Narząd wzroku tworzy para oczu umieszczona z przodu głowy w oczodołach – to jeden z najważniejszych i najbardziej złożonych narządów zmysłów, za którego pośrednictwem odbieramy ponad 80% docierających do nas informacji.

RjJa0CFN2H8ts
Oczy z wiekiem rosną niewiele, przez co u małych dzieci nie zachowują proporcji względem reszty ciała i wydają się większe niż u dorosłych.
Źródło: Pexels, licencja CC 0.
bg‑yellow

Elementy budowy narządu wzroku

Główną częścią narządu wzroku jest gałka oczna, umieszczona na tłuszczowej wyściółce w oczodole. Oczodół stanowi jamę kostną, której ściany tworzy siedem kości twarzoczaszki. Z przodu gałkę oczną osłania powieka, należąca do narządów dodatkowych oka.

R1EkGWoonhSrV1
Mapa myśli. Lista elementów:
  • Nazwa kategorii: [bold]Narząd wzroku[/bold] {color=#666633}
    • Elementy należące do kategorii [bold]Narząd wzroku[/bold]
    • Nazwa kategorii: Oko {color=#808000}
      • Elementy należące do kategorii Oko
      • Nazwa kategorii: Gałka [br] oczna{value=24}
      • Nazwa kategorii: Nerw [br]wzrokowy{value=24}
      • Koniec elementów należących do kategorii Oko {color=#808000}
    • Nazwa kategorii: Narządy [br]dodatkowe [br]oka {color=#CCCC99}
      • Elementy należące do kategorii Narządy [br]dodatkowe [br]oka
      • Nazwa kategorii: Aparat [br]ochronny [br] gałki [br] ocznej{value=24}
        • Elementy należące do kategorii Aparat [br]ochronny [br] gałki [br] ocznej
        • Nazwa kategorii: Powieki
        • Nazwa kategorii: Brwi
        • Nazwa kategorii: Rzęsy
        • Nazwa kategorii: Spojówka
        • Nazwa kategorii: Narząd[br] łzowy
        • Koniec elementów należących do kategorii Aparat [br]ochronny [br] gałki [br] ocznej{value=24}
      • Nazwa kategorii: Aparat [br]ruchowy gałki [br] ocznej{value=24}
        • Elementy należące do kategorii Aparat [br]ruchowy gałki [br] ocznej
        • Nazwa kategorii: Mięśnie [br]gałki [br]ocznej
        • Koniec elementów należących do kategorii Aparat [br]ruchowy gałki [br] ocznej{value=24}
        Koniec elementów należących do kategorii Narządy [br]dodatkowe [br]oka {color=#CCCC99}
      Koniec elementów należących do kategorii [bold]Narząd wzroku[/bold] {color=#666633}
Elementy budowy narządu wzroku.
Źródło: Englishsquare.pl Sp. z o.o., licencja: CC BY-SA 3.0.

Większą część gałki ocznej wypełnia przezroczysty żel zwany ciałem szklistymciało szklisteciałem szklistym. Składa się on w 98% z wody oraz w 2% z kwasu hialuronowego (utrzymującego cząsteczki wody) i włókien kolagenowych, które odpowiadają za galaretowatą konsystencję. Ciecz znajduje się pod ciśnieniem, dzięki czemu gałka oczna zachowuje kulisty kształt.

1

Ścianę gałki ocznej tworzą trzy różnie zbudowane błony:

  1. zewnętrzna błona włóknista;

  2. środkowa błona naczyniowa;

  3. wewnętrzna błona nerwowa, zwana siatkówką.

bg‑gray2
Zewnętrzna błona włóknista

Błona zewnętrzna – włóknista – zawiera liczne włókna kolagenowe i dzieli się na dwie części. W przedniej części gałki ocznej błona ta tworzy rogówkę, która jest cienka i przezroczysta. Odpowiada ona za ochronę gałki ocznej oraz skupianie i załamywanie światła, co ma szczególne znaczenie dla ostrości widzenia.

Rogówka jest silnie unerwiona, dlatego reaguje bólem i łzawieniem na dotyk i ciała obce. W tylnej części gałki ocznej zewnętrzna błona włóknista przechodzi w grubszą, nieprzezroczystą twardówkę, która tworzy sztywny, elastyczny szkielet gałki ocznej i chroni ją przed urazami. Twardówka ma kolor białawy (dlatego nazywana jest białkiem oka), który wraz z wiekiem zmienia się i przechodzi z białawoniebieskiego u dzieci w żółtawobiały u osób starszych.

bg‑gray2
Środkowa błona naczyniowa

Pod zewnętrzną błoną włóknistą leży błona środkowa – naczyniowa. Składa się ona z trzech części:

  1. przedniej – tęczówki;

  2. środkowej – ciała rzęskowego;

  3. tylnej – naczyniówki.

TęczówkatęczówkaTęczówka zbudowana jest z luźnej tkanki łącznej i zawiera pigment – melaninę. Barwnik ten pochłania światło, co zapobiega jego odbiciu wewnątrz gałki ocznej oraz nadaje tęczówce barwę.

Dzieci rodzą się zazwyczaj z niebieskimi oczami. Dopiero ok. 1 roku życia ustala się ilość zawartego w tęczówce pigmentu, który nadaje oczom ostateczny kolor. Gdy stężenie pigmentu jest małe, oczy mają kolor jasny, gdy duże – ciemny. Melanina to niejedyny czynnik odpowiedzialny za kolor oczu. Im krótsza fala świetlna padająca na tęczówkę, tym większemu ulega rozproszeniu – światło niebieskie rozpraszane jest bardziej niż światło czerwone, dlatego tęczówka przybiera takie kolory jak niebieski, zielony i brązowy.

bg‑gray1
1
Ciekawostka

U albinosów nie jest wytwarzana melanina, a nabłonek barwnikowy siatkówki nie absorbuje większości światła. Odbija się ono z powrotem w kierunku tęczówki i źrenicy, gdzie oświetla naczynia krwionośne – powoduje to, że oczy przybierają kolor czerwony lub różowy. Podobne zjawisko zachodzi w przypadku robienia zdjęć z użyciem lampy błyskowej: gdy zbyt intensywne światło jest tylko częściowo pochłaniane, a reszta ulega odbiciu, na fotografii powstaje tzw. efekt czerwonych oczu.

Obecne w tęczówce naczynia krwionośne zaopatrują komórki tej tkanki w tlen i substancje odżywcze.

W centralnej części tęczówki znajduje się okrągły otwór – źrenica, przez którą dostają promienie świetlne. Wielkość źrenicy jest regulowana przez tęczówkę, zaopatrzoną w mięśnie gładkie, których praca nie podlega naszej woli. W zależności od intensywności światła mięśnie te kurczą się lub rozluźniają, regulując w ten sposób wielkość źrenicy, a tym samym ilość wpuszczanego do oka światła. Źrenica powiększona 4‑krotnie zwiększa 16‑krotnie ilość światła docierającego do wnętrza oka.

R1XrYv6OR4fv31
Wysłuchaj nagrania abstraktu i zastanów się, czego jeszcze chciałbyś się dowiedzieć w związku z tematem lekcji.
Wielkość źrenicy zależy również od emocji: strachu, zdenerwowania, smutku czy zmęczenia.

Wielkość źrenicy zależy również od emocji: strachu, zdenerwowania, smutku czy zmęczenia.

Środkowa część błony naczyniowej to ciało rzęskoweciało rzęskoweciało rzęskowe, którego najważniejszą część stanowi mięsień rzęskowy. Na jego włóknach (więzadłach), układających się podobnie jak szprychy w kole roweru, zawieszona jest soczewka. Jest ona dwuwypukła, przezroczysta, elastyczna i nie zawiera naczyń krwionośnych, a jej grubość zależy od stanu akomodacji. Skurcze mięśnia rzęskowego umożliwiają zmiany kształtu soczewki, co pozwala na ostre widzenie obrazów z bliska i z daleka. Więcej na ten temat przeczytasz tutajDedCjgdQ4tutaj.

R1aitFZaYuniT
Mechanizm akomodacji oka.

A. Skurcz mięśnia rzęskowego powoduje, że soczewka staje się bardziej kulista, co umożliwia widzenie blisko położonych przedmiotów.
B. Rozluźnienie mięśnia rzęskowego powoduje spłaszczenie soczewki, co umożliwia ostre widzenie odległych przedmiotów.
Źródło: Englishsquare.pl sp. z o.o., licencja: CC BY-SA 3.0.

Ciało rzęskowe przechodzi w tylną część błony zwaną naczyniówką. Zawiera ona nerwy, komórki barwnikowe oraz naczynia krwionośne, które zaopatrują zewnętrzną część siatkówki w substancje odżywcze i tlen, a odprowadzają produkty przemiany materii. Płynąca w nich krew zabiera również ciepło z siatkówki, działając jak klimatyzator oka.

Wewnątrz gałki ocznej znajdują się trzy komory: tylna i przednia komora gałki ocznej oraz komora ciała szklistego. Przednia komora gałki ocznej leży między rogówką a tęczówką, tylna zaś za tęczówką, otoczona przez ciało szkliste, soczewkę i ciało rzęskowe. Obie komory wypełnione są wodnistą cieczą produkowaną przez ciało rzęskowe, zawierającą substancje odżywcze dla oka.

bg‑gray2
Wewnętrzna błona nerwowa – siatkówka

Trzecia błona gałki ocznej to siatkówka.

Siatkówka otacza bezpośrednio gałkę oczną i stanowi błonę światłoczułą, w której są nierównomiernie rozmieszczone komórki światłoczułe: czopki i pręciki. Różnią się one położeniem na siatkówce, wrażliwością, aktywnością i pełnią inne funkcje w procesie widzenia.

R1LNKD8G1tkbr1
Zdjęcie przedstawia przekrój przez warstwę siatkówki oka. Na pierwszym zdjęciu widoczna jest gałka oczna, która ma postać kulistą. Na drugim zdjęciu znajduje się mikroskopowe zdjęcie warstwy siatkówki. W mikroskopowym zdjęciu widoczne są pręciki i czopki w dolnej warstwie obrazu. Pręciki i czopki mają postać wąskich pionowo ustawionych cienkich słupków, są ze sobą wymieszane. Pręciki zaznaczono kolorem niebieskim, czopki kolorem zielono-żółtym. Zarówno pręciki, jak i czopki w jednym miejscu w swojej strukturze mają nieznacznie szerszy fragment z kulistą formą. Nad warstwą czopków i pręcików zaznaczono sploty neuronowe.
Siatkówka składa się z 10 warstw komórek nerwowych, które mają zdolność odbierania światła i przekształcania go w impulsy elektryczne docierające do mózgu za pośrednictwem nerwu wzrokowego. W jednej z tych warstw, stanowiącej nabłonek zmysłowy siatkówki, znajdują się czopki i pręciki. Przykryte są one warstwą komórek zwojowych, zawierających specjalny pigment melanopsynę, która również reaguje na światło.
Źródło: Scientific Animations, licencja: CC BY-SA 4.0.
bg‑gray2
Porównanie pręcików i czopków

Pręciki

Czopki

ok. 120 mln

ok. 6 mln

Położone głównie w części obwodowej siatkówki.

Położone głównie w części środkowej siatkówki.

Zawierają barwnik światłoczuły – rodopsynę.

Zawierają barwnik światłoczuły – jodopsynę.

Wolno reagują na światło.

Szybko reagują na światło.

Odpowiedzialne za widzenie kształtu i ruchu, nawet
przy niewielkiej ilości światła.
Są nieczułe na kolory – umożliwiają widzenie czerni, bieli
oraz odcieni szarości.

Odpowiedzialne za rozróżnianie barw i szczegółów,
ale tylko przy odpowiednio mocnym oświetleniu.

W środkowej części siatkówki, gdzie skupiane są promienie świetlne wpadające do oka prosto i równolegle, znajduje się miejsce najbardziej ostrego widzenia, zwane plamką żółtą. Występuje tu największa liczba czopków, dlatego plamka żółta charakteryzuje się ogromną wrażliwością na światło i barwy.

Zawarte w czopkach i pręcikach barwniki światłoczułe rozkładają się pod wpływem światła. Powoduje to zamianę bodźca świetlnego w bodziec nerwowy, który przekazywany jest nerwem wzrokowym do ośrodków wzroku w płacie potylicznym kory mózgowej.

Nerw wzrokowy przekazujący impulsy elektryczne wychodzi z tylnej części siatkówki – tarczy nerwu wzrokowego. Znajduje się tam miejsce całkowicie pozbawione komórek światłoczułych, zwane plamką ślepą.

R1GinXeERYMsJ
Test na istnienie plamki ślepej.

Wykonaj kolejno następujące czynności:
1. zasłoń lewe oko;
2. popatrz na krzyżyk z odległości ok. 25 cm;
3. powoli skracaj odległość.
Istnienie plamki ślepej (zniknięcie kropki) zauważamy przy odległości ok. 15 cm.

Test na istnienie plamki ślepej. Polega na spojrzenie na rysunek i wykonaniu kolejno czynności. Na rysunku po lewej stronie widoczny jest mały, czarny znak plus. Po prawej stronie - mała, czarna kropka.

Czynności, które należy wykonać:

1. zasłonić lewe oko;

2. popatrzeć na krzyżyk z odległości ok. 25 cm;

3. powoli skracać odległość.

Istnienie plamki ślepej (zniknięcie kropki) zauważamy przy odległości ok. 15 cm.

bg‑yellow

Ochrona gałki ocznej

Gałki oczne, jako szczególnie delikatne i wrażliwe, są chronione przez oczodół, powieki górną i dolną, gruczoły łzowe oraz spojówki. Struktury te tworzą aparat ochronny gałki ocznej – chroni on oko przed uszkodzeniami mechanicznymi, wnikaniem drobnych ciał stałych oraz drobnoustrojów, a także nawilża i oczyszcza.

Element aparatu ochronnego gałki ocznej

Cechy charakterystyczne

Funkcja

Brwi

Krótkie, gęste włosy, rosnące na łukach nadoczodołowychłuki nadoczodołowełukach nadoczodołowych.

Brwi chronią oczy przed potem spływającym z czoła (czasem też przed deszczem i krwią);
zatrzymują cząsteczki pyłu i kurzu.

Rzęsy

Krótkie włosy wyrastające na przedniej powierzchni powiek. Do mieszków rzęs uchodzą gruczoły łojowe Zeissa.

Rzęsy zatrzymują cząsteczki pyłu i kurzu; wytwarzane przez gruczoły Zeissa lipidy wchodzą w skład filmu łzowegofilm łzowyfilmu łzowego.

Powieki: górna i dolna

Fałdy skórne, których ruchy w górę i w dół zamykają i otwierają oko. Pod skórą znajdują się mięśnie powiek, a pod nimi tkanka łączna zbita, zwana tarczką, zawierająca gruczoły tarczkowe Meiboma.

Powieki rozprowadzają po powierzchni rogówki łzy, oczyszczając i nawilżając gałkę oczną,
chronią także oko przed uszkodzeniem oraz światłem o zbyt dużym natężeniu. Gruczoły tarczkowe Meiboma wydzielają lipidy wchodzące w skład filmu łzowego.

Spojówka

Przezroczysta błona śluzowa pokrywająca wewnętrzną powierzchnię powiek oraz przednią część gałki ocznej – rogówkę. Jest wyposażona w gruczoły wydzielające śluz.

Śluz nawilża powierzchnię gałki ocznej: jego główny składnik – mucynamucynamucyna – jest jednym ze składników filmu łzowego.

Narząd łzowy

Składa się z gruczołu łzowego, kanalików łzowych, woreczka łzowego oraz przewodu nosowo‑łzowego. .

Narząd łzowy odpowiada za wytwarzanie łez oraz ich odprowadzanie do jamy nosowej. Łzy m.in. oczyszczają i nawilżają powierzchnię gałki ocznej;
mają działanie bakteriobójcze i przeciwzapalne.

Więcej na temat narządów dodatkowych oka i ich funkcji przeczytasz tutajPwvxnSwALtutaj.

Słownik

akomodacja
akomodacja

(łac. accomodatio – przystosowanie) proces zmiany kształtu krzywizny soczewki i jej mocy skupiającej w wyniku obserwacji przedmiotów znajdujących się w różnych odległościach od oczu

ciało rzęskowe
ciało rzęskowe

pierścieniowata część błony naczyniowej produkująca wodnisty płyn, wypełniający komory oka. Połączona jest z soczewką przez mięsień rzęskowy, którego skurcze umożliwiają zmianę kształtu soczewki i widzenie obrazów z różnych odległości

ciało szkliste
ciało szkliste

galaretowata substancja wytwarzana przez ciało rzęskowe, wypełniająca przednią część jamy oka i utrzymująca kulisty kształt gałki ocznej

film łzowy
film łzowy

cienka powłoka gałki ocznej, która składa się z trzech warstw utworzonych z białka mucyny (warstwa wewnętrzna), wody (warstwa środkowa) i lipidów (warstwa zewnętrzna). Film łzowy pełni złożone funkcje, m.in. nawilża i odżywia rogówkę, eliminuje jej naturalne nieregularności w celu utrzymania gładkiej powierzchni optycznej, pozwala na regularne usuwanie zanieczyszczeń, ułatwia ruchy gałki ocznej i powiek

łuki nadoczodołowe
łuki nadoczodołowe

inaczej łuki brwiowe; zgrubienia kostne u człowieka nad oczodołami, niedochodzące do kości jarzmowych

mucyna
mucyna

gęste białko mające powinowactwo do wody przylegające bezpośrednio do powierzchni gałki ocznej, tworzące wewnętrzną warstwę filmu łzowego

naczyniówka
naczyniówka

tylna część błony środkowej między twardówką a siatkówką zawierająca liczne naczynia krwionośne

nerw wzrokowy
nerw wzrokowy

łączy oko z mózgiem, przesyłając impulsy nerwowe z siatkówki do ośrodków wzrokowych w płacie potylicznym kory mózgowej

plamka ślepa
plamka ślepa

obszar na siatkówce pozbawiony komórek światłoczułych. Występuje w miejscu, gdzie wypustki komórek zwojowych tworzą tarczę nerwu wzrokowego

plamka żółta
plamka żółta

najgęstsze skupienie w siatkówce elementów światłoczułych – czopków; miejsce najwyraźniejszego widzenia barwnych obrazów

przednia komora oka
przednia komora oka

obszar w przedniej części oka ograniczony tylną powierzchnią rogówki, powierzchnią tęczówki i soczewką na obszarze źrenicy, wypełniony wodnistą cieczą produkowaną przez ciało rzęskowe

rogówka
rogówka

przejrzysta przednia część zewnętrznej błony włóknistej, umożliwiająca przechodzenie promieni świetlnych do wnętrza oka

siatkówka
siatkówka

wewnętrzna warstwa ściany gałki ocznej; rozróżnia się w niej część wzrokową, która pokrywa naczyniówkę, oraz część ślepą, która przylega do ciała rzęskowego i wewnętrznej powierzchni tęczówki

soczewka oka
soczewka oka

przezroczysta struktura oka załamująca promienie świetlne, zdolna do zmiany kształtu i siły skupiającej

tarcza nerwu wzrokowego
tarcza nerwu wzrokowego

miejsce na siatkówce, z którego wychodzi nerw wzrokowy

tęczówka
tęczówka

stanowi przednią część środkowej błony naczyniowej gałki ocznej; zawiera pigment – melaninę, która odpowiada za kolor oczu

twardówka
twardówka

tylna część zewnętrznej błony włóknistej, tworząca tylną część gałki ocznej

tylna komora oka
tylna komora oka

obszar w przedniej części oka ograniczony przez tylną powierzchnię tęczówki, ciało szkliste i soczewkę; przepływa przez nią wodnista ciecz produkowana przez ciało rzęskowe

włókna obwódkowe
włókna obwódkowe

zawieszona jest na nich soczewka, na którą przenoszą ruchy mięśnia rzęskowego, umożliwiając zmiany jej kształtu

źrenica
źrenica

otwór w tęczówce, przez który promienie świetlne przechodzą do wnętrza oka. Skurcze mięśni tęczówki przez zmianę średnicy źrenicy kontrolują ilość światła wpadającego do oka