Współczesne państwa demokratyczne wprowadziły rozwiązania prawne, które regulują powstanie, działalność i okoliczności rozwiązania lub delegalizacji partii politycznej. Te uregulowania prawne są elementem instytucjonalizacjiinstytucjonalizacjainstytucjonalizacji partii politycznych.

Instytucjonalizacją nazywamy proces tworzenia wzorców, zachowań i postaw odnoszących się do kulturowych tradycji społeczeństwa, którego celem jest zapewnienie partii politycznej skuteczności działania w podejmowaniu działań kolektywnych i realizacji programu politycznego. Zgodnie z jedną z teorii politologicznych, każda partia przechodzi kolejne fazy rozwoju, które współcześnie są regulowane rozwiązaniami prawnymi.

Fazy rozwoju partii politycznych

  1. Bariera deklaracji – zaproponowanie społeczeństwu ugrupowania o określonych propozycjach ideowych.

  2. Bariera autoryzacji – zaproponowanie programu politycznego i wskazanie przedstawicieli, którzy będą odpowiedzialni za jego realizację.

  3. Bariera reprezentacji – udział w rywalizacji wyborczej i uzyskanie reprezentatywnego poparcia.

  4. Bariera relewantności – uzyskanie poparcia ze strony wyborców, które określi miejsce partii na scenie politycznej jako partii opozycyjnej lub współrządzącej.

Jak wynika z powyższego opisu, każda partia polityczna przechodzi kolejne fazy rozwoju. Możemy zauważyć, że początek to inicjacja, pomysł jednej osoby lub grupy obywateli, którzy nie czują się reprezentowani na scenie politycznej i sami chcą realizować własne interesy grupowe przez włączenie się w procesy decyzyjne w państwie. Inicjacja we współczesnych państwach demokratycznych owocuje koniecznością zaprojektowania programu, strukturstruktury partyjnestruktur, określenia zobowiązań członków i sympatyków. W ten sposób pomysł zostaje sformalizowany a partia zarejestrowana i może rozpocząć swoją działalność publiczną, weryfikując znaczenie polityczne w kolejnych elekcjach. W zależności od państwa europejskiego możliwe są różne konstytucyjne zapisy, których celem jest instytucjonalizacja ugrupowania politycznego. Istnieją cztery podstawowe systemy tworzenia partii politycznych.

RcWlmi0jiDICR1
Mapa myśli. Lista elementów: Nazwa kategorii: podstawowe systemy tworzenia partiiElementy należące do kategorii podstawowe systemy tworzenia partiiNazwa kategorii: ewidencyjnyElementy należące do kategorii ewidencyjnyNazwa kategorii: polega na zawiadomieniu właściwego organu państwa o fakcie powstania partiiKoniec elementów należących do kategorii ewidencyjnyNazwa kategorii: koncesyjnyElementy należące do kategorii koncesyjnyNazwa kategorii: odpowiedni organ państwowy udziela koncesji na działanie partii politycznych, jednakże pod warunkiem spełnienia wymogów przewidzianych w ustawieKoniec elementów należących do kategorii koncesyjnyNazwa kategorii: administracyjnyElementy należące do kategorii administracyjnyNazwa kategorii: organy administracji państwowej sprawują nadzór nad działalnością partii politycznych na zasadach podobnych jak w przypadku stowarzyszeńKoniec elementów należących do kategorii administracyjnyNazwa kategorii: rejestracyjnyElementy należące do kategorii rejestracyjnyNazwa kategorii: polega na uznaniu pełnej swobody tworzenia i działania partii politycznych, które po spełnieniu pewnych warunków formalno-prawnych zostają zarejestrowane, przez co uzyskują osobowość prawną; odmowa rejestracji może nastąpić wyłącznie z powodów określonych prawem i może być zaskarżonaKoniec elementów należących do kategorii rejestracyjnyKoniec elementów należących do kategorii podstawowe systemy tworzenia partii
Źródło: Englishsquare.pl sp. z o.o., licencja: CC BY-SA 3.0.
bg‑green

Scharakteryzuj i oceń powody wprowadzenia zasad instytucjonalizacji prawnej partii politycznych we współczesnych państwach demokratycznych.

W regulacjach prawnych państw europejskich zostały scharakteryzowane najważniejsze funkcje partii politycznych i oczekiwania wobec kierunków proponowanych przez nie działań.

Funkcje partii w wybranych państwach europejskich

RaQiZiaYH0dD71
Mapa Europy, na której kolorem zielonym są zaznaczone państwa. Funkcje partii w wybranych państwach europejskich. Francja: Rywalizacja między sobą w drodze wyborów z poszanowaniem zasad suwerenności narodowej i demokracji. Hiszpania: Wyrażanie pluralizmu politycznego, współdziałanie w kształtowaniu i manifestowaniu woli ludu, bycie podstawowym instrumentem uczestnictwa politycznego. Niemcy: Współdziałanie w kształtowaniu woli politycznej narodu. Włochy: Wpływanie metodami demokratycznymi na kształtowanie polityki narodowej. Portugalia: Demokratyczne uczestnictwo za ich pośrednictwem w kształtowaniu woli ludu i organizowaniu woli politycznej. Bułgaria: Kształtowanie i wyrażanie woli obywateli. Czechy: Respektowanie podstawowych zasad demokratycznych i odrzucenie przemocy jako środka do forsowania swoich interesów. Grecja: Współorganizowanie podstawowych zasad demokratycznych i odrzucenie przemocy jako środka do forsowania swoich interesów. Węgry: Współdziałanie w kształtowaniu i wyrażeniu woli ludu.
Oprac. na podst.: Marek Chmaj, Wojciech Sokół, Marek Żmigrodzki, Teoria partii politycznych, Lublin 2001, s. 96.
Źródło: Englishsquare.pl sp. z o.o., licencja: CC BY-SA 3.0.

Z mapy wynika, że głównymi powodami regulacji prawnych dotyczących działalności partii politycznych jest uporządkowanie sceny politycznej, jej reprezentatywność i działania na podstawie i w granicach prawa. Najważniejsze zadania partii politycznych to reprezentowanie poglądów i interesów różnych grup społecznych, kształtowanie opinii publicznej oraz udział w sprawowaniu władzy. Jednak podstawowym założeniem jest działanie dla dobra państwa i przeciwdziałanie powstawaniu ugrupowań będących zagrożeniem dla reguł demokratycznych. W podobny sposób funkcje partii politycznych definiuje polskie prawo.

Ustawa o partiach politycznych z dnia 27 czerwca 1997 r.

Rozdział 1

Przepisy ogólne

Art. 1

1. Partia polityczna jest dobrowolną organizacją, występującą pod określoną nazwą, stawiającą sobie za cel udział w życiu publicznym poprzez wywieranie metodami demokratycznymi wpływu na kształtowanie polityki państwa lub sprawowanie władzy publicznej.

2. Partia polityczna może korzystać z praw wynikających z ustaw po uzyskaniu wpisu do ewidencji partii politycznych.

Art. 2

1. Członkami partii politycznych mogą być obywatele Rzeczypospolitej Polskiej, którzy ukończyli 18 lat.

2. Zakaz przynależności do partii politycznych określają odrębne ustawy.

Art. 3

Partia polityczna opiera swoją działalność na pracy społecznej członków; do prowadzenia swych spraw może zatrudniać pracowników.

Art. 4

Organy władzy publicznej są obowiązane do równego traktowania partii politycznych.

Art. 5

Partiom politycznym zapewnia się dostęp do publicznej radiofonii i telewizji na zasadach określonych w odrębnych ustawach.

Art. 6

Partie polityczne nie mogą wykonywać zadań zastrzeżonych w przepisach prawa dla organów władzy publicznej ani zastępować tych organów w wykonywaniu ich zadań.

Art. 7

Partia polityczna nie może posiadać jednostek organizacyjnych w zakładach pracy.

cytat Źródło: Ustawa o partiach politycznych z dnia 27 czerwca 1997 r., dostępny w internecie: sejm.gov.pl [dostęp 29.06.2020 r.].
bg‑green

Wskaż podobieństwa w definiowaniu roli partii politycznych w państwach demokratycznych.

bg‑green

Zastanów się, dlaczego partia polityczna w Polsce nie może mieć jednostek organizacyjnych w zakładach pracy.

Regulacje odnoszące się do rozwiązywania partii politycznych w wybranych państwach europejskich

R19RedtD9yAl71
Mapa Europy, na której kolorem zielonym są zaznaczone państwa. Regulacje odnoszące się do rozwiązywania partii politycznych w wybranych państwach europejskich. Bułgaria. Organ orzekający: Sąd Najwyższy. Sytuacja, w której partia może być przymusowo zlikwidowana: partia prowadzi działalność tajną, narusza suwerenność i terytorialną całość państwa, jedność narodu i wolności obywatelskie, cele partii są sprzeczne z konstytucją i prawami państwa, ma charakter religijny lub etniczny, propaguje ideologię faszystowską lub chce osiągnąć swoje cele w sposób niezgodny z prawem. Finlandia. Organ orzekający: Ministerstwo Sprawiedliwości. Sytuacja, w której partia może być przymusowo zlikwidowana: żaden z kandydatów danej partii nie został wybrany do parlamentu podczas ostatnich i przedostatnich wyborów parlamentarnych. Hiszpania. Organ orzekający: Właściwy organ sądowy. Sytuacja, w której partia może być przymusowo zlikwidowana: partia wypełnia znamiona stowarzyszeń niedozwolonych przez kodeks karny, oraz jeżeli jej organizacja i działalność pozostają w sprzeczności z zasadami demokratycznymi. Niemcy. Organ orzekający: Federalny Trybunał Konstytucyjny. Sytuacja, w której partia może być przymusowo zlikwidowana: partia stosownie do swoich celów lub przez zachowanie się swoich zwolenników zmierza do naruszenia lub obalenia wolnościowego, demokratycznego porządku ustrojowego lub do zagrożenia istnienia Republiki Federalnej Niemiec.
Źródło: Englishsquare.pl sp. z o.o., licencja: CC BY-SA 3.0.

Jak wynika z powyższej mapy, większość państw demokratycznych wdraża procedury rozwiązania działających ugrupowań ze względu na podejmowane przez członków partii działania bezprawne i zagrażające porządkowi demokratycznemu. Jedynie w Finlandii bardzo ważne jest, aby działające partie miały poparcie społeczne i reprezentowały w parlamencie nawet minimalne grupy społeczne. Ważne jest również, że decyzje o delegalizacji partii podejmowane są przez organy władzy sądowniczej. Podobna sytuacja została również przewidziana w polskim prawie. Zgodnie z artykułem 13 Konstytucji RP:

Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z 1997 roku

Art. 13.

Zakazane jest istnienie partii politycznych i innych organizacji odwołujących się w swoich programach do totalitarnych metod i praktyk działania nazizmu, faszyzmu i komunizmu, a także tych, których program lub działalność zakłada lub dopuszcza nienawiść rasową i narodowościową, stosowanie przemocy w celu zdobycia władzy lub wpływu na politykę państwa albo przewiduje utajnienie struktur lub członkostwa.

cyt2 Źródło: Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z 1997 roku, dostępny w internecie: sejm.gov.pl [dostęp 29.06.2020 r.].

Podobnie jak w innych państwach demokratycznych, również w Polsce ocenę zgodności celów i działalności partii politycznych przedstawia Trybunał Konstytucyjny. Ten organ kontroli prawa podejmuje także decyzje o delegalizacji partii. Trybunał Konstytucyjny może również, na wniosek Sądu Okręgowego w Warszawie – rganu rejestrującego partie polityczne, dokonać sprawdzenia zgodności celów partii politycznych z Konstytucją RP.

Ważnym elementem wspomagającym instytucje państwa w kontrolowaniu działalności partii politycznych jest przejrzystość finansowania ich działań. Regulacje prawne dotyczące finansowania zawarte są w ustawach wchodzących w skład porządku prawnego poszczególnych państw europejskich.

Słownik

instytucjonalizacja
instytucjonalizacja

to proces tworzenia zintegrowanego układu wzorców zachowań i postaw mających kulturowe odniesienie, którego zasadniczym celem jest zapewnienie partii politycznej skuteczności działania w podejmowaniu przedsięwzięć kolektywnych

struktury partyjne
struktury partyjne

działający w różnych jednostkach administracyjnych członkowie partii politycznej; powinni zajmować się pomocą reprezentantom politycznym przez pracę w biurach przedstawicieli do sejmu i senatu, propagować idee reprezentowane przez partię polityczną, uczestniczyć i inicjować lokalne wydarzenia, przygotowywać kampanie wyborcze i identyfikować preferencje polityczne obywateli

subwencja publiczna
subwencja publiczna

środki na funkcjonowanie partii politycznych uzyskane w wyborach pochodzące z budżetu państwa; subwencja wypłacana jest wszystkim ugrupowaniom, które uzyskały w wyborach min. 3‑procentowe poparcie obywateli

relewancja partii politycznych
relewancja partii politycznych

poziom poparcia społecznego dla partii politycznych, jej możliwości koalicyjne oraz poziom wpływu na podejmowane przez rządzących decyzje; znaczenie partii i jej siła w obrębie systemu partyjnego

kolektywne podejmowanie decyzji
kolektywne podejmowanie decyzji

demokratyczny sposób podejmowania decyzji w obrębie partii politycznej; najczęściej decyzje podejmowane są przez ciała statutowe partii, których celem jest kształtowanie programu partii i jego realizacji