Wróć do informacji o e-podręczniku Wydrukuj Pobierz materiał do PDF Zaloguj się, aby dodać do ulubionych Zaloguj się, aby skopiować i edytować materiał Zaloguj się, aby udostępnić materiał Zaloguj się, aby dodać całą stronę do teczki

Podsumowanie analizy Prologu

Postacie

Konrad – zarówno didaskalia, jak i tekst główny nie dostarczają zbyt wielu informacji na temat bohatera – wiadomo jedynie, że jest poetą i został uwięziony przez Rosjan, prawdopodobnie za działalność patriotyczną. Konrad jest postacią tajemniczą, co stanowi typowy element konstrukcji bohatera romantycznego. Kolejnym elementem jest wewnętrzna przemiana bohatera, której znakiem jest zapis dokonany przez Konrada na ścianie celi (dostarcza on również pewnych wskazówek na temat postaci). Imię Gustaw nasuwa skojarzenia z bohaterem części IV Dziadów. Problem tożsamości obydwu postaci nie jest tak bardzo istotny jak sprawa przemiany bohatera, jego symbolicznejsymbolsymbolicznej śmierci i odrodzenia. Gustaw jest synonimem romantycznego kochanka, którym kiedyś był – imiona bohatera mają charakter symboliczny, a jego przemiana jest metamorfozą romantycznego kochanka w bojownika o wolność ojczyzny, męczennika narodowej sprawy. Imię Konrad kojarzy się z tytułowym bohaterem Konrada Wallenroda, w którego biografii pojawia się miłość (w tym przypadku szczęśliwa), a następnie przemiana i poświęcenie osobistego szczęścia, honoru rycerskiego i życia dla dobra ojczyzny.

RUoH06n1R4aqA
Reprodukcja fotografii przedstawiająca scenę z dramatu Adama Mickiewicza Dziady wraz z fragmentem utworu, 1906. Aktorzy: Antoni Bednarczyk, Andrzej Mielewski, Józef Sosnowski.
Źródło: Polona, domena publiczna.

Warstwa językowa

Mimo że w scenie pojawia się kilka postaci, które ze sobą rozmawiają, można powiedzieć, że dominuje w niej monolog Więźnia, który nie rozpoznaje mówiących do niego Aniołów jako realnych partnerów dialogu.
Właściwy dialog ma miejsce między postaciami fantastycznymi, które toczą walkę o duszę bohatera. Sposób wypowiadania tekstu określa wersyfikacyjne ukształtowanie wypowiedzi postaci.

Przestrzeń

Miejscem, w którym rozgrywa się akcja tej sceny, jest cela Konrada w klasztorze bazylianów, w której przechodzi on wewnętrzną przemianę. Przestrzeń ta ma symboliczne znaczenie grobu‑kolebki – jest podzielona na stronę lewą (domenę złych duchów) i prawą (domenę dobrych duchów).

Czas akcji

Dzień 1 listopada 1823 r. – czas historyczny (nawiązanie do procesu filaretówfilarecifilaretówfilomatówfilomacifilomatów). Czas mityczny (Święto Zmarłych) przeplata się z czasem historycznym – metafizycznametafizykametafizyczna motywacja zdarzeń występuje obok motywacji realistycznej.

Cechy gatunku

W dramacie występują postacie fantastyczne (anioły, dobre i złe duchy). Widoczny jest także synkretyzm gatunkowy (nawiązanie do misterium i moralitetu), a także podział przestrzeni. Charakterystyczną cechą dramatu romantycznego jest też (widoczna w prezentowanej scenie) psychomachia, czyli walka złych i dobrych duchów o duszę bohatera.

Podsumowanie analizy sceny I – Więziennej

Postacie

Scena służy charakterystyce młodych polskich patriotów – filomatów i filaretów. Ukazuje ich postawy wobec zaborcy. Przedstawieniu bohaterów służą przede wszystkim ich wypowiedzi, a także pieśni. Szczególne znaczenie mają tutaj bluźniercze pieśni śpiewane przez Jankowskiego i Konrada. Ich treść każe waloryzować bohaterów negatywnie, jednak na korzyść Konrada przemawia jego wystąpienie w obronie imienia Maryi.

Warstwa słowna

Dialogi bohaterów służą przede wszystkim przedstawieniu sytuacji i ich stosunku do prześladowań, które ich dotknęły. Wypowiedzi postaci mają także głębsze znaczenie – ukazują ideową wymowę utworu w sposób symboliczny lub alegoryczny (bajka Goreckiego), przedstawiając martyrologiczną wizję narodu polskiego, która została ukazana z perspektywy mesjanizmumesjanizmmesjanizmu. Język, którym wypowiadają się bohaterowie, zawiera aluzje i porównania biblijne (np. car jako Herod), które budują metafizyczne znaczenia utworu.

Przestrzeń

Cela w klasztorze bazylianów jest miejscem wigilijnego spotkania więźniów, przestrzenią wspólnoty patriotów prześladowanych przez zaborcę.

Czas

Czas mityczny – wigilia Bożego Narodzenia – przeplata się w scenie I z czasem historycznym (1823 r.), dzięki czemu wydarzenia związane z aresztowaniami filomatów i filaretów uzyskują dodatkowy sens na płaszczyźnie metafizycznej, wpisując się w koncepcje mesjanizmu. Obok realistycznej motywacji zdarzeń pojawia się więc także motywacja metafizyczna. W bajce Goreckiego pojawia się również czas mitu agrarnego, odwołujący się do cyklu pór roku – wiąże się on z czasem mitu religijnego i symbolizuje zmartwychwstanie, odrodzenie cierpiącego narodu.

Cechy gatunku

W scenie wyraźnie widać synkretyzm rodzajowy – pojawiają się elementy epickie: opowiadanie Sobolewskiego i (zmieniona w stosunku do oryginalnej wersji) bajka Goreckiego, opowiadana przez Żegotę. Pojawiają się także elementy liryki (pieśni śpiewane przez Jankowskiego i Konrada).

Podsumowanie analizy sceny II – Wielkiej Improwizacji

R1eVjAkYA2Dgu1
Mapa myśli. Lista elementów:
  • Nazwa kategorii: „Wielka Improwizacja” – motywy
    • Elementy należące do kategorii „Wielka Improwizacja” – motywy
    • Nazwa kategorii: miłość do narodu
    • Nazwa kategorii: rola poezji
    • Nazwa kategorii: bunt przeciw Bogu
    • Nazwa kategorii: antynomia rozumu [br]i uczucia
    • Koniec elementów należących do kategorii „Wielka Improwizacja” – motywy

Postacie

Wielkiej Improwizacji bohater jawi się jako romantyczny poeta‑indywidualista, jednostka wybitna, samotna, której przeciętni ludzie nie mogą zrozumieć. W swej pysze Konrad wynosi się nawet ponad wszystkich mędrców i proroków, jacy pojawili się w dziejach świata. Jako poeta‑wieszcz czuje się równy Stwórcy, dlatego też jedynym godnym rozmówcą jest dla niego Bóg. Konrad jest przekonany, że jego poetycki talent i miłość do narodu, łącząca się z cierpieniem, predestynują go do objęcia duchowego przywództwa narodu. Bohater, tak jak Chrystus, pragnie własnym cierpieniem odkupić grzechy narodu i zbawić Polaków. Jego bunt przeciw Bogu każe jednak widzieć w nim raczej romantycznego prometydęprometydaprometydę (postawa prometejska to postawa buntu wobec niesprawiedliwości, która dotyka daną społeczność, charakteryzująca się gotowością poświęcenia własnego szczęścia w imię wyższych wartości). Postać Konrada uzurpującego sobie prawo do bycia wieszczem służy skompromitowaniu takiej koncepcji romantycznej poezji. Mickiewicz odrzucił jej indywidualistyczne elementy na rzecz zaangażowania w aktualne sprawy narodu, przede wszystkim walkę o niepodległość. W okresie popowstaniowym bliższa stała mu się koncepcja poezji tyrtejskiej, która pojawiła się już w Konradzie Wallenrodzie.

R1aNdlk2slWTV
Reprodukcja fotografii przedstawiająca scenę z dramatu Adama Mickiewicza Dziady wraz z fragmentem utworu, 1906
Źródło: Polona.pl, domena publiczna.

Cechy gatunku

Podwójna motywacja wydarzeń – Wielka Improwizacja na płaszczyźnie metafizycznej jest opętaniem, stąd później odprawiane przez Księdza Piotra egzorcyzmy. Na płaszczyźnie realistycznej jest to atak „wielkiej choroby”, czyli epilepsji. Scena ta należy do najwybitniejszych osiągnięć liryki romantycznej.

Słownik

filareci
filareci

(gr. philáretos – miłośnik cnoty, od philéō – ‘miłuję’ + aretḗ – ‘cnota’) – Zgromadzenie Filaretów, tajne, patriotyczne stowarzyszenie młodzieży wileńskiej działające w latach 1820–1823; Celem związku było „nabywanie nauk, moralności i religii, udzielanie przez wzajemny przyjacielski dozór przestrogi, rady i wsparcia w niedostatku”, rozwijanie uczuć patriotycznych; związek przestał istnieć w wyniku procesu filomatów

filomaci
filomaci

(gr. philomathḗs – miłośnik wiedzy, od philéō – ‘miłuję’ + manthánō – ‘uczę się’) – Towarzystwo Filomatyczne, tajne stowarzyszenie naukowo‑literackie działające w latach 1817–1823 w Wilnie; zostało założone przez grupę studentów uniwersytetu, m.in. Tomasza Zana i Adama Mickiewicza; cele towarzystwa były związane z samokształceniem, dyskutowaniem o twórczości a także szczepieniem idei patriotycznych; członkowie stowarzyszenia po głośnym śledztwie i procesie zostali skazani na zesłanie w głąb Rosji

prometyda
prometyda

potomek Prometeusza, który cierpi i poświęca się dla ludzi

symbol
symbol

(gr. sýmbolon) – wieloznaczny, postrzegany zmysłowo odpowiednik jakości niemających określenia w systemie językowym, opierający się na sugerowaniu wzruszeń i nastrojów, w przeciwieństwie do alegorii nieposiadający utrwalonego w kulturze znaczenia

metafizyka
metafizyka

(gr. metá tá physiká - to, co następuje po fizyce) dyscyplina filozoficzna, której przedmiotem jest istota, pochodzenie i struktura bytu; to, co nie poddaje się racjonalnemu poznaniu, jest niedostępne zmysłom i doświadczeniu, nieodgadniona istota czegoś; pot. oderwanie od rzeczywistości, mętne, niezrozumiałe wywody

mesjanizm
mesjanizm

(hebr. mashíakh - pomazaniec, ten, który wybawia) nurt filozoficzny zainicjowany przez Józefa Hoene‑Wrońskiego, który po raz pierwszy użył tego terminu w 1831 roku; oznacza wiarę w posłannictwo dziejowe narodu polskiego oraz w nadejście przywódcy — indywidualisty (wykreowanego przez cierpienie narodu), który ustanowi nowy system wartości (prawo tworzenia i prawo postępu); człowiek ten powołany jest do wyższych celów i ma zwalczać zło na świecie; z mesjanizmem łączy się odnowa religijna, harmonijna wizja całkowitego unicestwienia zła moralnego, przezwyciężenia kryzysu, wiara w szybkie nadejście Królestwa Bożego na ziemi, oczekiwanie zbawienia; mesjanizm wywarł ogromny wpływ na twórczość polskich romantyków (głównie Adama Mickiewicza i Zygmunta Krasińskiego oraz na poglądy filozoficzne Augusta Cieszkowskiego), z których każdy interpretował go w sposób odmienny; najwierniejszym jego wyznawcą był Mickiewicz, który wykorzystał podjętą przez Wrońskiego hipotezę o mesjanicznej misji Napoleona, a także wizję przyszłego pojednania Polski i Rosji