Wróć do informacji o e-podręczniku Wydrukuj Pobierz materiał do PDF Pobierz materiał do EPUB Pobierz materiał do MOBI Zaloguj się, aby dodać do ulubionych Zaloguj się, aby skopiować i edytować materiał Zaloguj się, aby udostępnić materiał Zaloguj się, aby dodać całą stronę do teczki

Epoka rywalizacji między władzą świecką a kościelną przypada na okres między IV a XVI wiekiem. Reprezentuje ją okres chrześcijański cesarstwa rzymskiego. Jest to czas, kiedy w praktyce można było obserwować dwa systemy relacji państwa z władzą kościelną. Mowa o cezaropapizmie i teorii bezpośredniej władzy Kościoła, nazywanej teokracją papieską lub papocezaryzmem. W tym okresie miał miejsce słynny spór o inwestyturę.

Cezaropapizm

RrEwUBOjwXril1
Głowa kolosalnego posągu cesarza Konstantyna I Wielkiego, Muzea Kapitolińskie w Rzymie
Źródło: Markus Bernet, licencja: CC BY-SA 2.5.

Przełomowym momentem w historii stosunków między państwem a Kościołem był edykt mediolański. Ustanawiał on m.in. wolność religijną na zasadzie zrównania wyznania chrześcijańskiego z innymi religiami oraz uznanie osobowości prawnej Kościoła katolickiego w państwie rzymskim. Wprowadzona w roku 313 n.e. przez cesarza Konstantyna I Wielkiego (panującego w latach 306–337) tolerancja religijna stała się punktem zwrotnym, zaczątkiem formowania się nowego systemu relacji państwo – Kościół.

Doktryna ta polegała na supremacji państwa nad Kościołem. Za jej twórcę uważa się Euzebiusza, biskupa Cezarei, doradcę cesarza Konstantyna. Uznał on cesarza Konstantyna Wielkiego za wybrańca bożego, trzynastego apostoła powołanego do opieki nad wyznawcami nowej religii.

Zwykle mówi się o dwóch rodzajach cezaropapizmucezaropapizmcezaropapizmu: bizantyjskim i zachodnim. Ten ostatni dzieli się z kolei na frankoński i germański.

R16UcIrscBvHz
Schemat. Lista elementów: Nazwa kategorii: CEZAROPAPIZMElementy należące do kategorii CEZAROPAPIZMNazwa kategorii: bizantyjskiNazwa kategorii: zachodniElementy należące do kategorii zachodniNazwa kategorii: frankońskiNazwa kategorii: germańskiKoniec elementów należących do kategorii zachodniKoniec elementów należących do kategorii CEZAROPAPIZM
Źródło: Englishsquare.pl sp. z o.o., licencja: CC BY-SA 3.0.

Czasami też wymienia się trzy równoległe: bizantyjski, frankoński i germański, pomijając łącznik, jakim było cesarstwo rzymskie na zachodzie.

Cezaropapizm bizantyjski

R1EdaOnX8rhVk1
Teodozjusz I Wielki
Źródło: Benjamín Núñez González, licencja: CC BY-SA 4.0.

Imperatorzy wschodniego cesarstwa prowadzili politykę zbliżenia imperium z religią chrześcijańską. Następcy Konstantyna Wielkiego, wychodząc od edyktu mediolańskiego, dokonali zwrotu, zrywając z pogańskim monizmemmonizmmonizmem. Pierwsze akty nietolerancji wobec pogan pojawiły się już za panowania Konstancjusza II (337–361) i nawet nawroty reakcji pogaństwa (za rządów Juliana Apostaty: 361–363) nie zapobiegły przesunięciu się punktu ciężkości na chrześcijaństwo. Teodozjusz Wielki (panujący w latach 379–392 na wschodzie imperium, a w latach 392–395 nad całym cesarstwem) nadał już mu charakter oficjalnej religii państwa. Cesarz Gracjan (lata panowania: 375–383) zerwał z monizmem pogańskim, przestał być najwyższym kapłanem i przyjął tytuł princeps christianisimus . Można zatem przyjąć, że monizm pogański został zastąpiony monizmem chrześcijańskim. U źródeł tego procesu leżała nie myśl chrześcijańska czy grecko‑rzymska, lecz przede wszystkim ideologia władzy monarchii starożytnego Bliskiego Wschodu. Jego idea opierała się na założeniu istnienia jednego źródła władzy zarówno w sferze materii, jak i ducha (bóstwa), z którego wyprowadzano pogląd o istnieniu jednego wykonawcy, czyli panującego.

W rezultacie powstał Kościół państwowy, zredukowany do instytucji państwowej. Sobór Konstantynopolitański II (553 r.) oficjalnie potwierdził zasadę, w myśl której wbrew woli i nakazowi cesarza w Kościele nic zdarzyć się nie może. Cesarz przejął wiele uprawnień z dziedziny religijnej, w tym m.in.:

  • zwoływanie synodów, soborów powszechnych (przewodniczył ich obradom i zatwierdzał uchwały);

  • stanowienie kanonów i czuwanie nad ich przestrzeganiem;

  • sprawowanie administracji;

  • dysponowanie mieniem;

  • obsadzanie stanowisk kościelnych.

Monarcha piastował w Kościele również władzę sądowniczą, a często wkraczał też w sferę liturgiczną i dogmatyczną.

R1Li1aPoWSEmR1
Mozaika z bazyliki w Rawennie przedstawiająca Justyniana I Wielkiego
Źródło: Petar Milošević, licencja: CC BY-SA 4.0.

Szczytowy rozwój cezaropapizmu bizantyjskiego nastąpił za panowania Justyniana I Wielkiego (w latach 527–565), który podkreślał konieczność pełnej harmonii i współpracy imperium i sacerdotium. Skutkiem tego było nie tylko całkowite podporządkowanie Kościoła państwu, ale również brak tolerancji wobec ludności niechrześcijańskiej. Można zatem powiedzieć, że religia chrześcijańska zamieniła się miejscami z dawnym kultem pogańskim, co wynikało z tendencji rzymskiego imperium do integrowania sfery religijnej i świeckiej (politycznej).

Owa bizantyjska postać cezaropapizmu stała się ważnym czynnikiem dezintegracji Kościoła (schizma wschodnia, 1054 rok), bowiem w zachodniej części imperium takie rozwiązania nie były wprowadzane. Cezaropapizm bizantyjski po upadku cesarstwa wschodniorzymskiego w 1453 roku zawędrował do państw Europy Wschodniej, a szczególnie podatny grunt znalazł w państwie moskiewskim.

Cezaropapizm zachodni

W zachodniej części cesarstwa rzymskiego nie było warunków do rozwoju cezaropapizmu w formie bizantyjskiej. Głównym tego powodem była słabość władzy, ustępującej pola najeźdźcom. Hordy barbarzyńskie, które integrowały się w ramach systemu religijnego, nie chciały oddać swej niezależności politycznej. Stąd też ukształtowana po upadku cesarstwa w 476 roku wspólnota Sacrum Imperium RomanumSacrum Imperium RomanumSacrum Imperium Romanum była oparta na dualizmie władzy świeckiej i politycznej. Z jednej strony było to sacerdotium, czyli władza święta (władza papieża), a z drugiej imperium lub regnum, czyli władza świecka (władza króla lub cesarza).

Jednak na przełomie VIII i IX wieku pojawił się pretendent do cesarskiego tytułu. Był nim Karol Wielki, pod którego rządami państwo frankijskie nabrało wszelkich cech mocarstwa. W roku 800 papież Leon III koronował go w Rzymie na cesarza. Spotkało się to ze sprzeciwem ze strony Bizancjum, ponieważ to jego władcy tytułowali się cesarzami rzymskimi. Jednak plany Karola Wielkiego, aby za sprawą małżeństwa z bizantyjską cesarzową Ireną utworzyć uniwersalne cesarstwo łączące Zachód i Wschód, nie doszły do skutku.

Uniwersalizm papieski i walka o inwestyturę

Wiek XI w Europie był czasem wzmożonej rywalizacji papiestwa z cesarstwem niemieckim. Zarówno cesarz, jak i papież, zgłaszali chęć sprawowania zwierzchnictwa nad chrześcijańską Europą. Apogeum sporu przypadło na czasy papieża Grzegorza VII i króla Niemiec (późniejszego cesarza) Henryka IV.

W 1075 roku papież Grzegorz VII w dokumencie zwanym Dictus Papae sformułował tezy, które zakładały dominację papiestwa nad światem chrześcijańskim. Tezy te dały podłoże idei papocezaryzmu i odegrały ważną rolę podczas sporu o inwestyturę. Rok później papież nałożył na Henryka IV klątwę, w wyniku czego doszło m.in. do uaktywnienia się w Niemczech opozycji, która uznała, że ekskomunikowanemu królowi można wypowiedzieć posłuszeństwo. Aby utrzymać władzę, Henryk IV musiał udać się do Canossy i ukorzyć przed papieżem, który zdjął z niego ekskomunikę.

W 1122 roku doszło do zawarcia kompromisu w postaci konkordatu w Wormancji. Na mocy jego postanowień cesarz Henryk V zgodził się, aby biskupi byli wybierani przez duchownych, ale w obecności władców. W wyniku tego dostojnicy kościelni stali się częściowo uniezależnieni od władzy świeckiej.

Drugi etap tego sporu przypadł na panowanie Fryderyka I Barbarossy, który ideę uniwersalizmu cesarskiego uzasadniał hasłem: „co podoba się cesarzowi, posiada moc prawa”. W 1158 roku wyprawił się do Włoch, jednak napotkał nie tylko na opór papieża, ale i Ligi Lombardzkiej. Od tego momentu przez kilkadziesiąt lat organizowane były wyprawy cesarskie na tereny Italii, a walki toczyły się ze zmiennym powodzeniem.

R8KQjVTUFZIdP1
Henryk VI, rycina z ok. 1300 r.
Źródło: domena publiczna.

Także syn Fryderyka I, Henryk VI, marzył o podporządkowaniu papiestwa cesarstwu i jego uniwersalistycznej koncepcji. Jednak jego plany pokrzyżowała śmierć w 1197 roku.

Wobec małoletności nowego cesarza Fryderyka II, papiestwo wysunęło się ponownie na pierwszy plan w Europie. Papież Innocenty III wrócił do idei uniwersalizmu papieskiego i zmusił wielu królów europejskich do uznania go ich seniorem. Poparł też młodego Fryderyka II Sztaufa, któremu udało się pokonać opozycję w Niemczech. Jednak współpraca cesarsko‑papieska trwała jedynie do śmierci Innocentego III. Kolejny z papieży, Grzegorz IX, nałożył na cesarza klątwę i nie pobłogosławił zorganizowanej przez niego krucjaty. Ponownie doprowadziło to do walk cesarsko‑papieskich, w których to przewagę zyskał Fryderyk II, m.in. przez 20 miesięcy nie dopuszczając do wyboru kolejnego papieża. Potem jednak doszło do powstania opozycji w Italii i Rzeszy i rozpoczęły się walki przeciwników cesarza z jego zwolennikami.

Śmierć cesarza, a cztery lata później jego syna, doprowadziły jednak do walk o władzę w Rzeszy, w wyniku czego idea uniwersalizmu cesarskiego zeszła na dalszy plan.

Niewola awiniońska i schizma zachodnia

Schyłek średniowiecza przyniósł kolejne zmiany w stosunkach państwo – Kościół. W Europie na pierwszy plan wysunął się konflikt pomiędzy papieżem Bonifacym VIII a królem Francji Filipem IV Pięknym. Porwanie papieża przez zwolenników francuskiego monarchy doprowadziło do jego śmierci. Kolejny papież, Benedykt XI, zmarł po niespełna roku sprawowania władzy, a jego następca, Klemens V, pozostał we Francji i osiedlił się w Awinionie, który z czasem zaczęto uważać za drugą stolicę papieską.

W 1378 roku doszło do podwójnej elekcji, która doprowadziła do schizmy w Kościele zachodnim. W Awinionie urzędował jeden papież, a w Rzymie drugi. Sytuacja ta mocno osłabiła pozycję papiestwa i jednocześnie zmieniła sytuację w Kościele zachodnim. Pogląd o wyższości soboru nad papieżem zyskiwał coraz więcej zwolenników. W wyniku tego domagano się zwołania soboru powszechnego.

Zwołanie tego soboru w Konstancji w roku 1414 doprowadziło do zakończenia schizmy zachodniej. Władza papieska została wzmocniona, ale pozycja papieża wobec władców europejskich nie powróciła już nigdy do wcześniejszego stanu.

Słownik

cezaropapizm
cezaropapizm

cezaryzm; tendencja prowadząca do przypisywania państwu zwierzchności nad Kościołem, również w materii teologicznej; system rządów, w którym monarcha sprawuje władzę świecką i kościelną

monizm
monizm

koncepcja filozoficzna, według której natura wszelkiego bytu jest jednorodna; pogląd przeciwstawny do dualizmu i pluralizmu

papocezaryzm
papocezaryzm

tendencja prowadząca do przypisywania papieżowi zwierzchności nad chrześcijańską Europą w każdym wymiarze

Sacrum Imperium Romanum
Sacrum Imperium Romanum

(łac. Święte Cesarstwo Rzymskie) określenie państwa stanowiącego kontynuację cesarstwa zachodniorzymskiego, odwołujące się zarówno do idei, jak i kształtu politycznego średniowiecznej i wczesnonowożytnej Europy; formalnie składało się z rdzenia, którym było Królestwo Niemieckie, oraz z równoprawnych państw -Królestwa Włoch i Królestwa Burgundii