Procesy demokratyzacji ustrojów państw Europy 

Wiek XIX w Europie określa się często „czasem konserwatystów”, ponieważ przywrócony po kongresie wiedeńskim monarchistyczny ład wydawał się niewzruszony. Ówczesne społeczeństwa nie zapomniały jednak ideałów rewolucji francuskiej i amerykańskiej wojny o niepodległość. Monarchie raz po raz wystawiane były na kolejne próby. Przełomową rolę odegrała Wiosna Ludów (1848–1849), nawet bowiem po uśmierzeniu buntów rządy, obawiając się rewolucyjnej powtórki, przyznawały ograniczony głos różnym grupom społecznym. Dla kręgów liberalnych ustępstwa te były zazwyczaj zbyt małe, dla konserwatystów – zbyt daleko idące. Napięcie między tymi dwiema grupami będzie charakteryzowało całą epokę. Ostatecznie w następstwie kolejnych reform, spisków, buntów i strajków zwyciężyła w większości krajów europejskich koncepcja człowieka‑obywatela, która zastąpiła dotychczasowego człowieka‑poddanego. Co to oznaczało dla Europy?

Wielka Brytania - premier rządzi, parlament uchwala, królowa panuje

Brytyjski ustrój ukształtował się po tzw. chwalebnej rewolucji (1688 r.) i na pierwszym miejscu w systemie władzy stawiał nie monarchę, ale parlament i stojącego na czele rządu premiera. Co ważne, premier był odpowiedzialny przed większością parlamentarną, a nie przed królem. Dziś zasada ta jest powszechna niemal na całym świecie, ale wykuta została właśnie w praktyce systemu brytyjskiego.

Wielka Brytania nigdy nie doczekała się spisanej konstytucji i ominęły ją XIX‑wieczne rewolucje, nie znaczy to jednak, że jej ustrój nie ulegał w tym czasie zmianom. Ciągły nacisk na demokratyzację życia politycznego zaowocował trzema wielkimi reformami prawa wyborczego (w latach 1832, 1867 i 1884), które zwiększyły grono uprawnionych do głosowania, a także zniosły część przywilejów arystokracji i przewagę wielkiej burżuazji w parlamencie. Wybory odbywały się tylko do Izby Gmin; izba wyższa, zwana Izbą Lordów wciąż była dziedziczna, a realne znaczenie straciła dopiero po reformie z roku 1911. Po 1884 r. prawo głosu miało już ok. 60 proc. dorosłych mężczyzn. Wciąż jednak odmawiano tego prawa kobietom – o jego zdobycie na przełomie XIX i XX w. walczył ruch sufrażystek, ale ich postulaty zostały spełnione dopiero po I wojnie światowej.

R1NAFG6L469LJ

Zdjęcie przedstawia kobietę. Ma koronę na głowie oraz welon. Ubrana jest w suknię wysadzaną diamentami i przepasaną szarfą. Na szyi ma diamentowy naszyjnik.

Francja – II Cesarstwo

W wyniku rewolucji lutowej, która w 1848 r. rozpoczęła Wiosnę Ludów, Francja ponownie stała się republiką, choć na krótko. Wkrótce prezydentem, a potem cesarzem (w 1852 r.) został Ludwik Napoleon Bonaparte – bratanek Napoleona I, który panował jako Napoleon III. Był on zręcznym politykiem; po zamachu z 2 grudnia 1851 r. umocnił swoją władzę dzięki przeprowadzeniu plebiscytów, w których wyborcy wyrażali poparcie dla Bonapartego. Jedno z osiągnięć rewolucji 1848 r. zachowano: głosowanie powszechne mężczyzn. Nie oznaczało to jednak demokracji: rząd odpowiadał nie przed obieralnym parlamentem, jak w Wielkiej Brytanii, ale przed cesarzem. Wybieralne Ciało Prawodawcze miało niewielkie kompetencje, a manipulacja okręgami wyborczymi oraz Senat pochodzący z nominacji cesarskiej dawały Napoleonowi swobodę rządzenia. II Cesarstwo było opresyjne: zwalczało opozycję i niezależną prasę, choć z czasem złagodziło nieco tę politykę. Zniknęło nagle z kart historii, gdy w wojnie z Prusami cesarz Napoleon III poniósł druzgocącą klęskę i w 1870 r. dostał się do niewoli.

III Republika

Nowa Republika powstała „przypadkiem”: niespodziewana klęska Napoleona III otworzyła drogę zmianom, ale do władzy doszli zwolennicy monarchii. W otoczonym przez Prusaków Paryżu stłumiono ludowy bunt Komuny Paryskiej, wydawało się więc, że sympatycy republiki są w odwrocie. Monarchiści byli jednak podzieleni i gdy republikanie zdobyli przewagę w Izbie Deputowanych, uchwalili konstytucję (1875 r.). Zgodnie z nią na czele państwa stał wybierany na siedmioletnią kadencję prezydent, który w teorii był też szefem rządu. Zależność rządu od parlamentu nie była jasno wyrażona, ale z czasem utrwaliła się taka praktyka. Tak więc Francuzi, podobnie jak Brytyjczycy, mogli głosować i decydować, kto będzie nimi rządził. W wyborach powszechnych wszyscy mężczyźni (z wyjątkiem czynnych zawodowo wojskowych) wybierali Izbę Deputowanych. Natomiast druga izba, czyli Senat, wybierana była przez kolegia wyborcze złożone z przedstawicieli władz lokalnych i urzędników. Połączone izby tworzyły Zgromadzenie Narodowe, które powoływało prezydenta. System ten, z niewielkimi zmianami, przetrwał aż do roku 1940.

R2Xr59SS2V1Iv

Na obrazie dojrzały mężczyzna w mundurze. Ma przypięty medal oraz order na piersi. Mężczyzna jest łysiejący, ma krótkie wąsy. W tle stoją żołnierze z koniem. Na ziemi leży martwy żołnierz.

Niemcy – parlamentaryzm limitowany

Jeszcze przed zjednoczeniem Niemiec Prusy stały się krajem konstytucyjnym. W 1848 r. na fali wydarzeń Wiosny Ludów król Wilhelm Fryderyk IV został zmuszony do przyjęcia konstytucji. Po upadku rewolucji zamienił ją na bardziej konserwatywną (1850 r.). Na jej mocy powołano dwuizbowy parlament: Izbę Panów, w której zasiadali arystokracja i członkowie mianowani przez króla, oraz Izbę Posłów, do której wybory były powszechne (dla mężczyzn powyżej 21. roku życia), ale nie równe. Parlament nie miał zresztą za wiele do powiedzenia, a król nie respektował skromnych jego uprawnień, zawartych w konstytucji.

Po zjednoczeniu Niemiec, zgodnie z przyjętą w 1871 r. konstytucją, na czele państwa stał cesarz i jednocześnie król pruski, który posiadał silną pozycję – Wilhelm II szczycił się tym, że nawet nie czytał ustawy zasadniczej. W praktyce jednak był ograniczony przez urzędników Rzeszy i generalicję. Pierwszym zaś urzędnikiem był kanclerz Rzeszy, który w zasadzie tworzył jednoosobowy rząd odpowiedzialny przed cesarzem, a nie przed parlamentem. Przedstawiciele krajów związkowych zbierali się w Radzie Związkowej (Bundesrat), która przedkładała parlamentowi projekty ustaw. Parlament (Reichstag) był jednoizbowy, wybierany w głosowaniu powszechnym (mężczyzn powyżej 24. roku życia), bezpośrednim, równym i tajnym. Była to ordynacja niezwykle demokratyczna nie tylko jak na standardy państw niemieckich, ale także całej Europy. W praktyce jednak Reichstag nie miał szerokich uprawnień: nie mógł kontrolować poczynań kanclerza, nie posiadał inicjatywy ustawodawczej, a najważniejsze uprawnienie dotyczyło budżetu Rzeszy. Mimo ograniczeń ustrojowych parlament odgrywał znaczącą rolę jako forum wymiany ogólnopaństwowej myśli politycznej, a fakt, że pochodził z powszechnych wyborów, dodawał mu znaczenia.

Austro‑Węgry – wiele krajów, dwa rządy, jeden władca

W połowie XIX w. przemiany ustrojowe nie ominęły również monarchii habsburskiej, która w odróżnieniu od pozostałych mocarstw europejskich nie powstała wokół jednego, dominującego narodu. Ta specyfika odcisnęła piętno na ustroju państwa.

Austro‑Węgry jako państwo dualistyczne miały dwie konstytucje i dwie formy rządów. Na Węgrzech od 1867 r. obowiązywała konstytucja przywrócona z roku 1848. W imieniu króla rządził premier wraz z rządem, odpowiedzialny przed Izbą Reprezentantów (izbą niższą parlamentu). Ta ostatnia pochodziła wprawdzie z wyborów, ale prawa wyborcze miała wąska, głównie węgierska elita (stanowiąca ok. 6 proc. ludności), która mogła pochwalić się odpowiednim majątkiem, zawodem lub pozycją społeczną. Wyższą Izbę Magnatów tworzyli arystokracja rodowa, wyżsi urzędnicy i przedstawiciele hierarchii kościelnej oraz mianowani przez króla dożywotni parowie. Cały system był niezwykle konserwatywny i jego głównym celem było zachowanie przewagi szlachty nad resztą społeczeństwa oraz Węgrów nad mniejszościami etnicznymi.

Część austriacka była bardziej zróżnicowana, a poszczególne kraje składowe miały mniejszą lub większą autonomię. Obowiązywała tzw. konstytucja grudniowa z 1867 r. Zgodnie z nią parlament, zwany Radą Państwa, był dwuizbowy. Wyższa Izba Panów składała się z dziedzicznej arystokracji i mianowanych przez cesarza członków. Niższa Izba Posłów była wybierana w skomplikowanym systemie kurialnym (istniały cztery kurie: właścicieli ziemskich, przemysłowców, miast i wiejska), w którym każda klasa społeczna danego kraju wybierała własnych posłów. Prawa wyborcze przysługiwały tylko zamożniejszej części społeczeństwa. Wprawdzie w 1896 r. dodano piątą kurię dla wszystkich mężczyzn powyżej 24. roku życia i w ten sposób wybory stały się powszechne (dla mężczyzn), jednak nie były równe, ponieważ najbogatsi wybierali proporcjonalnie najwięcej posłów.

R1TF7BMwyvaJa

Na obrazie ruiny miasta. Wśród ruin odpoczywają żołnierze.

Rosja - pod władzą samodzierżawia

Cesarstwo Rosyjskie najbardziej pod względem politycznym i gospodarczym odstawało od innych mocarstw europejskich. Choć po despotycznych rządach cara Mikołaja I (1825–1855) władzę objął bardziej liberalny i skłonny do reform Aleksander II (1855–1881), to Rosji daleko było do państwa konstytucyjnego. Obok zniesienia poddaństwa chłopów w 1861 r. jedną z najważniejszych reform Aleksandra było wprowadzenie samorządności – ziemstw, których władze były wybieralne (1864 r.). Wybory odbywały się w systemie kurialnym, oddzielnie głosowali ziemianie, miasta i gminy wiejskie, a system faworyzował tych pierwszych. Ziemstwa były pierwszą instytucją, która dawała społeczeństwu rosyjskiemu namiastkę demokracji. Decydowały o drogach, szkolnictwie czy opiece lekarskiej danego okręgu (guberni lub powiatu), czasami też zgłaszały do dworu swoje uwagi, choć w stolicy najczęściej je ignorowano.

Dalsze reformy zahamowało zabójstwo cara Aleksandra II w 1881 r. Jego syn i następca Aleksander III nie popierał reform ojca. Nie weszła w życie projektowana konstytucja, która miała wprowadzić pierwszy ogólnopaństwowy organ pochodzący z wyboru, a w 1890 r. mocno ograniczono uprawnienia ziemstw. Nie lepiej działo się za rządów cara Mikołaja II (1894–1917), który choć nie miał silnej osobowości, wierzył do końca w możliwość utrzymania samodzierżawia. Sytuację zmienił jednak kryzys gospodarczy z początku XX w. połączony z klęską w wojnie z Japonią (w latach 1904–1905). Wybuchła rewolucja i car został zmuszony do ustępstw. Powołał po raz pierwszy w historii Rosji premiera i zwołał dwuizbowy parlament. Tuż przed jego zebraniem w maju 1906 r. Mikołaj II ogłosił „Zwód zasadniczych praw”, który można uznać za konstytucję carskiej Rosji, a który zmieniał ustrój państwa. Izba wyższa parlamentu, tzw. Rada Państwa, w połowie składała się z członków mianowanych przez cara, drugą połowę wybierały zaś ziemstwa i samorządy miejskie. Izba niższa, zwana Dumą, w całości pochodziła z wyborów, ale pośrednich i nierównych. Po upadku rewolucji w 1907 r. znaczenie Dumy zostało zmarginalizowane i nie pozwolono jej odegrać większej roli.

RXREQ9KBGAA6M

Na zdjęciu wysoka sala. W środkowej części stoi cesarska para. Mężczyzna przemawia. Za parą na ścianie widnieje godło w postaci dwugłowego orła. Po obu stronach sali stoją elegancko ubrani mężczyźni i kobiety. Słuchają i obserwują przemawiającego.

Włochy – monarchia umiarkowana

Włochy swoją konstytucję odziedziczyły po Królestwie Sardynii, któremu w czasie Wiosny Ludów król Karol Albert nadał tzw. Statut Albertyński. Stał się on po zjednoczeniu Włoch podstawą ustroju nowego państwa i wprowadził do Włoch monarchię parlamentarną. Władza królewska była w nim dość silna, ale ograniczona na rzecz dwuizbowego parlamentu. Król decydował o wojnie i pokoju, podpisywał ustawy uchwalone przez parlament i mógł rozwiązać pochodzącą z wyborów Izbę Deputowanych. Prawa wyborcze do Izby były mocno ograniczone cenzusem majątkowym i wykształcenia – po zjednoczeniu zaledwie 0,5 mln (z 27 mln) mieszkańców mogło głosować. Później nastąpiła liberalizacja praw wyborczych: w 1882 r. rozszerzono prawo głosu do 2 mln obywateli, a w 1912 r. do prawie 9 mln (ludność Włoch liczyła wówczas 37 mln). Izbę wyższą stanowił Senat, w którym zasiadali dożywotnio mianowani przez króla senatorowie. W imieniu króla rządził powoływany przez niego rząd, którego premier w myśl Statutu odpowiadał przed królem. W praktyce rosnąca rola parlamentu sprawiła, że król, mianując premiera, musiał się liczyć z układem sił w Izbie Deputowanych. Spowodowało to mniejszą stabilność rządów, ale nadawało im bardziej demokratyczny charakter. Kolejni władcy trzymali się tej zasady, poza krótkim okresem końcowej fazy panowania Humberta I, którego rząd pod przewodnictwem gen. Pelloux (1898–1900) stosował wobec opozycji ostre represje i usiłował ograniczyć wolność prasy, stowarzyszeń i zgromadzeń. Jednak pod wpływem oporu posłów, a także zwycięstwa opozycji po rozwiązaniu parlamentu i śmierci Humberta I (który zginął w zamachu z rąk anarchisty) monarchia ugięła się i wróciła na tory umiarkowanych rządów parlamentarnych.

R1Z439KA14QPN

Na obrazie czterech mężczyzn w mundurach. Jeżdżą konno.

Zapoznaj się z nagraniem 

Trenuj i ćwicz 

Słownik