Wydrukuj Pobierz materiał do PDF Pobierz materiał do EPUB Pobierz materiał do MOBI Zaloguj się, aby skopiować i edytować materiał Zaloguj się, aby udostępnić materiał Zaloguj się, aby dodać całą stronę do teczki

Niektóre choroby nerek (takie jak: nowotwory, zaawansowane choroby zapalne, kamica) lub ich rozległe urazy wymagają pomocy chirurgicznej. Polega ona na częściowym lub całkowitym usunięciu nerki. Po usunięciu jednej nerki druga przejmuje aż 50% jej funkcji.

RcQkEVSEHgCYu
W 2021 r. w Polsce przeszczepiono 709 nerek pobranych od zmarłych dawców
Źródło: wangsinawang, Kidney Vectors by Vecteezy, licencja: CC BY-SA 3.0.
Aby zrozumieć poruszane w tym materiale zagadnienia, przypomnij sobie:
  • Jakie narządy tworzą układ moczowy?

  • Za co odpowiada układ moczowy?

  • Jak powstaje mocz?

Twoje cele
  • Omówisz przykłady chorób układu moczowego z uwzględnieniem ich przyczyn.

  • Omówisz zasady profilaktyki chorób układu moczowego.

  • Wykażesz związek pomiędzy ilością przyjmowanych płynów a chorobami układu moczowego.

  • Przeprowadzisz analizę składu moczu, uwzględniając podstawowe parametry fizykochemiczne.

  • Opiszesz na konkretnych przykładach wpływ antybiotyków i leków na choroby układu moczowego.

iAQb7BFMwh_d5e153

1. Analiza składu moczu

Analiza składu moczu jest jednym z podstawowych nieinwazyjnych badań diagnostycznych. Dostarcza istotnych informacji na temat stanu zdrowia człowieka, umożliwia wykrycie wielu chorób. Główne parametry moczu poddawane analizie to:

  • dobowa ilość wydalanego moczu – zmniejszone wydalanie może mieć wiele przyczyn, np. małą ilość spożywanych płynów, gorączkę, biegunkę; zwiększone wydalanie moczu może się pojawić przy pobieraniu dużych ilości płynów, przyjmowaniu substancji moczopędnych, diecie wysokobiałkowej albo niewydolności nerek;

  • barwa – zmiana zabarwienia następuje np. pod wpływem barwników zawartych w pokarmach (np. w burakach) i w przebiegu chorób wątroby;

  • odczyn – prawidłowy mieści się w granicach 4,5‑7,5 pH; niższy niż 4,5 występuje przy diecie zawierającej dużo białka, a wyższy niż 7,5 przy spożywaniu produktów pochodzenia roślinnego; nieprawidłowe wartości odczynu mogą świadczyć o zakażeniu bakteryjnym lub obecności kamieni nerkowych.

R139eiiBAvtdE
Wyniki badania moczu
Źródło: Dariusz Adryan, licencja: CC BY-SA 3.0.
Ważne!

Ważne, by mocz został dostarczony do badania w ciągu dwóch godzin od jego pobrania lub czterech godzin, jeśli był przechowywany w lodówce. W przeciwnym wypadku wynik analizy może nie być w pełni miarodajny.

W moczu zdrowego człowieka nie powinny znajdować się:

  • bakterie – dopuszczalna jest jedynie ich śladowa ilość; większa może być sygnałem infekcji bakteryjnej, niewłaściwego pobrania próbki moczu lub jej nieprawidłowego przechowywania;

  • glukoza – jej obecność w moczu może świadczyć o niezdolności nerek do odzyskiwania cukru z moczu pierwotnego albo o podwyższonym poziomie cukru we krwi (cukrzycy);

  • czerwone ciałka krwi – pojawiają się w moczu w przypadku uszkodzenia nerek, zapalenia cewki moczowej lub innych chorób układu moczowego;

  • białka – ich obecność może być spowodowana dużym wysiłkiem fizycznym, gorączką lub uszkodzeniem kłębuszków nerkowych.

Ciekawostka

Od dawna wiedziano, że skład moczu niesie różne informacje o zdrowiu pacjenta, dlatego już w starożytności poddawano go badaniu. Pierwsze analizy były bardzo prymitywne. Polegały na określeniu koloru, zapachu i... smaku moczu.

1
Ćwiczenie 1

Wyjaśnij, dlaczego próbkę moczu należy zbadać w krótkim czasie po pobraniu.

RXBxYRowdghFE
(Uzupełnij).
Źródło: GroMar Sp. z o.o., licencja: CC BY-SA 3.0.
iAQb7BFMwh_d5e235

2. Choroby układu moczowego

Ze względu na to, że nerki odpowiadają za usuwanie z organizmu szkodliwych substancji, produktów przemiany materii, choroby układu moczowego są szczególnie niebezpieczne. Do najczęstszych chorób należą zakażenia układu moczowego wywołane obecnością bakterii w drogach moczowych: ostre zapalenie kłębuszkowe nerek, zapalenie pęcherza moczowego, zapalenie cewki moczowej i kamica nerkowa.

Ostre zapalenie kłębuszkowe nerek

Przyczyny i skutki: najczęściej rozwija się w wyniku zapalenia gardła, chorób nowotworowych, autoimmunologicznychchoroby autoimmunologiczneautoimmunologicznych oraz chorób wątroby. Jest efektem walki organizmu z bakteriami (przeważnie z grupy paciorkowców) lub wirusami. Charakteryzuje się zajęciem przez proces zapalny kłębuszków nerkowych, co stanowi bezpośrednią przyczynę nieprawidłowej pracy nerek. Na zapalenie kłębuszków nerkowych częściej chorują mężczyźni niż kobiety, a powikłania choroby mogą wpływać na płodność.
Objawy: obrzęki na twarzy i wokół kostek, ból głowy, nudności, wysokie ciśnienie krwi, zaburzenia widzenia, zmniejszona objętość moczu lub nawet brak jego oddawania.
Leczenie: eliminacja zakażenia, obniżenie ciśnienia krwi, unikanie wysiłku fizycznego, ograniczenie spożywania soli.
Profilaktyka: dużą rolę odgrywa dieta oraz nawyki żywieniowe – unikanie nadmiaru soli i białka, wdrożenie do codziennych posiłków węglowodanów oraz łatwostrawnych tłuszczy. Niezbędne są także profilaktyczne badania krwi i moczu, a także uzupełnianie niedoborów dzięki urozmaiconej diecie, witaminom i suplementom dostępnym bez recepty.

Zapalenie dróg moczowych

Przyczyny i skutki: jest stanem zapalnym błony śluzowej cewki moczowej i pęcherza moczowego wywołanym zakażeniem, najczęściej o podłożu bakteryjnym. Częściej dotyczy ono kobiet niż mężczyzn, ponieważ ich cewka moczowa jest krótsza i położona bliżej odbytu, gdzie znajduje się wiele bakterii. Bakterie te łatwo przedostają się do pochwy, a następnie do układu moczowego, wywołując zakażenia. Zakażeniom pęcherza moczowego i cewki moczowej wywołanym bakteriami kałowymi sprzyjają złe nawyki higieniczne. Nieleczone zakażenia dróg moczowych mogą prowadzić do niewydolności nerek.
Objawy: ból podczas oddawania moczu, nieprzyjemne swędzenie w okolicach ujścia cewki moczowej, częstomocz, parcie na mocz, ropny wyciek z cewki moczowej.
Leczenie: stosowanie odpowiednich antybiotyków.
Profilaktyka: dbanie o odpowiednie nawodnienie organizmu, niepowstrzymywanie się od oddawania moczu, dbanie o higienę osobistą, wybieranie prysznica zamiast kąpieli w wannie, noszenie luźnej i przewiewnej bielizny, ograniczenie spożycia cukru, dbanie o ogólną odporność organizmu.

Kamica nerkowa

Przyczyny i skutki: choroba polegająca na odkładaniu się w układzie moczowym złogów - kamieni moczowych (nerkowych) zbudowanych ze związków chemicznych, które zazwyczaj obecne są w moczu w formie rozpuszczonej. W sytuacji, gdy ich stężenie jest zbyt duże, nie rozpuszczają się całkowicie i powstają nierozpuszczalne, zlepiające się ze sobą osady. Różnej wielkości kamienie nerkowe blokują drogi moczowe, a przesuwając się w kierunku pęcherza moczowego, wywołują silny ból. Kamica nerkowa powstaje na skutek powikłań infekcji bakteryjnych, przetrzymywania moczu lub picia zbyt małej ilości płynów.
Objawy: krwiomocz, silne parcie na mocz, oddawanie moczu w niewielkich ilościach, nudności i wymioty, bladość skóry, zimny pot, utrata przytomności.
Leczenie: spożycie dużej ilości płynów (ok. 5 litrów w ciągu doby), stosowanie leków rozkurczających, moczopędnych, przeciwzapalnych i przeciwbólowych. Duże kamienie są rozkruszane za pomocą ultradźwięków lub usuwane chirurgicznie.
Profilaktyka: przyjmowanie dużej ilości płynów.

Częstą przyczyną chorób układu moczowego są stosowane leki: przeciwbólowe, przeciwgrzybicze, przeciwnowotworowe oraz niektóre antybiotyki. Nadużywanie lub nieuzasadnione stosowanie antybiotyków niszczy mikroflorę fizjologiczną, stanowiącą naturalny mechanizm obronny organizmu, a także przyczynia się do powstawania szczepów opornych na kolejne dawki antybiotyku. Dodatkowo leki te mogą powodować odchylenia od normy parametrów moczu poddawanych analizie laboratoryjnej lub też prowadzić do uszkodzenia i niewydolności nerek – upośledzają m.in. przepływ krwi przez nerki, co prowadzi do zmniejszenia filtracji, a także uszkadzają strukturę nerek (np. kłębuszki nerkowe).

R7AyFuvY13XPd1
Ilustracja przedstawia sylwetkę kobiety z wrysowanym układem moczowym. Po najechaniu kursorem na narząd wyświetlają się informacje o jego możliwych schorzeniach.
Choroby układu moczowego
Źródło: Tomorrow Sp. z o.o., licencja: CC BY-SA 3.0.

W przypadku trwałego uszkodzenia nerek dochodzi do nagromadzenia we krwi mocznika, nadmiaru wody i soli mineralnych oraz szkodliwych produktów przemiany materii, co prowadzi do zatrucia organizmu. Konieczne jest wówczas oczyszczenie krwi za pomocą zabiegu zwanego dializą. Polega on na przepuszczaniu krwi pacjenta z niewydolnością nerek przez dializatordializatordializator (sztuczną nerkę), który zastępuje nefron. W ten sposób krew jest oczyszczana ze wszystkich zbędnych oraz szkodliwych produktów przemiany materii. Zabieg trwa od 4 do 8 godzin i musi być powtarzany 2‑3 razy w tygodniu.

RGXC5fIVWY2Rt
Animacja przedstawia schemat dializy. Pacjent podłączony do dializatora, widać jak krew z tętnicy pacjenta wpływa do dializatora, pompowana przez pompę umieszczoną przed dializatorem. Zbliżenie na dializator. Pokazany ruch cząsteczek przez błonę dializatora: z osocza krwi do płynu dializującego przechodzą nadmiar soli, nadmiar wody, mocznik, niepotrzebne substancje, glukoza. W przeciwną stronę przemieszają się sól, woda i glukoza. Białka i krwinki z osocza nie przechodzą przez błonę dializatora. W kolejnej scenie ponownie widok na schemat dializy. Widać, jak krew z dializatora trafia do kolejnego urządzenia, w którym zachodzi usuwanie pęcherzyków gazu, a następnie spływa do żyły pacjenta.
1
Ćwiczenie 2

Wyjaśnij, jaki proces fizyczny wykorzystywany jest w dializatorze do usuwania toksyn metabolicznych z krwi.

R1FIyoyvX0o5H
(Uzupełnij).
Źródło: GroMar Sp. z o.o., licencja: CC BY-SA 3.0.
iAQb7BFMwh_d5e285

3. Zapobieganie chorobom układu moczowego

Aby zapobiec zakażeniom bakteryjnym układu moczowego, należy:

  • dbać o codzienną higienę i często zmieniać bieliznę; ogranicza to ryzyko wniknięcia bakterii do dróg moczowych;

  • nosić luźną, oddychającą bieliznę, co zapobiega otarciom naskórka i zmniejsza ryzyko infekcji;

  • chronić organizm, szczególnie nerki, przed wychłodzeniem, by zapobiec obniżeniu odporności;

  • w razie infekcji gardła, zatok lub migdałków doprowadzić do wyleczenia choroby, a tym samym zlikwidować źródło bakterii;

  • dbać o regularne opróżnianie pęcherza; zapobiega to gromadzeniu się i rozwojowi bakterii w pęcherzu moczowym.

R10xMCpUJ4rZU
Ilustracja interaktywna przedstawia chłopca, siedzącego przy biurku. Z lewej butelka z czerwoną zawartością, wyżej znak minus. Po kliknięciu w nią pojawia się układ moczowy z widocznymi kamieniami w nerkach i drogach moczowych. Z prawej butelka z wodą i znak plus. Po kliknięciu w nią w chmurce nad głową chłopca pojawia się symbol osoby, która czuje potrzebę skorzystania z toalety. Na wysokości bioder chłopca widoczny jest jego pęcherz. Po lewej znak zegara wskazujący upływ 50 minut, wyżej czerwony symbol minusa. Po jego kliknięciu wyświetla się zbliżenie na pęcherz z obecnymi w nim karykaturami bakterii. Pod spodem podpis: mnożenie się bakterii. Po prawej znak zegara wskazujący upływ 10 minut, wyżej zielony symbol plus. Po jego kliknięciu wyświetla się chłopiec po wyjściu z toalety. W kolejnej scenie po lewej stronie wyświetla się ilustracja solenia kotleta, nad nią czerwony znak minus. Po jej kliknięciu wyświetla się zbliżenie na pęcherz moczowy z zaznaczonymi kamieniami nerkowymi i podpis: kamienie w nerkach i drogach moczowych, zatrzymywanie wody w organizmie. Po prawej ilustracja przekreślonej solniczki, nad nią zielony symbol plus.
Podstawy profilaktyki chorób układu moczowego
Źródło: Tomorrow Sp. z o.o., licencja: CC BY-SA 3.0.

Na prawidłowe funkcjonowanie układu moczowego wpływa również dieta. Należy ograniczyć spożycie soli, produktów zawierających dużo szczawianów (szczawiu, rabarbaru) oraz wapnia, który jest bardzo niebezpieczny dla osób cierpiących na przewlekłą niewydolność nerek. Wspomniane związki utrudniają zwrotne wchłanianie wody oraz sprzyjają powstawaniu osadów i kamieni. Ważne jest, aby pić 2‑2,5 l płynów dziennie. Dzięki temu wypłukane zostaną osady soli mineralnych i bakterii. Niedobór wody prowadzi do wytwarzania zagęszczonego moczu i może być przyczyną uszkodzenia nerek.

R13ARKBReU30y
Kamienie moczowe można wykryć podczas prześwietlenia radiologicznego
Źródło: Tomorrow Sp. z o.o., licencja: CC BY-SA 3.0.
1
Ćwiczenie 3

Uzasadnij, że picie odpowiedniej ilości wody wpływa dobroczynnie na pracę nerek.

R1Cg2vRjhVAeg
(Uzupełnij).
Źródło: GroMar Sp. z o.o., licencja: CC BY-SA 3.0.
iAQb7BFMwh_d5e358

Podsumowanie

  • Przykładami chorób układu moczowego są: ostre zapalenie kłębuszkowe nerek, zapalenie dróg moczowych oraz kamica nerkowa.

  • Analiza składu moczu należy do podstawowych badań diagnostycznych.

  • Odpowiednia dieta oraz zdrowe nawyki żywieniowe, a także dbanie o higienę osobistą i o ogólną odporność organizmu są podstawą profilaktyki chorób układu moczowego.

  • Picie odpowiedniej ilości wody wpływa dobroczynnie na pracę nerek; zbyt mała ilość wody w organizmie prowadzi do zagęszczenia moczu, natomiast jej nadmiar może skutkować niewydolnością nerek, zagrożeniem zdrowia, a nawet życia.

  • Częstymi przyczynami chorób układu moczowego są nadużywanie leków i nieuzasadniona antybiotykoterapia.

  • Pacjent z trwałym uszkodzeniem nerek jest poddawany dializie, podczas której jego krew jest oczyszczana.

Praca domowa

11
Ćwiczenie 1

Wyjaśnij, jak wymienione czynności mogą wpływać na stan nerek i dróg wyprowadzających mocz:

  1. kąpiel w zanieczyszczonym basenie;

  2. jedzenie dużej ilości słonego pożywienia;

  3. zbyt mała podaż płynów.

ReWdZXx8yVF60
(Uzupełnij).
Źródło: GroMar Sp. z o.o., licencja: CC BY-SA 3.0.
Polecenie 1

Przeczytaj wyniki swojego ostatniego badania moczu, odszukaj znane ci parametry i odnieś ich wartości do podanych norm.

iAQb7BFMwh_d5e425

Słownik

choroby autoimmunologiczne
choroby autoimmunologiczne

grupa chorób, w których układ immunologiczny (odpornościowy) organizmu niszczy własne komórki i tkanki

dializator
dializator

sztuczna nerka; urządzenie, które oczyszcza krew z produktów przemiany materii u chorych cierpiących na niewydolność nerek

iAQb7BFMwh_d5e484

Zadania

11
Ćwiczenie 1
R4ZCwnCABD8fl
zadanie interaktywne
Źródło: Monika Zaleska-Szczygieł, licencja: CC BY-SA 3.0.
RU0J96utWCOeO1
Ćwiczenie 2
Wskaż fałszywe zdanie dotyczące analizy składu moczu. Możliwe odpowiedzi: 1. Zmiana zabarwienia moczu następuje wyłącznie w przebiegu chorób wątroby., 2. , 3. , 4.
Źródło: GroMar Sp. z o.o., licencja: CC BY-SA 3.0.
2
Ćwiczenie 3
R1HSlEUytLfea
zadanie interaktywne
Źródło: Monika Zaleska-Szczygieł, licencja: CC BY-SA 3.0.
RKm8bwqI2DSzq2
Ćwiczenie 4
Połącz nazwę choroby nerek z jej ogólną charakterystyką. Zapalenie dróg moczowych Możliwe odpowiedzi: 1. najczęściej wywołane jest infekcją o podłożu bakteryjnym. Częściej dotyczy ono kobiet niż mężczyzn. Zakażeniom tym sprzyjają złe nawyki higieniczne., 2. jest przewlekłą chorobą, polegająca na tworzeniu się w układzie moczowym złogów, które powstają w wyniku wytrącania się substancji chemicznych zawartych w moczu., 3. jest efektem walki organizmu z bakteriami (najczęściej z grupy paciorkowców) lub wirusami. Charakteryzuje się zajęciem przez proces zapalny kłębuszków nerkowych, co stanowi bezpośrednią przyczynę nieprawidłowej pracy nerek. Częściej chorują mężczyźni niż kobiety, a powikłania po chorobie mogą wpływać na płodność. Ostre zapalenie kłębuszkowe nerek Możliwe odpowiedzi: 1. najczęściej wywołane jest infekcją o podłożu bakteryjnym. Częściej dotyczy ono kobiet niż mężczyzn. Zakażeniom tym sprzyjają złe nawyki higieniczne., 2. jest przewlekłą chorobą, polegająca na tworzeniu się w układzie moczowym złogów, które powstają w wyniku wytrącania się substancji chemicznych zawartych w moczu., 3. jest efektem walki organizmu z bakteriami (najczęściej z grupy paciorkowców) lub wirusami. Charakteryzuje się zajęciem przez proces zapalny kłębuszków nerkowych, co stanowi bezpośrednią przyczynę nieprawidłowej pracy nerek. Częściej chorują mężczyźni niż kobiety, a powikłania po chorobie mogą wpływać na płodność. Kamica nerkowa Możliwe odpowiedzi: 1. najczęściej wywołane jest infekcją o podłożu bakteryjnym. Częściej dotyczy ono kobiet niż mężczyzn. Zakażeniom tym sprzyjają złe nawyki higieniczne., 2. jest przewlekłą chorobą, polegająca na tworzeniu się w układzie moczowym złogów, które powstają w wyniku wytrącania się substancji chemicznych zawartych w moczu., 3. jest efektem walki organizmu z bakteriami (najczęściej z grupy paciorkowców) lub wirusami. Charakteryzuje się zajęciem przez proces zapalny kłębuszków nerkowych, co stanowi bezpośrednią przyczynę nieprawidłowej pracy nerek. Częściej chorują mężczyźni niż kobiety, a powikłania po chorobie mogą wpływać na płodność.
Źródło: GroMar Sp. z o.o., licencja: CC BY-SA 3.0.
2
Ćwiczenie 5
Rpxg0A0z8fkOh
zadanie interaktywne
Źródło: Monika Zaleska-Szczygieł, licencja: CC BY-SA 3.0.
31
Ćwiczenie 6
RG9qDq6ZVfzEo
Przykładowe wyniki badania moczu
Źródło: GroMar Sp. z o.o., licencja: CC BY-SA 3.0.
R10PvrxkJ9LPS
(Uzupełnij).
Źródło: GroMar Sp. z o.o., licencja: CC BY-SA 3.0.
bg‑azure

Notatnik

R1KxWzoW9ASWJ
(Uzupełnij).
Źródło: GroMar Sp. z o.o., licencja: CC BY-SA 3.0.