Polecenie 1

Zapoznaj się z multimediami i odpowiedz na pytania: Jakie są korzenie islamu? Jakie były jego główne założenia?

R1eTlkGNCX9ze
Korzenie islamu (Uzupełnij). Założenia (Uzupełnij).
Rnnywm2heELl6

Tło historyczne

RRQdoI41jyARp
RddHFInuKkkcu
Graficzny zapis imienia Mahometa.
Islam z chwilą swego powstania zaczął nową epokę w historii ludów, które go przyjęły. Narodził się w VII w. w Arabii, a jego twórcą był Muhammad syn Abdullaha (popularnie nazywany Mahometem). Jego wystąpienie w Mekce nie zostało przychylnie przyjęte, co spowodowało przenosiny do Jatribu (nazwa miasta została później zamieniona na Medynę, tj. "Miasto Proroka"). Tam rozpoczęła się prawdziwa działalność Mahometa.
Źródło: Wikimedia Commons, domena publiczna.
1

Działalność Mahometa miała szeroki wydźwięk polityczny. Luźno żyjące plemiona arabskie, koczujące po pustyniach Arabii, niebawem miały się zjednoczyć i stworzyć jeden naród arabski. Ogromną zasługą Proroka było to, iż potrafił zmobilizować i zjednoczyć w imię nowej religii.

RHqdpQoIhkAMw
1,1
RYPjxCG9GbLd8
Islamski prorok Mahomet rozwiązuje spór.
Źródło: Rashid Al-Din, Wikimedia Commons, domena publiczna.

W późniejszym okresie historycznym rozpoczęły się błyskawiczne podboje. W orbitę islamu weszły inne ludy – Persowie, Turcy, Mongołowie, Hindusi i Malajowie, tak iż islam stał się religią uniwersalną. W ten sposób powstała jedna, choć wielonarodowa, wielka „społeczność muzułmańska” – umma islamijja – która mimo różnorodności swoich wyznawców wykazuje do dzisiaj pełną jednolitość. Śmierć Mahometa spowodowała powstanie kalifatu, którego władcą został krewny Proroka Abu Bekr, po nim rządzili Omar, Osman i Ali. Pojawiły się pierwsze symptomy politycznego podziału imperium.

Pokaż więcej

RgANvtZVxdYAu
R9y9QtK0kuMSt
Koran, czyli święta księga islamu.
Źródło: Cezary Piwowarski, Wikimedia Commons, licencja: CC BY-SA 4.0.
1

Pojawiają się dwa odłamy: z jednej strony wierni tradycji szyicicharidżyci, później zaś z szyitów wyłaniają się izmailici. Decydujący rozłam miał miejsce w wieku IX za panowania kalifa Al‑Mamuna i jego następców. Al‑Mamun stał się zwolennikiem racjonalistycznej wykładni Koranu, jednocześnie jednak coraz więcej zwolenników zdobywał sufizm – mistyczna odmiana islamu.

R191sRPaxvn1F

Sunnici i szyici

SzyiciszyiciSzyicisunnicisunnicisunnici wierzą w Allaha, czczą proroka Mahometa, uznają KoranKoranKoran za świętą objawioną księgę oraz przestrzegają zasad i nakazów religii. Jednak w tej religijnej społeczności doszło do rozłamu  po śmierci Mahometa. Pojawiło się pytanie: Kto ma być jego następcą? Jedni uważali, że kalifemkalifkalifem, czyli zwierzchnikiem powstającego państwa islamskiego, powinien być Abu Bakr, ojciec żony Mahometa – Aiszy. Drudzy – że Ali ibn Talib, jego kuzyn i zięć.

R1XUTBudiqXLG
Jedna grupa powoływała się na wybór Mahometa, który wskazał na Abu Bakra, gdy powierzył mu tuż przed śmiercią prowadzenie wspólnych modłów. Stronnicy Alego twierdzili, że prorok, wracając ze swej ostatniej pielgrzymki do Mekki, oświadczył, że to Ali ma być jego następcą. Dotknął jego ręki i powiedział, że kto szedł za nim, ma teraz iść za Alim.
Źródło: Pixabay, domena publiczna.

Rozgrywkę polityczną zwyciężył Abu Bakr, ale zwolennicy Alego nie chcieli się zgodzić, że to nie Ali został kalifem. Tak zrodził się szyicki odłam islamu. Słowo szyici pochodzi z arabskiego wyrażenia szi’at Ali, stronnictwo Alego. Większość muzułmanów stanowią jednak sunnici. Nazwa pochodzi od arabskiego słowa sunna, oznaczającego nauki Mahometa. Rozłam był w więc wynikiem sporu o to, kto ma rządzić ummąumma islamijjaummą, wspólnotą muzułmanów.

Pokaż więcej

Na podstawie zamieszczonych wiadomości napisz, jakie są podstawy filozofii politycznej islamu.

RZ1HzHdnqXhqD
(Uzupełnij).

Doktryna

Myśl polityczna islamu sięga swoimi źródłami do tradycji greckiej. Dwa główne fakty przyczyniły się do powstania średniowiecznej filozofii politycznej islamu:

  1. objawienie Mahometa,

  2. nieznajomość Polityki Arystotelesa.

W kanonie tekstów antycznych i syryjskich przetłumaczonych w IX w. w Bagdadzie na arabski znaczący jest ów brak jednego z najważniejszych tekstów politycznych starożytnej Grecji. Tym samym w naturalny sposób silniejszy wpływ na arabskie koncepcje polityczne wywarł Platon.

Proroctwo Mahometa i znaczenie KoranuKoranKoranu

RHYzJvtRs3Pp1
Ilustracja interaktywna. Ilustracja przedstawia mężczyznę w białej szacie i z turbanem na głowie, przed którym stoi kobieta w koronie, długiej sukni oraz skrzydłami. Elementy ilustracji interaktywnej: 1. Objawienie Mahometa pozostaje wszakże kluczowe, odnosi się bowiem do podstaw samego islamu. Z perspektywy społecznej i politycznej rola Mahometa jako przewodnika dla ludzi prawdziwej wiary („nie ma innego Boga poza Allahem, a Mahomet jest Jego Prorokiem”) określona została wyraźnie w świętej księdze islamu – Koranie, Mahometowi objawia się archanioł Gabriel i komunikuje wolę Boga. Na tej podstawie staje się on Prorokiem, którego zadanie polega na zbudowaniu w oparciu o wiernych nowego ładu społeczno‑politycznego, kalifatu, jako Królestwa Bożego na ziemi. 2. Królestwo to rządzić ma się objawionym boskim prawem – szariatem. Wiąże się z tym bezpośrednio fakt ekspansji terytorialnej świata arabskiego, szczególnie widoczny w początkowym okresie istnienia islamu. Niezwykłe tempo i rozmiar podbojów przyczyniły się jednak do powstania wielu problemów natury politycznej. Początkowo islam rozwijał się pod patronatem organizacji plemiennej, Mahomet na czele beduińskiej armii wprowadzał bezpośrednio postulat poddania się „Bogu i Jego Prorokowi”. 3. Głoszona w proroctwie Mahometa i spisana w Koranie zasada sprawiedliwości społecznej i równości wobec Boga wszystkich mężczyzn (równość w przypadku kobiet pozostaje dyskusyjna) zderzyła się więc z realiami władzy plemiennej i dynastycznej. Zrodziło to wiele napięć, które ujawniły się wyraźnie po śmierci Mahometa w roku 632 i ostatecznie doprowadziły do podziału zdobytego terytorium na kilka mniejszych kalifatów. W ten sposób częściowo porzucona została idea zbudowania jednego Królestwa Bożego.
Objawienie Mahometa
Źródło: Wikimedia Commons, domena publiczna.
1,1,1,1,1

Wpływ myśli Platona

Brak Polityki Arystotelesa w kanonie filozoficznych tekstów arabskich pozostaje drugim ważnym czynnikiem dla zrozumienia filozofii politycznej islamu. Tekst ten pozostał nieznany do XII w., a nieobecność ta sprawiła, że paradygmatem dla islamu okazał się wykład poglądów politycznych Platona, zawarty zarówno w jego Państwie, jak i Prawach. Doprowadziło to do daleko idących konsekwencji, ponieważ głównym punktem odniesienia islamu stała się idealistyczna postawa Platona, a nie wypływająca z realistycznej postawy Arystotelesowska krytyka Platońskich poglądów.

R6AYPFjIQPZjb
Mahomet w Kabie, Stambuł, 1595
Źródło: Wikimedia Commons, domena publiczna.

Zamiast tego odnajdujemy tutaj stricte Platoński wątek przywództwa politycznego, reprezentowanego przez namaszczonego (wyznaczonego przez Boga) Proroka, którego najpewniej przyrównać można do króla‑filozofa, stojącego na czele idealnego państwa (Platon). Do Platona odwołuje się także koncepcja głębokiego kastowego podziału społeczeństwa, sytuująca u szczytu władzy elitę (filozofów), a na najniższym szczeblu nieokrzesane masy. Doktryna ta, kształtująca się w ciągu kilku stuleci, sięga swoimi początkami do myśli jednego z twórców filozofii politycznej islamu Al‑Farabiego.

R1JAbL7IokmF6
Wejście Mahometa do nieba
Źródło: Wikimedia Commons, domena publiczna.

Według Al‑Farabiego Bóg udzielił swojej najwyższej władzy wybranemu Prorokowi Mahometowi. Mahomet został zatem boskim reprezentantem władzy na ziemi, stał się najwyższym władcą i ustawodawcą. Jego supremacja przejawia się w niekwestionowanym przywództwie politycznym, w tym sensie reprezentuje on pełnię władzy Platońskiego króla‑filozofa. Następcy Proroka, kalifowie, zachowują jego pozycję, jest ona już jednak osłabiona poprzez nadrzędność prawa boskiego.

1,1

Awerroes

Dalszego dopracowania tej koncepcji dokonał jeden z największych filozofów arabskiego średniowiecza (obok Awicenny), Ibn Ruszd — Awerroes. Łacińska Europa Zachodnia przypisała mu szlachetny tytuł „Komentatora”, pozostawał bowiem autorem klasycznych komentarzy do dzieł Arystotelesa i to dzięki niemu filozof został ponownie odkryty dla świata zachodniego (scholastyka). Należy jednak pamiętać o dużych wpływach platońskich i neoplatońskich w doktrynie Awerroesa. Teoretyczną podstawą nauk praktycznych była dla niego etyka, podczas gdy Państwo Platona stało się wykładnią praktycznych, politycznych celów życia ludzkiego. Dla Awerroesa wzorem pozostaje państwo Platońskie, jako przejaw idealnego porządku politycznego. Rozwija on tym samym wcześniejsze poglądy Al‑Farabiego o pozycji filozofów‑mędrców, którzy powinni odgrywać decydującą rolę w życiu społecznym. To do filozofów należy bowiem pełnia władzy, wyrażająca się głównie w aktywnej roli w ustanawianiu i przestrzeganiu prawa kierującego państwem.

RpaEZsmpiNOzX
Ilustracja interaktywna. Zdjęcie przedstawia rzeźbę mężczyzny. Ma on brodę z wąsami oraz turban na głowie. W tle jest bezchmurne niebo. Elementy ilustracji interaktywnej: 1. Pogląd Awerroesa o aktywnej roli politycznej filozofów kontrastował silnie z posiadającą wówczas duże wpływy doktryną szkoły andaluzyjskiej, reprezentowanej przez takich myślicieli jak Ibn Bajja i Ibn Tufayl. Uważali oni, że filozofowie winni raczej zajmować pozycję apolityczną. Zaangażowanie polityczne było ich zdaniem niepożądane, a nawet szkodliwe, wypaczało bowiem sens filozofii i mogło prowadzić do błędów. 2. Awerroes odrzucał takie stanowisko i podobnie jak Al‑Farabi podkreślał konieczność politycznego zaangażowania filozofii. Wynikało to z tego, iż filozofia zawsze niesie z sobą jakieś polityczne implikacje, jej ostatecznym celem pozostaje bowiem zawsze wymiar praktyczny, a ten spełnia się właśnie w polityce. 3. Dla Awerroesa realizacja tego postulatu następuje szczególnie w filozoficznym ujęciu podstaw prawa, regulującego przejawy życia społecznego. Prawo musi opierać się na racjonalnych przesłankach, choć równocześnie swoje podstawy czerpie z Koranu i nauk Proroka. W tym względzie Awerroes próbował znaleźć konsensus pomiędzy boskim prawem, objawionym Prorokowi i zawartym w Koranie, a prawem ludzkim. Rola filozofa będzie tym samym polegała na właściwym, opartym na rozumie „przekształceniu” prawa boskiego w prawo realizujące w praktyce ostateczny cel człowieka – osiągnięcie szczęścia i zbawienia. 4. Zdaniem Awerroesa w tym obszarze realizuje się praktyczny wymiar wszelkiej nauki, która, oparta na najwyższej mądrości w osobie mędrca‑filozofa, potrafi wskazać prawdziwą zależność pomiędzy tym, co boskie, a tym, co ludzkie (działa tu zasada przyporządkowania doczesności). W konsekwencji istnienie państwa wypływa w sposób konieczny z najwyższego prawa boskiego i w nim odnajduje pełne uzasadnienie. 5. Filozofia jawi się jako „przewodniczka” prowadząca do ujęcia fundamentalnych zasad, na których oparte jest prawo, stając się niezbędnym czynnikiem budowania teoretycznych podstaw życia społecznego.
Awerroes, Kordoba
Źródło: Pixabay, domena publiczna.

Nawiązania

R5X3SfwI9rXSW1
Prezentacja multimedialna.
Głośność lektora
Głośność muzyki

Słownik

kalif
kalif

(arab. chalifa – następca, dosłownie „cień Boga na ziemi”) tytuł przywódcy społeczności islamskiej po śmierci Mahometa; kalif często występował jako „zastępca Boga” lub „następca proroka Boga” – chalifat rasul Allah

kalifat
kalifat

centralna instytucja społeczno‑polityczna islamu

Koran
Koran

bezpośrednie Słowo Boga i podstawowe źródło praw w islamie; święta księga islamu

mufti
mufti

wyznaczony przez władcę oficjalny uczony, sprawujący jurysdykcję

sunna
sunna

(arab. as‑sunnah – droga) tradycja uzupełniająca nauki Koranu; podstawa odłamu sunnickiego w islamie

sunnici
sunnici

największe ugrupowanie religijne w islamie; sunnici nie uznają aspiracji szyickich imamów do sprawowania zwierzchności nad wszystkimi muzułmanami; zasady prawa sunnickiego i szyickiego różnią się w szczegółach; oba ugrupowania zarzucają sobie odstępstwo od zasad islamu, czasem wręcz nawołując do podjęcia walki przeciwko sobie; wysiłki teologów muzułmańskich, by pogodzić obie doktryny, są niweczone przez spory polityczne

sunnizm
sunnizm

nazwa największego, obejmującego ok. 90% wyznawców odłamu islamu; wierny ortodoksyjnej tradycji sunny, uznający wszystkich kalifów do 1258 r. za prawowitych następców Mahometa

szyici
szyici

w islamie ogólna nazwa określająca muzułmanów należących do różnych, licznych ugrupowań szyizmu;  w szyizmie powszechny jest mistycyzm oraz otaczanie kultem imamów, następców Alego; szyici czekają na powrót ostatniego z imamów jako zbawcy całej ludzkości

szyizm
szyizm

(arab. szī'at Ali – stronnictwo Alego) odłam islamu nadający wszelkiemu prawu znaczenie duchowe; określa poszukiwanie właściwej drogi wiodącej do oświecenia, którego źródłem musi być miłość do Boga, a nie obawa przed karą

umma islamijja
umma islamijja

(arab. społeczność muzułmańska) pojęcie wielonarodowej wspólnoty wszystkich wyznawców islamu