Europa i świat w II połowie XIX wieku i na początku XX wieku
Przyczyny, zasięg i następstwa ekspansji kolonialnej państw europejskich i Stanów Zjednoczonych Ameryki
W XVI w. Europa zyskała przewagę gospodarczą nad innymi kontynentami. Ekspansja Europejczyków była możliwa dzięki opanowaniu mórz i oceanów świata. W obu Amerykach stworzyli oni kolonie, w których osadnicy albo wypierali miejscową ludność, jak Anglicy w Ameryce Północnej, albo współistnieli z nią, jak Hiszpanie w Ameryce Środkowej i Południowej. Nie należy jednak zapominać, że przybycie Hiszpanów spowodowało trwałe i tragiczne zmiany w życiu rdzennej ludności.
Opiszesz jak wyglądał XIX‑wieczny kolonializm
Scharakteryzujesz sytuację krajów Ameryki Łacińskiej w drugiej połowie XIX i na początku XX wieku.
Scharakteryzujesz sytuację wewnętrzną i międzynarodową Chin pod koniec XIX i na początku XX wieku.
Dominacja Europejczyków w XIX w.
Liczebność rdzennej ludności Ameryki, nazywanej przez Europejczyków Indianami, zmniejszyła się wielokrotnie, nie tylko w wyniku rzezi, lecz także z powodu braku odporności na nieznane im dotąd choroby zakaźne, które pojawiły się w Nowym Świecie wraz z Europejczykami. Do amerykańskich plantacji zaczęto ściągać niewolników – ludność uprowadzaną z Afryki na masową skalę. Kolonie w Afryce i w Azji były przede wszystkim placówkami handlowo- militarnymi, w których koloniści stanowili niewielką grupę panujących nad miejscową ludnością. Jedynie Holendrzy osiedlali się na południu Afryki. W XVIII w. rozpoczął się podbój Indii przez brytyjską Kompanię Wschodnioindyjską. Pomimo utraty 13 kolonii w Ameryce Północnej, których biali mieszkańcy stworzyli Stany Zjednoczone, Wielka Brytania w XVIII w. stała się największym imperium kolonialnym.
Przewaga technologiczna Europejczyków nad przedstawicielami innych kontynentów w XIX stuleciu i na początku XX w. została zwielokrotniona. Muszkiety zastąpiono szybkostrzelnymi karabinami i bronią maszynową. Parowce, sieć kolejowa i telegraficzna zwiększały mobilność i ułatwiały aprowizację na zdobywanych terenach. Przewagę cywilizacyjną zapewnił Europejczykom również rozwój medycyny, m.in. powszechne wprowadzenie lekarstwa na malarię – chininy. Z powodu malarii, na którą odporna była jedynie część rodowitych mieszkańców Afryki, zachodnią część tego kontynentu nazywano wcześniej grobem białego człowieka.
Chinina
Naturalnym lekarstwem pozwalającym przeżyć atak gorączki malarycznej jest alkaloid z kory drzewa chinowego, rosnącego na zboczach Andów. W połowie XIX w. Brytyjczycy założyli plantacje tych drzew w Indiach, a Holendrzy – na Jawie. Droga dotychczas chinina stała się powszechnie dostępna, ułatwiając Europejczykom opanowanie terytoriów, które dotąd były dla nich niebezpieczne ze względów klimatycznych. Obecnie chinina jest często zastępowana lekami syntetycznymi z uwagi na częste poważne działania uboczne tego alkaloidu.
Podział Afryki
W latach 1890–1916 Europejczycy podbili całą Afrykę z wyjątkiem dwóch państw: najstarszej monarchii – chrześcijańskiej Etiopii i najmłodszej republiki – Liberii, założonej na początku XIX w. przez wyzwolonych niewolników z Ameryki. W latach 1884–1885 na konferencji w Berlinie przedstawiciele rządów europejskich dokonali podziału terytorium dorzecza rzeki Kongo, przy czym wytyczone przez nich granice nie uwzględniały tradycji miejscowych grup etnicznych. Najwięcej kolonii w Afryce zdobyli Brytyjczycy i Francuzi. Stare państwa kolonialne, Portugalia i Hiszpania, rozszerzyły swój stan posiadania w pasie przybrzeżnym jedynie o część interioru, czyli wnętrza kontynentu. Nowe w gronie państw kolonialnych były Belgia, Niemcy i Włochy.
Mimo ustalonych na konferencji stref wpływów i granic sytuacja w koloniach była pełna napięć. Na wspomnianej konferencji w Berlinie utworzono tzw. Wolne Państwo Kongo – prywatną własność króla Belgów Leopolda II. W 1908 r. kontrolę nad Kongiem przejęło państwo belgijskie. Niemcy dwukrotnie wywołały kryzys międzynarodowy, rywalizując z Francuzami o Maroko. W 1912 r. zgodziły się na protektorat francuski nad Marokiem za cenę powiększenia swojej kolonii w Kamerunie kosztem Francuskiej Afryki Równikowej. Włosi podbili Erytreę, ale ponieśli klęskę w wojnie z Etiopią w bitwie pod Aduą w 1896 r. Piętnaście lat później zajęli turecką Trypolitanię.
Wyjaśnij symboliczny przekaz karykatury.
Zarządzanie koloniami
Najpotężniejsi kolonialiści wyznawali odmienną filozofię rządzenia. Brytyjczycy, poza koloniami przeznaczonymi dla osadników z Europy, wypracowali model rządów pośrednich, opierając swoją administrację na dotychczasowych podziałach etnicznych. Francuzi natomiast byli zwolennikami rządów bezpośrednich i uznawali równość wszystkich obywateli pod warunkiem, że staną się oni ludźmi cywilizowanymi, to znaczy przyjmą kulturę francuską i ulegną asymilacji. Dla ludności rdzennej kolonializm przyniósł jednak przede wszystkim zniewolenie i śmierć. Europejczycy eksploatowali środowisko naturalne. Dochodziło również do mordów na olbrzymią skalę. Ofiarami eksterminacji padły całe grupy etniczne. W latach 1904–1907 w Niemieckiej Afryce Południowo‑Zachodniej (dzisiejsza Namibia) doszło do ludobójstwa plemion Herero i Namaqua, które zbuntowały się przeciwko niemieckim kolonistom. Niemcy zepchnęli lud Herero na tereny pustynne, odcinając im dostęp do źródeł wody. Ci, Herero, którzy przetrwali zostali zabici albo trafili do obozów pracy. W sumie zginęło od 24 do ponad 100 tys. Herero oraz ok. 10 tys. Namaqua – ¾ ówczesnej ludności Herero i Namaqua.
Azja – kolonie i półkolonie
Na południu Azji największą potęgę stanowiła Wielka Brytania, dla której najważniejsze były Indie, nazywane perłą w koronie imperium. W 1877 r. królowa Wiktoria została cesarzową Indii. Brytyjczycy stworzyli w Indiach wyższe uczelnie typu europejskiego. Wykształceni w nich Hindusi założyli w 1885 r. w Bombaju Indyjski Kongres Narodowy, będący reprezentacją wszystkich mieszkańców Indii, niezależnie od ich przynależności kastowej i wyznawanej religii. Z powodu różnic między muzułmanami i hinduistami w 1906 r. utworzono odrębną Ligę Muzułmańską. Francuzi w drugiej połowie stulecia zdobyli Indochiny. Holendrzy zaś zachowali swoje posiadłości na Wyspach Korzennych (Molukach) zajęte dwa wieki wcześniej. Hiszpanie natomiast w 1898 r. utracili Filipiny na rzecz Stanów Zjednoczonych. Na północy Azji dominowała Rosja, która podbiła Kaukaz, Azję Środkową, całą Syberię i północną część Dalekiego Wschodu. W wojnie z Rosją w latach 1904–1905 zwyciężyło nowe mocarstwo – Japonia. Dziesięć lat wcześniej Japończycy pokonali Chińczyków i zdobyli Tajwan, a w 1910 r. anektowali Koreę.
Niezależne – przynajmniej formalnie – pozostały Chiny, Syjam, Persja, Afganistan i Turcja. W Chinach wyznaczono porty otwarte dla międzynarodowego handlu, w których istniały eksterytorialne dzielnice dla cudzoziemców. Ponadto mocarstwa europejskie zagarnęły kilka portów jako bazy morskie, co było wynikiem II wojny opiumowej, która wybuchła w 1856 r. i z przerwami trwała do 1860 r. Wielka Brytania i Francja zaatakowały Chiny, korzystając z tego, że trwało tam powstanie ludowe. Państwa zachodnie zażądały otwarcia Chin dla nieograniczonego handlu (Brytyjczykom zależało głównie na narzuceniu im handlu brytyjskim opium). W październiku 1860 r. zawarto pokój. Na jego mocy m.in. porty chińskie zostały otwarte dla handlu z mocarstwami zachodnimi, w tym także handlu opium, a w Pekinie, zamkniętym dotychczas dla cudzoziemców, otwarto ambasady zwycięskich państw. Rosnąca nienawiść Chińczyków wobec cudzoziemców spowodowała wybuch powstania bokserów w 1899 r., stłumionego w wyniku interwencji mocarstw. Dziesięć lat później wybuchła rewolucja, w wyniku której w 1912 r. utworzono Republikę Chińską.
Polityka otwartych drzwi
Polityka otwartych drzwi (ang. Open Door Policy) oznacza w prawie międzynarodowym równość wszystkich krajów w stosunkach handlowych ze stroną trzecią. Termin ten został sformułowany na przełomie XIX i XX w. w Stanach Zjednoczonych w odniesieniu do polityki handlowej wobec Chin i oznaczał wprowadzenie zasady równości wszystkich mocarstw w penetracji gospodarczej tego państwa.
Ameryka Łacińska – zależność
Kraje Ameryki Łacińskiej, które na początku XIX stulecia wyzwoliły się spod hiszpańskiego panowania, pod koniec wieku popadły w gospodarczą zależność od Europy i Ameryki Północnej, stając się ich zapleczem surowcowym. W Ameryce Południowej dominującą rolę uzyskał kapitał brytyjski, w Ameryce Środkowej zaś – północnoamerykański. W 1898 r. Stany Zjednoczone pozbawiły Hiszpanię jej ostatnich kolonii w Nowym Świecie: Kuby i Puerto Rico. Kuba stała się niepodległą republiką, faktycznie jednak była uzależniona od północnego sąsiada. Pięć lat później od Kolumbii przy pomocy Stanów Zjednoczonych oderwała się Panama. Dzięki udzieleniu jej wsparcia Stany zyskały wieczystą dzierżawę strefy Kanału Panamskiego. W 1912 r. Amerykanie okupowali Nikaraguę i Honduras.
Kanał Panamski
Kanał ten połączył Oceany Spokojny z Atlantyckim (przez Morze Karaibskie) i jest jedną z ważniejszych arterii transportu morskiego w świecie. Budowę Kanału zaczęli pod koniec XIX w. Francuzi, na początku następnego stulecia kontynuowali ją Amerykanie. Stany Zjednoczone dzierżawiły strefę Kanału od 1903 do 1999 r., kiedy oddano ją Panamie.
Białe osadnictwo
Europejczycy, tworząc kolonie w różnych częściach świata, wprowadzali różne modele zarządzania nimi. Brytyjczycy przyznawali samorząd terytoriom, na których osiedlali białych kolonistów. Wychodzili bowiem z założenia, że przedstawiciele „rasy anglosaskiej” w koloniach mają prawo decydować o swoim losie, w odróżnieniu od ludności tubylczej, która jak dzieci wymaga opieki. W 1867 r. cztery prowincje brytyjskie w Ameryce Północnej utworzyły dominium Kanady. Parlament brytyjski przyznał jego władzom pełną niezależność w sprawach wewnętrznych. Wspólna pozostała jedynie polityka zagraniczna i osoba monarchy. Status dominium przyznano także Australii w 1901 r. i Nowej Zelandii w 1907 r.
W Afryce Południowej doszło do konfliktu pomiędzy osadnikami holenderskimi, zwanymi Burami, a Brytyjczykami. Burowie utworzyli własne państwa: Republikę Oranii i Republikę Południowej Afryki (Transwal). Odkrycie diamentów i złota na ich terytoriach oraz napływ osadników pochodzenia anglosaskiego doprowadziły do wybuchu wojny w 1899 r. Po trzech latach ciężkich walk Brytyjczycy opanowali obie republiki burskie. W 1910 r. zawarto kompromis, tworząc Związek Południowej Afryki – dominium brytyjskie. Przewagę w jego władzach zdobyli Burowie, którzy sami siebie określali mianem Afrykanerów. Terenem osadnictwa francuskiego była Algieria. Największe terytorium osiedleńcze na świecie stanowiła należąca do Rosji Syberia. Wysyłano tam zarówno dobrowolnych osadników, jak i skazańców. Po każdym polskim powstaniu i wykryciu przez carat spisku pojawiali się na Syberii polscy zesłańcy. Nazwiska kilku z nich można odnaleźć w nazwach geograficznych – np. Góry Czekanowskiego i Góry Czerskiego (odkryte przez Aleksandra Czekanowskiego i Jana Czerskiego, geologów i geografów, zesłanych na Syberię za udział w powstaniu styczniowym, prowadzących badania w północno‑wschodniej Syberii).
Kolonializm
Kolonializm w XIX w. przybierał różne formy:
modelu, w którym metropolia była oddzielona od kolonii morzem, a same kolonie stanowiły własność metropolii, nie będąc jej integralną częścią (np. w Afryce i Azji Południowo‑Wschodniej),
uzależnienia gospodarczego i politycznego (np. w Chinach),
włączenia podbitych ziem do państwa podbijającego (np. ekspansja Rosji na Dalekim Wschodzie).
Przyczyny ekspansji kolonialnej można podzielić na polityczne, gospodarcze i poznawczo‑religijne. Europejczycy szukali rynków zbytu i surowców, poza tym tania siła robocza na terenach kolonii zachęcała do inwestowania poza Europą. Tam też można było zrobić karierę w administracji, założyć przedsiębiorstwo czy placówkę handlową. Terytoria uzależnione wymagały kontroli, co wymuszało niejako dalszą ekspansję, jeżeli mocarstwo chciało utrzymać dominującą pozycję w danym regionie. Przykładem takich działań było – w przypadku Brytyjczyków – opanowanie Birmy i zapewnienie sobie wpływów w Afganistanie, mające na celu utrzymanie Indii. Na podjęcie ekspansji kolonialnej wpłynęły także pasje poznawcze podróżników oraz cele misyjne.
Zapoznaj się z mapą interaktywną a następnie wykonaj polecenie
Opisane elementy mapy interaktywnej.
Wielka Brytania:
Brytyjski pisarz Rudyard Kipling na temat kolonializmu:
Dźwigaj biały ludzi brzemię,
Wyślij swych synów daleko,
Niechaj podbite plemiona
Otoczą troskliwą opieką;
Niech służą w ciężkim trudzie
Nowo zdobytym szczepom,
Stworzonym dzikim ludom,
Wpół diabłom, a wpół dzieciom (...).
Dźwiga białych ludzi brzemię (...),
Ujarzmij głód i choroby
W surowym zaczętym boju (...).
Nie wolno ci się uchylić.
(cyt. za: A.Chwalba, Historia powszechna. Wiek XIX, Warszawa 2012, s. 535).
Francja:
Francuski ekonomista o polityce kolonialnej:
Nie jest rzeczą stosowną ograniczyć się do zagarnięcia, zaludnienia lub kierowania światem przez jeden albo przez dwa ludy. Należy pamiętać, że towary jakiegoś kraju przemysłowego narażają się na wielkie ryzyko, że zostaną zatrzymane przez taryfy prohibicyjne [tj. wysokie cła] na granicach obcych krajów; że kapitały, które się wytwarza w nadmiarze i pragnie się je eksportować, są często narażone w obcym kraju na działalność nieżyczliwych sądów i władz administracyjnych, które te kapitał bezpośrednio konfiskują lub doprowadzają do ruiny; że nawet emigranci nie mają więcej pewności, że zostaną przyjęci w krajach, do których ich kraj rodzinny nie ma żadnego prawa.
(...) Charakter korzyści nie jest wyłącznie handlowy; są jeszcze inne korzyści, o których się zapomina, a nie są one wcale mniejsze. Kolonie zaofiarowują wolnym klasom i wyższej warstwie klasy robotniczej metropolii rynek zbytu, którego doniosłość powinna być szczególnie wzięta pod uwagę. W kraju o starej cywilizacji, gdzie wykształcenie, nauki techniczne i wiedza w ogóle bardzo się rozkrzewiły, na rynku pracy dla wolnych zawodów panuje tłok. Inżynierowie, architekci, lekarze, urzędnicy z pewnymi zdolnościami nie potrafią znaleźć zatrudnienia popłatnego w stosunku do ich umiejętności i talentów. Te kadry zawsze wzbogacające życie kolonialne dają mu do dyspozycji niezmierzone źródła.
(cyt. za: Wiek XIX w źródłach. Wybór tekstów źródłowych z propozycjami metodycznymi dla nauczycieli historii, studentów i uczniów, red. M. Sobańska Bondaruk, S. Lenard, Warszawa 1998, s. 301–302).
Niemcy:
Przedstawiciel brytyjskiego ministerstwa spraw zagranicznych na temat polityki międzynarodowej Niemiec na początku XX w.:
Tymczasem marzenie o imperium kolonialnym głęboko zakorzeniło się w świadomości Niemców. Cesarz, mężowie stanu, dziennikarze, geografowie, ekonomiści, domy handlowe, przedsiębiorstwa żeglugowe i ogół wykształconej i niewykształconej opinii publicznej woła w dalszym ciągu jednogłośnie: Musimy mieć prawdziwe kolonie, gdzie niemieccy emigranci mogliby się osiedlać i rozpowszechniać narodowe ideały ojczyzny, i musimy mieć flotę i stacje węglowe, aby utrzymać kolonie, które nabędziemy.
Na pytanie „dlaczego musimy” jest gotowa odpowiedź: „ zdrowe, potężne państwo jak Niemcy z ich 60 000 000 mieszkańców musi się rozszerzać i nie może stać w miejscu. Musi ono mieć terytoria, do których jego nadmierna ludność mogłaby emigrować bez pozbycia się swojej narodowości".
(cyt. za: Wiek XIX w źródłach. Wybór tekstów źródłowych z propozycjami metodycznymi dla nauczycieli historii, studentów i uczniów, red. M. Sobańska‑Bondaruk, S. Lenard, Warszawa 1998, s. 372).
Stany Zjednoczone:
Theodore Roosevelt o polityce międzynarodowej Stanów Zjednoczonych:
Wojna z Hiszpanią pozostawiła nam, jako dziedzictwo, dziwnego rodzaju stosunki z Wyspami Filipińskimi, z Kubą, z Porto Rico oraz niezmiernie rozszerzyła zakres naszych interesów w Ameryce Środkowej i nad Morzem Karaibskim.
(...) Oprócz Filipin, Kuby i Porto Rico zaznaczyliśmy również swoje prawa do całej półkuli pod hasłem teorii Monroego.
Teoria ta głosi, że cała zachodnia część globu nie może być polem osiedlania się ani wpływów dla państw Starego Świata. Nie jest to prawo międzynarodowe, ale zasadnicza podstawa naszej polityki zagranicznej. W naszych czasach utrzymanie tej zasady nie przedstawia żadnej trudności, chyba wtedy, gdyby państwo amerykańskie, zagrożone w swych interesach, okazało w stosunkach z innymi państwami słabość lub nie dopełniło swych zobowiązań.
(cyt. za: Wiek XIX w źródłach. Wybór tekstów źródłowych z propozycjami metodycznymi dla nauczycieli historii, studentów i uczniów, red. M. Sobańska‑Bondaruk, S. Lenard, Warszawa 1998, s. 375–376).
Który europejski kraj mógł rywalizować z Wielką Brytanią o miano mocarstwa kolonialnego? Odpowiedź uzasadnij.
Zapoznaj się z filmami dotyczącymi ekspansji kolonialnej mocarstw
Film dostępny pod adresem /preview/resource/R1TD75MJM22VV
Nagranie filmowe lekcji pod tytułem Ekspansja kolonialna mocarstw. Część pierwsza.
Wyjaśnij, dlaczego okres gwałtownej ekspansji terytorialnej zaczął się w latach 70. XIX wieku.
Film dostępny pod adresem /preview/resource/R22VEOPPD4BFR
Nagranie filmowe lekcji pod tytułem Ekspansja kolonialna mocarstw. Część druga.
Opisz jedyne afrykańskie państwo, które zachowało niepodległość w dobie europejskiej ekspansji terytorialnej.
Trenuj i ćwicz
Zapoznaj się z zamieszczoną niżej karykaturą brytyjską z lat 90. XIX w., a następnie określ, czy można ją uznać za zobrazowanie idei kolonializmu. Odpowiedź uzasadnij.
Zapoznaj się z opisem zamieszczonej niżej karykatury brytyjskiej z lat dziewięćdziesiątych dziewiętnastego wieku, a następnie określ, czy można ją uznać za zobrazowanie idei kolonializmu. Odpowiedź uzasadnij.
Na podstawie zamieszczonej niżej definicji oraz mapy świata z końca XIX w. wyjaśnij znaczenie Kanału Sueskiego dla mocarstw europejskich. Wskaż, dla którego z nich Kanał Sueski był priorytetową lokacją na mapie świata. Odpowiedź uzasadnij.
Zapoznaj się z zamieszczoną niżej definicją oraz przypomnij sobie, gdzie znajdowały się kolonie europejskich mocarstw. Wyjaśnij, jakie znaczenie mógł mieć dla nich Kanał Sueski. Zastanów się i podaj, dla którego z nich Kanał Sueski mógł być priorytetową lokacją.
Sueski, Kanał, droga wodna w Egipcie, łącząca M. Śródziemne z Zatoką Sueską (M. Czerwone); stanowi umowną granicę między Afryką a Azją.
Cytat za: Internetowa Encyklopedia PWN.
Przeanalizuj rysunek satyryczny i wskaż właściwe dokończenia poniższych zdań.
Przeanalizuj poniższy rysunek odnoszący się do powstania sipajów w Indiach. Ukazał się on w brytyjskim czasopiśmie satyrycznym „Punch” pod koniec XIX w., a jego autorem jest sir John Tenniel. Oceń wartość tego rysunku jako źródła historycznego dla badacza dziejów panowania brytyjskiego w Indiach.
Słownik
autonomiczne terytorium wchodzące w skład Imperium Brytyjskiego; autonomia oznaczała samodzielne zarządzanie sprawami wewnętrznymi
użytkowanie rzeczy albo prawa majątkowego przez ustalony czas w zamian za określoną opłatę
posiadłość jakiegoś państwa leżąca poza jego granicami, zależna od niego politycznie i eksploatowana gospodarczo
rdzenni mieszkańcy Ameryki, którzy dotarli tam ok. 27‑15 tys. lat temu najprawdopodobniej z północno‑wschodniej Azji pomostem lądowym istniejącym w miejscu dzisiejszej Cieśniny Beringa; nazwa „Indianie” obejmuje setki ludów, plemion i grup etnicznych o zróżnicowanym stopniu rozwoju, została ona błędnie nadana mieszkańcom Ameryki przez Krzysztofa Kolumba, który sądził, że przybył do wybrzeży wschodnich Indii; obecnie nazwa ta ma pejoratywny wydźwięk, ponieważ kojarzy się kolonializmem, zastąpiły ją określenia: „rdzenna ludność” bądź Native Americans (w Stanach Zjednoczonych i Kanadzie)
ręczna broń palna używana przez piechotę w XVI–XVII w.
nazwa hist. wprowadzona przez Europejczyków w epoce wielkich odkryć geogr. dla 2 kontynentów półkuli zachodniej (Ameryki Północnej i Ameryki Południowej), w celu odróżnienia ich od znanych już w starożytności lądów Starego Świata (Europy, Azji, Afryki)