniędzy, którymi dysponowały i które rozdzielały. Budżet Delegatury Rządu Na Kraj w 1943 r. wynosił 4 mln dolarów, w roku następnym już 12 mln dolarów; około połowę z tych kwot przeznaczano na pomoc potrzebującym (np. rodzinom aresztowanych, ukrywającym się), blisko 20 proc. – na tajną oświatę, czyli wszystkie szczeble konspiracyjnego nauczania, od stopnia podstawowego do wyższego.
W 1941 r. w ramach Delegatury utworzono zespół pod nazwą Kierownictwo Walki Cywilnej (KWC). Dla nadania mu autorytetu w jego skład weszli przedstawiciele czterech partii. KWC wydawało zalecenia na temat tego, jak należy postępować w kontaktach z Niemcami, przy nim działały też podziemne sądy karne dla cywilów (w ramach struktur militarnych działały sądy dla wojskowych).
Pierwszym Delegatem na Kraj został Cyryl Ratajski ze Stronnictwa Pracy. Po jego dymisji w grudniu 1940 r. aż do lutego 1943 r. był nim Jan Piekałkiewicz. Kolejnym, trzecim z rzędu Delegatem został Jan Stanisław Jankowski, który pełnił tę funkcję do momentu aresztowania przez Rosjan w marcu 1945 roku. Po nim – Stefan Korboński, którego Rosjanie aresztowali dwa miesiące później, w czerwcu 1945 roku. Ostatnim Delegatem (do czasu aresztowania w grudniu 1948 r.) był Jerzy Braun.
Główne ugrupowania polityczne Podziemnego Państwa Polskiego
Polityczną scenę kraju w czasie okupacji niemieckiej zdominowały cztery ugrupowania, które przed wrześniem 1939 r. znajdowały się w opozycji do rządu piłsudczyków: Stronnictwo Narodowe, Stronnictwo Ludowe, Polska Partia Socjalistyczna i najmniejsze z nich – Stronnictwo Pracy.
Narodziny konspiracji
Początkowo Związek Walki Zbrojnej podejmował działania na małą skalę, skupiając się na szkoleniu wojskowym i wywiadzie. W 1940 r. w ramach ZWZ powstał Związek Odwetu, organizacja zajmująca się dywersją i sabotażem. W miarę upływu czasu ZWZ, a od lutego 1942 r. Armia Krajowa przechodziły od biernego oporu do ograniczonej walki. Działania dywersyjne, głównie na liniach komunikacyjnych prowadzących na front wschodni, podejmowała też inna wydzielona z ZWZ‑AK organizacja – „Wachlarz”. Jedną z jej najważniejszych akcji było rozbicie więzienia Gestapo w Pińsku przez oddział kapitana Jana Piwnika „Ponurego”.
W październiku 1942 r. m.in. ze Związku Odwetu i „Wachlarza” utworzono Kierownictwo Dywersji (Kedyw). Wsławił się on wykonaniem wyroku śmierci na „kacie Warszawy”, gen. SS Franzu Kutscherze. W oddziałach Kedywu walczyli harcerze z Szarych Szeregów, konspiracyjnej organizacji skautowej. To oni wzięli udział w słynnej (opisanej przez Aleksandra Kamińskiego w Kamieniach na szaniec) akcji pod Arsenałem, która polegała na uwolnieniu więźniów przewożonych z siedziby Gestapo w alei Szucha do więzienia na Pawiaku. W strukturach AK funkcjonowało także Biuro Informacji i Propagandy, wydające najważniejszą gazetę podziemia – „Biuletyn Informacyjny”. Do głównych zadań Biura należało informowanie społeczeństwa o działalności polskiego państwa podziemnego i władz na emigracji, podtrzymywanie woli oporu przeciwko okupantom oraz prowadzenie propagandy antyniemieckiej i antykomunistycznej.
Stanęli w potrzebie i padli, żołnierze V odc. »Wachlarza« z Inflant w 1944 r.– napis na tablicy pamiątkowej w Dyneburgu na Łotwie. „Wachlarz” to kryptonim wydzielonej organizacji dywersyjnej Związku Walki Zbrojnej i Armii Krajowej, utworzonej latem 1941 r., której zadaniem było przeprowadzanie akcji dywersyjnych przeciwko niemieckiej infrastrukturze transportowej. Strefa planowanych działań organizacji obejmowała ogromne obszary ZSRS – od Morza Bałtyckiego po Kijowszczyznę i Podole.
Wyjaśnij znaczenie napisu na tablicy pamiątkowej.
Dowódcy SZP, ZWZ i AK | |
|---|---|
Organizacja | Nazwisko dowodzącego |
Służba Zwycięstwu Polski | gen. Michał Karaszewicz‑Tokarzewski |
Związek Walki Zbrojnej | gen. Kazimierz Sosnkowski (do czerwca 1940) |
Armia Krajowa | gen. Stefan Rowecki „Grot” (do czerwca 1943) |
Delegatura Rządu na Kraj i partie polityczne
Polskie podziemie utrzymywało łączność z rządem RP na uchodźstwie drogą radiową i dzięki kurierom, którzy przez Słowację docierali na Węgry, gdzie do chwili wkroczenia wojsk niemieckich w marcu 1944 r. swobodnie działały polskie instytucje. Jednym z najbardziej znanych łączników był „kurier z Warszawy” – Jan Nowak‑Jeziorański.
W grudniu 1940 r. gen. Władysław Sikorski powołał pierwszych Delegatów Rządu na Kraj: Cyryla Ratajskiego w Warszawie (na terenie Generalnego Gubernatorstwa) i Adolfa Bnińskiego w Poznaniu (na ziemiach wcielonych do Niemiec). Po ich śmierci jedynym delegatem został Jan Piekałkiewicz, a po jego aresztowaniu – Jan Jankowski i pełniący obowiązki delegata Stefan Korboński.
Departamenty Delegatury zajmowały się organizowaniem administracji cywilnej i przygotowaniami do objęcia władzy po wyzwoleniu. Ponadto Delegatura opiekowała się szkolnictwem oraz dokumentowała straty wojenne i zbrodnie popełnione na narodzie polskim.
Zalążkiem parlamentu był Polityczny Komitet Porozumiewawczy, który skupiał cztery największe ugrupowania polityczne: Stronnictwo Ludowe, Stronnictwo Narodowe, Polską Partię Socjalistyczną – Wolność, Równość, Niepodległość i Stronnictwo Pracy. Władze państwa podziemnego wzywały mieszkańców ziem polskich do biernego oporu wobec okupantów, upowszechniały zasady walki cywilnej i postępowania społeczeństwa pod okupacją. Egzekwowaniem tych zasad zajmowały się sądy podziemne, działające zgodnie z Kodeksem karnym z 1932 roku.
Tajne szkolnictwo
W październiku 1939 r. z inicjatywy działaczy Związku Nauczycielstwa Polskiego, zdelegalizowanego przez Niemców, powstała Tajna Organizacja Nauczycielska (TON). Od 1940 r. pozostawała pod opieką Departamentu Oświaty i Kultury Delegatury Rządu na Kraj. Na terenach Generalnego Gubernatorstwa TON organizowała tajną oświatę, korzystając z przedwojennych szkół podstawowych i zawodowych. Gdy było to możliwe, w starszych klasach szkoły podstawowej uczniowie kształcili się z przedmiotów zakazanych przez okupanta, m.in. języka polskiego i historii. Program szkoły średniej realizowali wyłącznie na tajnych kompletach, które ze względów bezpieczeństwa liczyły nie więcej niż pięć, sześć osób. Pod szyldem szkół zawodowych często działały szkoły wyższe. Szkoła dla pomocniczego personelu sanitarnego była w rzeczywistości Wydziałem Lekarskim Uniwersytetu Józefa Piłsudskiego w Warszawie, szkoła kreślarska i kurs rysunku technicznego – Politechniką Warszawską, a szkoła rolnicza i szkoła rybacka – Szkołą Główną Gospodarstwa Wiejskiego. Część zajęć akademickich odbywała się w domach prywatnych. Profesorowie Uniwersytetu Poznańskiego założyli w Warszawie tajny Uniwersytet Ziem Zachodnich.
Na ziemiach wcielonych do III Rzeszy warunki rozwoju tajnego szkolnictwa były gorsze: brakowało nauczycieli i lokali, większe zagrożenie stanowili niemieccy sąsiedzi, gotowi donieść na Polaków, aby dowieść swojej lojalności wobec władzy. Tajne szkolnictwo powstało także na Kresach Wschodnich, gdy hitlerowcy zamknęli polskie szkoły, które działały w czasie okupacji sowieckiej.
Polskie Państwo Podziemne | |
|---|---|
Administracja | Delegatura Rządu na Kraj |
Wojsko | • Związek Walki Zbrojnej (do 1942 r.) |
Zalążek parlamentu | • Polityczny Komitet Porozumiewawczy (1940–1943) |
Sądownictwo | • Sądy Kapturowe ZWZ (od 1941 r.) |
Policja | Państwowy Korpus Bezpieczeństwa |
Ośrodek propagandy | Biuro Informacji i Propagandy AK |
Indeks dolny Polecenie. Wyjaśnij termin „Polskie Państwo Podziemne”. Udowodnij jego zasadność. Indeks dolny koniecPolecenie. Wyjaśnij termin „Polskie Państwo Podziemne”. Udowodnij jego zasadność.
Działalność dywersyjno‑sabotażowa.
Przy Delegaturze Rządu na Kraj działało Kierownictwo Walki Cywilnej. Prowadziło m.in. bojkot prasy okupacyjnej, kin i teatrów, wspomagało też ukrywających się, załatwiało fałszywe dokumenty oraz prowadziło rejestr zbrodni hitlerowskich. Głównymi zadaniami KWC były obrona i samoorganizowanie społeczeństwa do oporu.
10 przykazań walki cywilnej
Polska walczy z wrogami nie tylko poza granicami kraju, ale i na swoich obecnie okupowanych ziemiach.
Do chwili rozpoczęcia rozprawy zbrojnej – wyrazem wojny na ziemiach polskich jest walka cywilna.
Udział w walce cywilnej jest obowiązkiem każdego obywatela polskiego.
Podstawowym nakazem i obowiązkiem jest poszanowanie prawowitych władz polskich na emigracji oraz posłuch wobec Czynników Miarodajnych w kraju.
Nakazem walki cywilnej w stosunkach z okupantem jest bojkot jego zarządzeń i wezwań, utrudnianie mu wszelkiej akcji w granicach nakreślonych przez Kierownictwo życia polskiego oraz absolutny bojkot w stosunkach handlowych, kulturalnych, towarzyskich.
Obowiązuje konieczność solidarności społeczeństwa, wspierania bliźniego Polaka wszędzie, gdzie grozi mu zguba lub nędza.
Utrzymywać należy na najwyższym poziomie poczucie honoru narodowego i zgodnie z tym honorem postępować.
Należy przeciwdziałać w spotkanych wypadkach odstąpienia Polaka od obowiązujących go zasad postępowania, a to drogą perswazji, napomnienia, bojkotu towarzyskiego, wreszcie rejestrowania wstępnych faktów i przekazania ich odpowiednim czynnikom polskim.
Wobec odstępców i zaprzańców obowiązuje bojkot, jak wobec wroga, oraz rejestrowanie ich jako zdrajców.
Powinnością każdego Polaka jest troska o ocalenie i zachowanie polskości we wszelkiej jej postaci, a więc ludzkiej, kulturalnej, materialnej jako sił potrzebnych do wywalczenia wolności i odbudowania ojczyzny. Polacy! Stopień podporządkowania się powyższym zasadom i nakazom będzie sprawdzianem naszej wartości obywatelskiej wobec przyszłych pokoleń. Pamiętajcie, że w dniach wolności wszyscy będziemy musieli zdać rachunek z naszego obecnego stanowiska i naszych czynów.
Źródło: 10 przykazań walki cywilnej, „Biuletyn Informacyjny” 1942, nr 7 maja.
Dla zainteresowanych
Jedną z form działalności dywersyjno‑sabotażowej była też akcja 'N' prowadzona od 1941 do 1944 roku.
Sprawozdanie gen. Stefana Roweckiego do Centrali z działalności akcji N (fragmenty)[Akcja 'N'] zasadniczo bowiem nie występuje w imieniu polskim, a podszywa się całkowicie pod akcję rzekomo ściśle niemiecką, pozorując fermenty wewnętrzne i niemieckie ruchy opozycyjne. Dzięki tej metodzie, akcja ta jest dość trudna i wymaga specjalnych wysiłków redakcyjnych i nakładu pracy. Na ogół jednak, na podstawie relacji z terenów niemieckich, traktowana jest przez ogół odbiorców jako akcja niemiecka i nie wzbudza podejrzeń, że jest pochodzenia polskiego.
Z tych założeń wynika ogólny ton wydawnictw, mających charakter patriotyczny niemiecki, lecz skierowanych przeciw hitleryzmowi i wojnie.
B. Periodyki. W okresie sprawozdawczym wydawano dwa stałe pisma [...]
1) 'Der Hammer'. Pismo tematycznie było nastawione na rozpowszechnianie zarówno wśród wojska, jak i cywilnej ludności niemieckiej i poruszało zarówno wewnętrzne niemieckie zagadnienia społeczno‑polityczne, jak również momenty wojskowe. W pierwszym numerze (lipiec 41) omówiono sytuację na froncie, podkreślając krwawość strat niemieckich.
[...] Numer następny (X/41) w artykule wstępnym, w imieniu żołnierzy, wzywał rodaków w kraju do zrobienia porządku z bandą partyjną i umożliwienia w ten sposób zakończenia wojny. Specjalny artykuł przypominał rady żołniersko‑robotnicze z 1918 roku i wskazywał, że będą one i teraz aktualne. Pod tytułem 'Worten und Tatsachen' zestawiono fragmenty sprzecznych ze sobą oświadczeń Hitlera. Stała rubryka 'Denkst Du daran' zawierała szereg drobnych informacji i tendencyjnych notatek.
Numer z 14 XI 41, w artykule wstępnym wskazywał, że Sowiety nie są sojusznikiem, lecz przeciwnikiem Anglii, zwalczanym w jej interesie krwią żołnierza niemieckiego. Artykuł 'Ein neuer Feind' zwraca uwagę na nowego wroga Niemców, tyfus plamisty, i podkreśla nieudolność akcji zapobiegawczej ze strony władz wojskowych. Numer zamyka stała rubryka 'Denkst Du daran'. 'Hammer' z 24 XI 41 wykazywał, że Niemcy obecne pozostały państwem kapitalistycznym, w którym wszelkie reformy socjalne są tylko pozorem, za którym ukrywają się wielkie zyski przemysłowców i partyjników oraz wyzysk klas pracujących. W dalszych artykułach omawia sylwetkę zakłamanego w swej propagandzie Goebbelsa oraz podkreśla stwierdzenie przez Hitlera w ostatniej jego mowie istnienia w Niemczech opozycji, której groził.
[...] Numer ze stycznia 42, w artykule wstępnym omawia sytuację ogólną na przełomie nowego roku. Następnie poruszał nieumiejętność prowadzenia wojny przez Hitlera, odsuwanie przez niego dobrych generałów, zamykając w konkluzji stwierdzeniem, że z Hitlerem wojna nie będzie miała końca, bez Hitlera będzie pokój w Europie.
[...] 3) 'Der Soldat', ukazał się pięciokrotnie.
Pierwszy numer z 14 IX 41 wykazywał błędy dowództwa niemieckiego, które nie umiało przewidzieć przebiegu kampanii wschodniej i nie liczy się zupełnie ze stratami i krwią niemiecką. Oddzielny artykuł, poświęcony niedoli i fatalnym warunkom, w jakich znajdują się ranni.
[...] 'Soldat' z października 41 krytycznie omawia mowę Hitlera z 2 X i przewiduje ciągłość walk na froncie wschodnim w okresie zimowym, przypominając losy Napoleona w Moskwie. W dalszych artykułach omawia doskonałą sytuację partyjników, bogacących się na terenach okupowanych, podczas gdy żołnierz cierpi i walczy, niedomagania i złą organizację poczty polowej, oraz cenzurę wojenną listów żołnierskich. Poruszono też znowu temat rannych żołnierzy. Zamieszczono też krótkie artykuliki, obrazujące sytuację w Niemczech i na terenach okupowanych.
[...] 2. Wydawnictwa nieperiodyczne [...] W pierwszej połowie marca wydano małą ulotkę prowokacyjną, zawierającą dziesięcioro przykazań dla członka partii będącego w wojsku i podpisaną w imieniu partii. Celem tego wydawnictwa, przez odpowiedni dobór treści, było poróżnienie żołnierzy niepartyjników z partyjnikami i ściągnięcie na tych ostatnich nienawiści, podejrzliwości i braku zaufania.
[...] Dział Specjalny.
Zadaniem działu jest prowadzenie akcji dywersji moralnej wśród Niemców tak na ziemiach polskich, jak w Rzeszy, wykraczającej poza ramy kolportażu wydawnictw drukowanych.
Prace działu polegają na wysyłaniu donosów na Niemców do władz niemieckich, szerzeniu plotek, zamieszania, obniżaniu nastrojów i sianiu niepewności, wysyłaniu listów indywidualnych i zbiorowych. Akcje te mają na celu obniżyć nastrój wśród Niemców i wywołać wśród nich zamęt, intrygi i zamieszanie.Źródło: dostępny w internecie: https://pl.wikisource.org/wiki/Sprawozdanie_gen._Stefana_Roweckiego_do_Centrali,_z_dzia%C5%82alno%C5%9Bci_akcji_N_(1942).
W Wielkiej Brytanii szkolono specjalną grupę żołnierzy, którzy przerzucani byli do okupowanej Polski. Pierwsza grupa przybyła w połowie lutego 1941 roku, ostatnia pod koniec grudnia 1944 roku. Wśród nich byli specjaliści od wywiadu, dywersji, łączności, dowódcy oddziałów. Przywozili pocztę kurierską, pieniądze na wsparcie działań w okupowanym kraju. Zostali nazwani cichociemnymi. Wśród nich była jedna kobieta: Elżbieta Zawacka, matematyczka z wykształcenia. Po wojnie aresztowana i więziona przez komunistów. Pracowała na Uniwersytecie Mikołaja Kopernika w Toruniu. W 2006 roku została mianowana przez Prezydenta RP generałem WP.
Tragiczne losy pokolenia wojennego
W konspiracyjną działalność zaangażowani byli ludzie różnych zawodów, w tym artyści i literaci. Część z nich zapłaciła wysoką cenę za swoje oddanie sprawie polskiej. Poeta Krzysztof Kamil Baczyński (1921–1944) w czasie wojny studiował polonistykę na podziemnym Uniwersytecie Warszawskim i był członkiem Szarych Szeregów, a w 1943 r. wstąpił do Grup Szturmowych, gdzie pełnił służbę w harcerskim batalionie AK „Zośka”. Zginął w powstaniu warszawskim. Jego biografia i twórczość odzwierciedlają moralny dramat pokolenia wojennego, rozdartego pomiędzy koniecznością wypełniania patriotycznej powinności a niechęcią do zadawania cierpienia, nawet w słusznej sprawie. Motyw ten znajdziemy także w utworach innej ofiary powstania warszawskiego Tadeusza Gajcego (1922–1944) – poety, dramatopisarza, prozaika, współzałożyciela i redaktora konspiracyjnego pisma „Sztuka i Naród”. Tragiczna jest historia Zygmunta Rumla (1915–1943), komendanta VIII Okręgu Wołyń Batalionów Chłopskich, oficera AK, autora m.in. poematu Rok 1863, nawiązującego do powstania styczniowego, oraz wiersza Dwie matki, w którym wyraził on swoje przywiązanie do dwóch ojczyzn: Polski i Ukrainy. 10 lipca 1943 r. Zygmunt Rumel wraz z przedstawicielem Okręgu Wołyńskiego AK Krzysztofem Markiewiczem i woźnicą Witoldem Dobrowolskim udał się do kwatery lokalnego dowództwa Organizacji Ukraińskich Nacjonalistów (OUN) na Wołyniu, aby podjąć rozmowy w sprawie wygaszenia antypolskich wystąpień ukraińskich w tym regionie oraz nawiązania współpracy w walce z Niemcami. Ukraińscy nacjonaliści aresztowali i zamordowali wszystkich trzech.
Znaczenie Polskiego Państwa Podziemnego
Polskie Państwo Podziemne było fenomenem na skalę światową. W żadnym innym państwie w okresie II wojnie światowej nie powstały tak rozbudowane struktury związane z funkcjonowaniem wielu instytucji życia politycznego w sposób nielegalny. Polskie Państwo Podziemne obejmowało zarówno pion cywilny, jak i wojskowy, a jego struktury powstały na obszarze całej przedwojennej Rzeczypospolitej. Dodatkowo instytucje Polskiego Państwa Podziemnego funkcjonowały w warunkach skrajnie niebezpiecznych, a przynależność do nich wiązała się dla każdego z groźbą poniesienia ciężkich konsekwencji, nie wyłączając śmierci. Poza tym jego działalność nie tylko skupiała się na bieżącej walce z okupantem, ale obejmowała także opracowywanie plany odbudowy życia politycznego, społecznego i ekonomicznego po zakończeniu wojny. Polskie Państwo Podziemne umacniało w Polakach wolę walki i ducha w warunkach okupacji. Mimo ofiar, jakie pociągnęła działalność w ramach Polskiego Państwa Podziemnego, było ono wspaniałą kartą polskiego patriotyzmu.
Zapoznaj się z filmem i wykonaj kolejne polecenia.
Film dostępny pod adresem /preview/resource/RmThD0ZgIW7k5
Nagranie filmowe lekcji pod tytułem Polskie Państwo Podziemne — część pierwsza.
Scharakteryzuj kształtowanie się podziemnych sił zbrojnych.
Opisz cele i zadania (główne oraz doraźne) Armii Krajowej.
Ku końcowi
Ze względu na ofensywę Armii Czerwonej i zajęcie przez nią całego terenu RP 19 stycznia 1945 roku gen. Okulicki zdecydował się na rozwiązanie Armii Krajowej. Uznał, że wobec zachowania Sowietów (m.in. dokonywania przez nich aresztowań ujawniających się przedstawicieli podziemia zbrojnego) należy uchronić żołnierzy AK przed represjami. Nie zrezygnowano jednak całkowicie z konspiracji zbrojnej. Pozostali w niej dowódcy AK, skupieni w ramach organizacji NIE z gen. Emilem Fieldorfem na czele. Część oddziałów AK nie zastosowała się do rozkazu Okulickiego i postanowiła kontynuować walkę w dotychczasowych strukturach. Kiedy NIE została zdekonspirowana (w maju 1945 roku), powołano Delegaturę Sił Zbrojnych na Kraj.
Poważne problemy przeżywał także pion polityczny konspiracji. Decyzje konferencji jałtańskiej zostały odrzucone przez rząd emigracyjny i władze w okupowanym kraju, niemniej zdawano sobie sprawę, że istnieje konieczność nawiązania kontaktów z Rosjanami i tym samym dyskusji na temat składu Tymczasowego Rządu Jedności Narodowej (zob. lekcja Sprawa polska w polityce Wielkiej TrójkiSprawa polska w polityce Wielkiej Trójki). Władze Polskiego Państwa Podziemnego zdecydowały się więc przyjąć zaproszenie na rozmowy wysunięte przez przedstawiciela Sowietów gen. Iwana Sierowa. Zrobiono to z obawą, pamiętając o dotychczasowych doświadczeniach wyniesionych ze spotkań z Rosjanami (zob. akcja 'Burza'). W marcu 1945 roku doszło do spotkania 16 przedstawicieli polskiego państwa podziemnego i władz sowieckich. Jego efektem było aresztowanie przywódców władz konspiracyjnych, wywiezienie ich do Moskwy i osadzenie w więzieniu na Łubiance.
W czerwcu w Moskwie odbył się ich proces, tzw. proces szesnastu (m.in. gen. Okulickiego, Delegata Rządu na Kraj Jana Jankowskiego, przewodniczącego RJN Kazimierza Pużaka). Przedstawicieli Polskiego Państwa Podziemnego oskarżono o przynależność do nielegalnej organizacji, prowadzenie działalności dywersyjnej, szpiegowskiej i terrorystycznej, wymierzonej przeciwko Związkowi Sowieckiemu, i współpracę z Niemcami. Okulickiego skazano na 10 lat więzienia, Jankowskiego
na 8, Bień, Jasiukowicz i Pajdak dostali wyroki 5 lat. Powstanie Tymczasowego Rządu Jedności Narodowej i uznanie go przez Zachód doprowadziło do rozwiązania 1 lipca Delegatury Rządu na Kraj i Rady Jedności Narodowej.
Polscy komuniści. Powstanie PPR
Stalin, zrywając stosunki dyplomatyczne z rządem emigracyjnym, miał przygotowaną 'alternatywę dla sprawy polskiej'. Już od lipca 1941 roku w Moskwie nadawała audycje Rozgłośnia Radiowa im. Tadeusza Kościuszki. Wzywała ona Polaków do walki z Niemcami, co ważne, po polsku. Audycje wpływały tym samym na powiększenie grona sympatyków ZSRS wśród Polaków.
Stalinowi zależało jednak przede wszystkim na tworzeniu podziemia komunistycznego w Polsce, toteż w ZSRS została przeszkolona grupa polskich komunistów, a następnie zrzucona na spadochronach nad Warszawą. W tej tzw. grupie inicjatywnej znaleźli się Marceli Nowotko, Paweł Finder, Bolesław Mołojec.
Dopiero druga grupa inicjatywna dotarła do kraju. Pierwsza rozbiła się wkrótce
po starcie z podmoskiewskiego lotniska. Zginął wówczas jeden z liderów grupy Jan Turlejski, komunistyczny działacz i deputowany do Zgromadzenia Zachodniej Białorusi.
Również w okupowanym kraju samorzutnie odtwarzały się zręby organizacji komunistycznej, choć zasięg oddziaływania tych grup (np. 'Sierp i Młot', 'Spartakus') był bardzo ograniczony, a i zainteresowanie społeczeństwa
(w porównaniu ze strukturami Polskiego Państwa Podziemnego) było śladowe. Warto przypomnieć, że formalnie od 1938 roku nie istniała w Polsce Komunistyczna Partia Polski, rozwiązana decyzją Międzynarodówki Komunistycznej, czyli w praktyce z rozkazu Stalina.
Do czasu przybycia grupy z ZSRS nie stworzono więc jednolitej organizacji. Dopiero grupa inicjatywna nawiązała kontakty z miejscowymi działaczami, m.in. z Władysławem Gomułką (ps. Wiesław) i Marianem Spychalskim, i 5 stycznia 1942 roku została utworzona Polska Partia Robotnicza.
Głównym zadaniem postawionym przed nową partią miało być zorganizowanie partyzantki na tyłach niemieckich, dezorganizującej niemiecką komunikację i wyrządzającej szkody faszystowskiemu okupantowi. W ideologii partyjnej nie posługiwano się hasłami komunistycznymi, rewolucyjnymi, podkreślano natomiast konieczność wspólnej walki z Niemcami. W tym celu utworzono ramię zbrojne: Gwardię Ludową. W odróżnieniu od Armii Krajowej Gwardia deklarowała podejmowanie walki natychmiast po sformowaniu oddziałów.
O co walczymy?
Na czele partii krótko stał Marceli Nowotko, później Paweł Finder. Przez kilka tygodni kierował nią również Bolesław Mołojec, jednak wkrótce wymazano go z historii partii, ponieważ był najprawdopodobniej zamieszany w zabójstwo Nowotki. Początki historii PPR to tajemnicze zabójstwa, aresztowania (Niemcy uwięzili m.in. Małgorzatę Fornalską). Sytuacja w kierownictwie PPR ustabilizowała się w listopadzie 1943 roku. Wówczas I sekretarzem PPR został Władysław Gomułka, a we władzach partii znaleźli się jeszcze Franciszek Jóźwiak i Bolesław Bierut (polski komunista przerzucony z Białorusi). Wcześniej – po mało konstruktywnych rozmowach pomiędzy PPR a Delegaturą Rządu na Kraj – PPR wydała 'małą' deklarację O co walczymy (marzec 1943). Natomiast po objęciu steru władzy przez Gomułkę z jego inicjatywy powstał kolejny dokument programowy ('duża' deklaracja O co walczymy).
'O co walczymy?' --- druga deklaracja programowa Polskiej Partii Robotniczej, wydana w Warszawie w listopadzie 1943 roku --- fragmenty[...] Wszystkie organa władzy, poczynając od demokratycznego Rządu Tymczasowego, a kończąc na samorządach miejskich i wiejskich, zostaną wyłonione w kraju zgodnie z wolą większości narodu polskiego, to jest robotników, chłopów i inteligencji. Rząd Tymczasowy winien się oprzeć na antyfaszystowskim froncie narodowym, a wszystkie jego zarządzenia muszą być zgodne z duchem demokracji i wolności.
Tymczasowy Rząd przystąpi natychmiast do przeprowadzenia demokratycznych wyborów do Zgromadzenia Narodowego (Konstytuanty) na podstawie pięcioprzymiotnikowego prawa wyborczego. Zgromadzenie Narodowe dokona wyborów prezydenta i rządu oraz ustali demokratyczne formy ustrojowe państwa przez uchwalenie nowej konstytucji. Mandaty wszelkiego rodzaju mianowańców, jak komisarzy, starostów, wójtów itp. urzędujących obecnie lub upatrzonych na te stanowiska przez tak zwaną Delegaturę Rządu emigracyjnego lub przez inne reakcyjne czynniki, unieważnia się natychmiast.
Rząd emigracyjny, wyłoniony przez przypadkowo zebrane na emigracji elementy, opierający się na antydemokratycznej, nielegalnej i nieuznanej przez naród ozonowej konstytucji z 23 kwietnia 1935 r., nie może być powołany do realizowania ustroju demokratycznego w odrodzonej Polsce.
[...] Wszystkie ziemie polskie muszą być włączone do państwa polskiego:
Na zachodzie i nad Bałtykiem musimy odzyskać ziemie etnograficznie polskie, wynarodowione i zgermanizowane przemocą, zwłaszcza w okresie porozbiorowej niewoli i obecnej okupacji niemieckiej.
Na wschodzie na terenach zamieszkanych od wieków przez etniczną większość ukraińską i białoruską, naród polski, który tak krwawo opłaca własną wolność, uznając zasadę prawa narodów do samostanowienia, nie może odmawiać bratnim narodom ukraińskiemu i białoruskiemu prawa określenia swej przynależności państwowej zgodnie z wolą ludności. Zabezpieczy nam to pokój na wschodzie i wzmocni naszą pozycję na zachodzie i nad Bałtykiem.
Walczymy o pełną niepodległość i suwerenność państwa polskiego. Celem zagwarantowania tej niepodległości i suwerenności naród polski, walcząc u boku trzech mocarstw sojuszniczych: Anglii, ZSRR i Stanów Zjednoczonych, przeciwko wspólnemu wrogowi, zacieśni z nim węzły sojuszu i współpracy w okresie powojennym i weźmie udział w organizowaniu bezpieczeństwa i odbudowy gospodarczej Europy.
Ułożenie dobrosąsiedzkich i sojuszniczych stosunków z ZSRR stanie się ważnym i decydującym czynnikiem, wzmacniającym naszą obronność, potencjał gospodarczy i pozycję w Europie. Tak samo bliskie węzły przyjaźni i współpracy winny być nawiązane i z innymi bratnimi narodami słowiańskimi.Źródło: „O co walczymy?” – druga deklaracja programowa Polskiej Partii Robotniczej, wydana w Warszawie w listopadzie 1943 roku – fragmenty.
Różne możliwości
Stalin nie wierzył, że komuniści w Polsce będą w pełni realizować jego politykę. W związku z tym na terenie ZSRS funkcjonowała grupa polskich komunistów, którą można było w razie potrzeby przerzucić do kraju. W marcu 1943 roku powstał Związek Patriotów Polskich, w skład którego weszli: Wanda Wasilewska, Alfred Lampe i Aleksander Zawadzki. ZPP, podobnie jak PPR, posługiwał się chwytliwymi hasłami (np. apelował o 'utworzenie silnej Polski, związanej braterskimi więzami' z ZSRS). Na prośbę ZPP powołano 1. Dywizję Piechoty im. Tadeusza Kościuszki.
ZPP wydał również deklarację, w której podkreślono, że celem organizacji jest zjednoczenie wszystkich Polaków mieszkających w ZSRS. Ponadto ZPP zamierzał walczyć o 'Polskę demokratyczną', w której zaprowadzone będą reformy służące społeczeństwu.
W 1943 roku Stalin nie podjął jeszcze decyzji, który z ośrodków będzie organizatorem państwa polskiego, niemniej nie ulegało wątpliwości, że będzie to administracja podległa Moskwie.
W kraju PPR, odmawiając rządowi londyńskiemu i jego krajowemu przedstawicielstwu prawa do reprezentowania ogółu Polaków, powołała w nocy z 31 grudnia 1943 na
1 stycznia 1944 roku Krajową Radę Narodową. Na jej czele stanął Bolesław Bierut.
1 stycznia z GL i 'innych mniejszych grup konspiracyjnych' została powołana Armia Ludowa z gen. Michałem Rolą‑Żymierskim na czele.
Krajowa Rada Narodowa wydała deklarację programową, w której potwierdzała wcześniejsze postulaty z deklaracji O co walczymy, wyraźnie jednak zaznaczając rezygnację z Kresów Wschodnich, jak też chęć odzyskania 'wszystkich ziem polskich na zachodzie i północy, które zostały przemocą zgermanizowane'.
W marcu 1944 roku delegacja KRN udała się do Moskwy. Tam po rozmowach ze Stalinem zapadła decyzja, że 'ośrodkiem nowego rządu powinien być kraj i KRN'. Okazało się więc, że to krajowi komuniści będą odpowiadać za organizowanie administracji w powojennej Polsce. Toteż gdy 20 lipca Armia Czerwona przekroczyła Bug, czyli planowaną linię graniczną z Polską, została podjęta decyzja o powołaniu ośrodka władzy – Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego. Oficjalnie podano, że PKWN powstał w pierwszym wyzwolonym mieście Polski, czyli Chełmie Lubelskim, i tam miał zostać także sformułowany manifest zawierający rozwiązania prawnoustrojowe przyszłego państwa i nawołujący do ostatecznej rozprawy z hitlerowskimi Niemcami. W rzeczywistości i PKWN, i manifest powstały w Moskwie. Na czele PKWN stanął Edward Osóbka‑Morawski. Zastępcami zostali Wanda Wasilewska i Andrzej Witos. W jego składzie znaleźli się również: Stanisław Radkiewicz, Hilary Minc, Stefan Jędrychowski, Michał Rola‑Żymierski. Był to podobno gabinet koalicyjny… Faktycznie jednak opanowany przez działaczy PPR i współpracujące z nimi osoby.
Manifest PKWNRodacy!
Wybiła godzina wyzwolenia. Armia Polska obok Armii Czerwonej przekroczyła Bug. Żołnierz polski bije się na naszej ziemi ojczystej. Nad umęczoną Polskę powiały znów biało‑czerwone sztandary.
Naród Polski wita żołnierza Armii Ludowej, zjednoczonego z żołnierzem Armii Polskiej w ZSRR. Wspólny jest wróg, wspólna walka i wspólne sztandary.
Zjednoczeni ku chwale Ojczyzny w jednym Wojsku Polskim pod wspólnym dowództwem wszyscy żołnierze polscy pójdą obok zwycięskiej Czerwonej Armii do dalszych walk o wyzwolenie Kraju. Pójdą poprzez Polskę całą po pomstę nad Niemcami, aż polskie sztandary nie załopocą na ulicach stolicy butnego prusactwa, na ulicach Berlina.
[...]
Naród walczący z okupantem niemieckim o wolność i niepodległość stworzył swą reprezentację, swój podziemny parlament – Krajową Radę Narodową. Weszli do Krajowej Rady Narodowej reprezentanci stronnictw demokratycznych – ludowcy, demokraci, socjaliści, członkowie PPR i innych organizacji. [...]
Krajowa Rada Narodowa, powołana przez walczący naród, jest jedynym legalnym źródłem władzy w Polsce.
Emigracyjny 'rząd' w Londynie i jego delegatura w Kraju jest władzą samozwańczą, władzą nielegalną. Opiera się na bezprawnej faszystowskiej konstytucji z kwietnia 1935 roku. 'Rząd' ten hamował walkę z okupantem hitlerowskim, swą awanturniczą polityką pchał Polskę ku nowej katastrofie.
[...] Krajowa Rada Narodowa, tymczasowy parlament narodu polskiego, powołała Polski Komitet Wyzwolenia Narodowego jako legalną tymczasową władzę wykonawczą dla kierowania walką wyzwoleńczą narodu, zdobycia niepodległości i odbudowy państwowości polskiej.
Krajowa Rada Narodowa i Polski Komitet Wyzwolenia Narodowego działają na podstawie konstytucji z 17 marca 1921 roku, jedynie obowiązującej konstytucji legalnej, uchwalonej prawnie.
[...] Stawajcie do walki o wolność Polski, o powrót do Matki‑Ojczyzny starego polskiego Pomorza i Śląska Opolskiego, o Prusy Wschodnie, o szeroki dostęp do morza, o polskie słupy graniczne nad Odrą!
[...] Krajowa Rada Narodowa i powołany przez nią Polski Komitet Wyzwolenia Narodowego uznają, że uregulowanie granicy polsko‑radzieckiej powinno nastąpić w drodze wzajemnego porozumienia. […] ziemie polskie – Polsce, ziemie ukraińskie, białoruskie i litewskie – Radzieckiej Ukrainie, Białorusi i Litwie. Trwały sojusz z naszymi bezpośrednimi sąsiadami, ze Związkiem Radzieckim i Czechosłowacją, będzie podstawową zasadą zagranicznej polityki polskiej, realizowanej przez Polski Komitet Wyzwolenia Narodowego.
[...] Aby przyspieszyć odbudowę Kraju i zaspokoić odwieczny pęd chłopstwa polskiego do ziemi, Polski Komitet Wyzwolenia Narodowego przystąpi natychmiast do urzeczywistnienia na terenach wyzwolonych szerokiej reformy rolnej. [...] Jednym z najpilniejszych zadań Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego będzie na terenach oswobodzonych odbudowa szkolnictwa i zapewnienie bezpłatnego nauczania na wszystkich szczeblach.Źródło: dostępny w internecie: https://bazhum.muzhp.pl/media//files/Rocznik_Lubelski/Rocznik_Lubelski-r1959-t2/Rocznik_Lubelski-r1959-t2-s7-14/Rocznik_Lubelski-r1959-t2-s7-14.pdf.
PKWN wydał później kilka dekretów, które miały regulować sytuację polityczno‑prawną na ziemiach polskich, m. in. dekret o przyjęciu zwierzchnictwa nad Armią Polską powstałą w ZSRS i połączeniu jej z Armią Ludową w Wojsko Polskie, dekret o powołaniu Milicji Obywatelskiej czy tzw. mały kodeks karny, wykorzystywany do walki z podziemiem londyńskim.
31 grudnia 1944 roku PKWN został przekształcony w Rząd Tymczasowy Rzeczypospolitej Polskiej. Proces formowania się władzy w Polsce zakończyło powstanie TRJN.
Trenuj i ćwicz.
Zapoznaj się z fragmentem tekstu oraz ilustracją, a następnie wskaż poprawną odpowiedź na poniższe pytanie i uzasadnij swój wybór.
Zapoznaj się z fragmentem tekstu oraz opisem ilustracji, a następnie zaznacz poprawną odpowiedź na poniższe pytanie i uzasadnij swój wybór.
Pałacyk Michla, Żytnia, Wola —
bronią jej chłopcy od „Parasola”,
choć na „tygrysy” mają visy,
to warszawiacy — fajne urwisy.
Hej, tralala!Czuwaj, wiaro, i wytężaj słuch,
tęż swój młody duch,
pracując za dwóch! Hej!
Czuwaj, wiaro, i wytężaj słuch,
tęż swój młody duch, jak stal!Cytat za: Józef Szczepański, Piosenka batalionu szturmowego „Parasol”, tekst dostępny online: wolnelektury.pl [dostęp: 24.03.2022].
Zapoznaj się z poniższymi zdjęciami przedstawiającymi różne formy walki z okupantem w ramach działalności Polskiego Państwa Podziemnego i dopasuj do nich podpisy. Uwaga: jedna z ilustracji pozostanie bez podpisu.
Zapoznaj się z poniższymi fragmentami, a następnie wykonaj polecenia.
Fragment A
Informacji na temat przewozu więźniów pomiędzy Pawiakiem a aleją Szucha dostarczył oddziałowi Konrad Okolski „Kuba”, aresztowany przez Niemców i zwolniony na krótko przed akcją. Transport zatrzymanych odbywał się przykrytą plandeką ciężarówką marki Renault o numerach rejestracyjnych 72076. Więźniowie siedzieli na ławkach ustawionych w poprzek auta, plecami do kierunku jazdy. Transporty były konwojowane przez czterech funkcjonariuszy Gestapo uzbrojonych w broń krótką. […] Zgodnie z opracowanym przez „Zośkę” 23 marca i tylko nieznacznie ulepszonym w kolejnych dniach planem, ciężarówka jadąca z al. Szucha na Pawiak miała zostać zaatakowana od czoła butelkami z benzyną zaraz po tym, jak skręci z ulicy Długiej w ulicę Nalewki. Podpalenie szoferki i wyhamowanie maszyny miały umożliwić zlikwidowanie z broni krótkiej dwóch konwojentów siedzących z tyłu auta, a następnie uwolnienie więźniów. Gdyby ten plan się nie powiódł, samochód miał zostać ostrzelany kolejno z dwóch pistoletów maszynowych […]. Uzbrojony […] członek oddziału ustawiony bliżej skrzyżowania z Długą miał strzelać do Niemców znajdujących się w szoferce prostopadle do osi jazdy.
Cytat za: artykuł […], tekst dostępny online: pl.wikipedia.org, [dostęp: 24.03.2022].
Fragment B
Polska walczy z wrogiem nie tylko poza granicami Kraju, ale i na swoich obecnie okupowanych ziemiach.
Do chwili rozpoczęcia rozprawy zbrojnej – wyrazem wojny na ziemiach polskich jest walka cywilna.
Udział w walce cywilnej jest obowiązkiem każdego obywatela polskiego.
Podstawowym nakazem i obowiązkiem jest poszanowanie prawowitych władz polskich na emigracji, oraz posłuch wobec zarządzeń Czynników Miarodajnych w Kraju.
Nakazem walki cywilnej w stosunku do okupanta jest bojkot jego zarządzeń i wezwań, utrudnianie mu wszelkiej akcji – w granicach nakreślonych przez Kierownictwo życia polskiego oraz absolutny bojkot w stosunkach handlowych, kulturalnych i towarzyskich.
Obowiązuje konieczność solidarności społeczeństwa, wspieranie bliźniego Polaka wszędzie gdzie grozi mu zguba lub nędza.
Utrzymywać należy na najwyższym poziomie poczucie honoru narodowego i zgodnie z tym honorem postępować.
Należy przeciwdziałać w spotykanych wypadkach odstępstwa Polaka od obowiązujących go zasad postępowania, a to drogą perswazji, napomnień, bojkotu towarzyskiego, wreszcie rejestrowania występnych faktów i przekazania ich odpowiednim czynnikom polskim.
Wobec odstępców i zaprzańców obowiązuje bojkot, jak wobec wroga, oraz rejestrowanie ich jako zdrajców.
Powinnością każdego Polaka jest troska o ocalenie i zachowanie polskości we wszelkiej postaci, a więc ludzkiej, kulturalnej i materialnej jako sił potrzebnych do wywalczenia wolności i odbudowania Ojczyzny.
Cytat za: artykuł Wezwanie Kierownictwa Walki Cywilnej skierowane do społeczeństwa, o zasadach walki cywilnej, tekst dostępny online: pl.wikisource.org [dostęp: 24.03.2022].
Zapoznaj się z poniższym tekstem, a następnie wykonaj polecenie.
Prowadząc tę walkę ograniczoną, uderzając nie na oślep, lecz tam, gdzie trzeba - równocześnie kategorycznie sprzeciwiamy się przedwczesnym nastrojom powstańczym i jakimś odruchowym aktom zbrojnej rozpaczy. Czynimy tak dlatego, iż w pełni zdajemy sobie sprawę z tego, że powstania Narodu nie można wywołać co kwartał. Powstanie można wywołać tylko jeden – jedyny raz. I musi to być bezwarunkowo powstanie udane. Powstanie nieudane, nieprzygotowane, wywołane w nieodpowiedniej chwili – byłoby równoznaczne z utopieniem Kraju we krwi – bez celu straconej – oraz wyniszczyłoby nasz najbardziej ceniony element ludzki. […]
Stwierdzamy: obecna faza walki zbrojnej w Kraju jest fazą walki ograniczonej, nie masowej – lecz prowadzonej przez oddziały specjalne. Nie bezładnej – lecz planowo, we właściwym czasie i miejscu podejmowanej. Niezależnej od nastrojów – lecz m.in. powiązanej z zachowaniem Niemców: na wzmożone bestialstwa wroga odpowiada i nasza wzmożona reakcja.
Cytat za: Akcja zbrojna? – Tak – lecz ograniczona, „Biuletyn Informacyjny” 1 IV 1943, nr 13, s. 1–2, cytat za: M. Ney-Krwawicz, Armia Krajowa. Siły Zbrojne Polskiego Państwa Podziemnego, Oficyna Wydawnicza RYTM, Warszawa 2009, s. 264–267.
Słownik
przymusowe umieszczanie osób w wyznaczonym miejscu, bez możliwości jego opuszczania;
tajna, nielegalna działalność skierowana przeciwko np. władzy, okupantom;
współpraca obywateli państwa okupowanego z władzami okupacyjnymi na szkodę tego kraju lub jego społeczeństwa;
(potocznie chadecja, od skrótu ChD) ruch ideowy i społeczno‑polityczny, który pojawił się pod koniec XIX w. i rozwinął się po II wojnie światowej; swój program wywodził z zasad etycznych chrześcijaństwa i społecznej nauki Kościoła; podstawą nurtu są społeczne encykliki papieskie, m.in. Leona XIII i Jana Pawła II
oddział, przedstawicielstwo rządu lub instytucji poza siedzibą centrali
porozumienie działaczy stronnictw centrowych na emigracji, opozycyjnych do obozu sanacyjnego; powstało w 1936 r. z inicjatywy gen. Władysława Sikorskiego i Ignacego Paderewskiego; celem porozumienia była walka z rządami sanacji w Polsce i prowadzoną przez nią polityką zagraniczną; porozumienie zostało zawarte w szwajcarskiej miejscowości Morges, w której mieszkał Ignacy Paderewski, stąd też pochodzi jego nazwa
(fr. colporter) rozprowadzanie, rozpowszechnianie prasy
konspiracyjna organizacja wojskowa podległa Stronnictwu Narodowemu, utworzona 20 września 1942 r. z połączenia Związku Jaszczurczego i części Narodowej Organizacji Wojskowej, przeciwnej scaleniu z Armią Krajową; jej celem była walka o niepodległość Polski i odbudowa państwa z granicą wschodnią z 1939 r.; NSZ zachowały lojalność wobec władz RP na uchodźstwie; prowadziły działania wymierzone w wojska niemieckie oraz zwalczały działające na ziemiach polskich organizacje prokomunistyczne; uznanie Armii Krajowej i Batalionów Chłopskich za siły antynarodowe skutkowało częstymi starciami zbrojnymi między oddziałami tych ugrupowań oraz wzajemnie wydawanymi wyrokami śmierci.
(z łac. sanatio – uzdrowienie) potoczna nazwa obozu rządzącego w Polsce w latach 1926–1939; powstało z inicjatywy Józefa Piłsudskiego i działało pod jego przewodnictwem; po śmierci marszałka w 1936 r. obozem kierował Edward Śmigły‑Rydz; nazwa ugrupowania powstała w związku z głoszonym przez zwolenników Piłsudskiego hasłem „sanacji moralnej” – naprawy moralnej oraz życia publicznego w Polsce
(z franc. solidaire – solidarny, od łac. solidus – trwały, całkowity) kierunek społeczno–polityczny powstały w XIX w., który odrzucał walkę klas, zakładał naturalną wspólnotę interesów wszystkich warstw społecznych; w przeciwieństwie do liberalizmu, za wartość nadrzędną uznał nie jednostkę, ale społeczeństwo