Europa i świat w II połowie XIX wieku i na początku XX wieku
Proces modernizacji i ekspansja Japonii
Przez prawie 700 lat (od 1192 r.) Japonią rządzili faktycznie szogunowie (siogunowie), cesarzom pozostawiając władzę symboliczną i duchową. Od początku XVII w. szogunami byli przedstawiciele rodu Tokugawa, którzy odizolowali Japonię od cudzoziemców. Japończycy prowadzili zagraniczny handel tylko z Chińczykami oraz Holendrami i tylko w jedynym, ściśle kontrolowanym porcie w Nagasaki.
W 1853 r. flota amerykańska amerykańska pod dowództwem komodora Matthew C. Perry'ego dotarła na Wyspy Japońskie. Zadaniem Perry'ego było wynegocjowanie traktatu z Japonią, który zapewniłby Stanom Zjednoczonym dostęp do japońskich portów w celu uzupełnienia zapasów wody, żywności i węgla, a także pozwoliłby Amerykanom prowadzić handel, nawet tymczasowy. Dla Stanów bowiem coraz ważniejszą rolę odgrywał rozwijający się morski transport do Chin przez Pacyfik. Pod groźbą zmasowanego ostrzału Japończycy zgodzili się przyjąć od Amerykanów list od ich prezydenta, a następnie nawiązać z nimi kontrakty handlowe. Akcja ta zakończona podpisaniem w 1854 r. traktatu w Kanagawie (w którym Japonia zgadzała się na amerykańskie warunki) uważana była za upokorzenie japońskiej dumy i kompromitację instytucji szogunatu. W latach 1867–1868 samuraje odebrali władzę szogunowi, by przekazać ją piętnastoletniemu cesarzowi Mutsuhito. Imieniem Meiji (jap. – oświecony), nadanym mu już po śmierci, nazwano okres restauracji władzy cesarza i wprowadzenia reform mających na celu unowocześnienie państwa.
Wyjaśnisz, co działo się w Japonii w drugiej połowie XIX wieku.
Przeanalizujesz przebieg wojny rosyjsko‑japońskiej.
Przedstawisz skutki reform okresu Meiji oraz zwycięstwa Japonii w wojnie z Rosją dla sytuacji politycznej na Dalekim Wschodzie.
Modernizacja kraju
Modernizację kraju Japończycy przeprowadzali po to, aby go uchronić przed obcą ingerencją, do jakiej doszło m.in. w Chinach. W tym celu wzmocnili potencjał militarny. Pod hasłem „bogate państwo, silna armia” w 1873 r. ustanowiono powszechną służbę wojskową. W warunkach japońskich było to posunięcie rewolucyjne. Zlikwidowało ono monopol samurajów (stanowiących 6‑10% społeczeństwa) na zajmowanie się wojną. Armia zajmowała niezwykle silną pozycję w państwie.
Reformy, wzorowane na rozwiązaniach zachodnich, objęły też szkolnictwo. Od 1871 r. zaczęto wprowadzać powszechną edukację. Sześć lat później w Tokio powstał uniwersytet. Jednocześnie Japonia weszła na drogę liberalnego kapitalizmu oraz intensywnej industrializacji. W 1870 r. Japończycy zreformowali system walutowy według wzorów zachodnich. Skomplikowane stosunki monetarne zastąpił nowoczesny system dziesiętny z jenem jako walutą podstawową. W następnym roku oddano do użytku pierwszą linię kolejową, z Tokio do Jokohamy. Budowano linie telegraficzne i urzędy pocztowe. Sukcesy gospodarcze umożliwiły rozbudowę armii oraz utrzymanie kosztownych sił zbrojnych.
W roku 1885 cesarz mianował pierwszą radę ministrów z premierem na czele, zaś cztery lata później nadał Japonii konstytucję. Władca jako wzór do opracowania ustawy zasadniczej przyjął rozwiązania pruskie, gdyż Japończykom bliskie były tradycje silnej władzy oraz armii. Odtąd Japonia była monarchią konstytucyjną z rządami parlamentarnymi, przy czym stojący na jej czele cesarz miał atrybuty boskie. Symbolem nowych porządków oraz centralizacji aparatu władzy było przeniesienie stolicy z Kioto do Tokio.
Cechą charakterystyczną dla Japonii było to, że wprowadzając nowe instytucje, chroniono tradycję. Samurajski etos bezwzględnego posłuszeństwa swojemu panu stał się wzorem dla żołnierzy, gotowych do największych poświęceń dla cesarza. Dla Japończyka miłość do ojczyzny jako organizmu politycznego była mniej ważna niż miłość do monarchy, który uosabiał tradycję i kulturę Japonii. Swoje wpływy zachowały wielkie klany, których przedstawiciele przewodzili w służbie cywilnej oraz armii. Ponadto Japończycy pozostali wierni tradycyjnym wartościom, takim jak pilność, szacunek dla starszych oraz przełożonych, pracowitość i skłonność do poświęceń.
Wojna rosyjsko‑japońska
Pod koniec XIX w. Japonia rozpoczęła ekspansję na Azję Wschodnią. W 1879 r. przyłączyła wyspy Riukiu (archipelag wysp między Tajwanem a Kiusiu), sześć lat później pokonała Chiny w Mandżurii, po czym anektowała Tajwan i znajdujące się w Cieśninie Tajwańskiej Peskadory. Japończycy musieli się jednak wycofać z Półwyspu Liaotuńskiego po sprzeciwie mocarstw europejskich.
W lutym 1904 r. Japończycy bez wypowiedzenia wojny zaatakowali rosyjską bazę morską w Port Artur. Oba kraje już od pewnego czasu prowadziły ekspansję na terenach, na których później starły się ich armie. Na początku działania prowadzono głównie na morzu, a wojenna baza w Port Artur padła dopiero po prawie rocznym oblężeniu. W jednej z głównych bitew lądowych - trzytygodniowej bitwie pod Mukdenem na przełomie lutego i marca 1905 r. - Japończycy wyparli Rosjan z południowej Mandżurii. W maju 1905 r. w bitwie pod Cuszimą flota japońska rozgromiła przybyłą z Morza Bałtyckiego flotę rosyjską. Wojna wywołana rywalizacją o Mandżurię i Koreę zakończyła się zwycięstwem Japończyków, którzy poza wpływami na obu terytoriach i ograniczeniem rosyjskiej obecności na Dalekim Wschodzie zyskali także część Sachalinu. Japonia stała się mocarstwem.
Zwycięska wojna z Rosją ośmieliła Japończyków do dalszych podbojów na Dalekim Wschodzie. Okazało się, że Europejczyków można było pokonać, co stało się punktem zwrotnym dla państw Azji. W 1910 r. Japończycy zajęli Koreę, a następnie swoją ekspansję skierowali przeciwko Mandżurii i Chinom. Natomiast klęska armii rosyjskiej w znaczący sposób przyczyniła się do wzrostu niezadowolenia społecznego w Rosji oraz do wybuchu rewolucji w 1905 roku. Rewolucjoniści wymusili na Mikołaju II istotne ustępstwa, takie jak wprowadzenie powszechnego prawa wyborczego i wolności zgromadzeń, oraz zwołanie parlamentu (Dumy Państwowej). Autorytet cara znacząco upadł, a Rosja wkroczyła na drogę reform demokratycznych i liberalnych. Jednocześnie imperium rosyjskie, utraciwszy swoją wcześniejszą pozycję na Pacyfiku, zmieniło kierunek swojej ekspansji, skupiając się na Europie, Bliskim Wschodzie, a także rejonie cieśnin Morza Śródziemnego i Czarnego.
Zapoznaj się z mapą interaktywną
Omów znaczenie wojny z lat 1904–1905 dla pozycji Rosji i Japonii na Pacyfiku.
Zapoznaj się z prezentacją multimedialną
Wyjaśnij, dlaczego obie strony konfliktu zdecydowały się na rozwiązanie siłowe. Jaki cel przyświecał zbuntowanym samurajom, a jaki cesarzowi w militarnym pokonaniu powstania?
Trenuj i ćwicz
Zapoznaj się z ilustracją przedstawiającą szlak floty rosyjskiej zakończony morską bitwą pod Cuszimą, a następnie wykonaj polecenie.
Porównaj dwie karykatury z czasów wojny rosyjsko‑japońskiej. Wskaż, na jakie skutki przegranej przez cara wojny wskazują autorzy? Jakie znaczenie ma pochodzenie autora ilustracji?
Źródło 1
Źródło 2
Słownik
(z łac. annexio – przyłączenie) przyłączenie przez jedno państwo całości lub części terytorium drugiego państwa
(gr. ethos – zwyczaj, porządek) przestrzegany przez daną społeczność zestaw wartości, ideałów i zasad postępowania, którym członkowie społeczności kierują się przy podejmowaniu wyborów i działań; etos ma postać niepisanej umowy, podtrzymywanej działaniami członków społeczności (np. etos rycerski, etos zawodowy lekarzy)
(ang. industrialisation, z łac. industria - pierwotnie w znaczeniu pracowitości, celowego działania) rozwój przemysłu, proces przekształcania się społeczeństwa tradycyjnego w społeczeństwo przemysłowe
(od łac. capitale, od caput - głowa; w pierwotnym znaczeniu dotyczyło ruchomej własności) system gospodarczy oparty na prywatnej własności i czerpaniu z niej zysku za pośrednictwem swobodnego zawierania umów; kapitalistą był człowiek posiadający kapitał, a więc majątek (w postaci np. pieniędzy, dóbr materialnych, a także środków produkcji itp.)
półwysep w północono‑wschodnich Chinach na Morzu Żółtym
(od łac. liber – wolny) postawa oparta na indywidualistycznej koncepcji człowieka i społeczeństwa, charakteryzująca się umiłowaniem wolności; jako nurt polityczny liberalizm podkreślał takie elementy życia publicznego, jak wartości demokratyczne, wolności i prawa obywatelskie czy własność prywatną i wolny rynek
unowocześnianie; procesy społeczne związane z rozwojem przemysłowym
ustrój państwa, w którym władzę sprawuje monarcha ograniczony przez władzę ustawodawczą parlamentu i sądy niezależne od niego i monarchy
archipelag 90 wysepek znajdujący się w Cieśninie Tajwańskiej, na zachód od wyspy Tajwan; obecnie należy do Chin
(jap. samurai – wojownik; rzeczownik pochodzący od archaicznego czasownika saburau, który z czasem przeszedł zmianę fonetyczną w samurau, znaczącego służyć panu) pierwotnie świta służąca najwyższym dostojnikom japońskim, także gwardia cesarska (gosho‑zamurai); na Zachodzie szeroko rozpowszechniona nazwa feudalnego rycerza japońskiego
(siogun; w jap. – dowódca) tytuł noszony przez japońskich namiestników wojskowych zarządzających w dawnej Japonii (zwłaszcza w XVII–XIX w.) faktycznie państwem