Czy Sokrates był nauczycielem?

Główne pytanie filozoficzne, które stawiał Sokrates, brzmiało: co jest najlepsze dla duszy? Czy inaczej – co robić, aby duszadusza (psyche)dusza była zdrowa? W ten sposób grecki filozof stawiał pytanie o naturę cnotycnotacnoty – czym jest? Był przekonany, że odpowiedź na pytanie o naturę cnoty rozwiąże praktyczne dylematy moralne człowieka – jak powinienem postępować? Co powinienem robić?

Sokrates był jednym z wielu filozofów działających w Atenach w V w. p.n.e. Życie spędził na rozmowach z młodzieżą, przyjaciółmi i rówieśnikami – wszystkie te rozmowy dotyczyły interesujących go kwestii moralnych. W przeciwieństwie do innych filozofów Sokrates nie rozmawiał jednak, aby głosić jakieś konkretne poglądy etyczne, ani też po to, by przekonać do nich swoich rozmówców. Chodziło mu o to, aby od nich dowiedzieć się prawdy o wartościach moralnych.

Sokrates uczynił bowiem z rozmowy metodę filozofowania.

R1Kxt23RMSd6K1
W przeciwieństwie do słowa pisanego, które można zrozumieć opacznie, dialog, czyli żywe słowo, pozwala według Sokratesa na dotarcie do prawdy
Źródło: Rafael Santi, Wikimedia Commons, domena publiczna.

Niekiedy trafiał na rozmówcę przekonanego, że zna odpowiedź na jego pytania. Przyjmował wówczas postawę ironicznąironia sokratejskapostawę ironiczną, umniejszając swoją wiedzę, a następnie doprowadzał każde twierdzenie swojego rozmówcy do sprzeczności (metoda elenktycznametoda elenktycznametoda elenktyczna). W ten sposób uświadamiał mu jego niewiedzę. Programem Sokratesa była bowiem wiedza o niewiedzy. Dopiero pozbycie się wiary w fałszywe przekonania stwarzało szansę na poznanie prawdziwe.

Platon Obrona Sokratesa

Ja się, obywatele, i na tym punkcie różnię od wielu innych ludzi i jeżeli bym naprawdę powiedział, że jestem pod jakimś względem mądry, to właśnie pod tym, że nie mając dostatecznego pojęcia o tym, co w Hadesie, zdaję też sobie z tego sprawę, że nie wiem.

1 Źródło: Platon, Obrona Sokratesa, [w:] Dialogi, t. 1, tłum. Władysław Witwicki, Kęty 1999, s. 568.

I to prawdziwe poznanie interesowało Sokratesa najbardziej. W jaki sposób miałoby się ono jednak odbywać? Poszukiwał szczególnie takich rozmówców, którzy mogli go rzeczywiście czegoś nauczyć o cnocie. Sokrates był bowiem przekonany, że człowiek posiada w sobie prawdę o tym, co jest mu najbardziej do życia potrzebne – a więc pojęcie dobra, sprawiedliwości itp. Nie uświadamia sobie jednak ich znaczenia, żyje bowiem pod wpływem fałszywych mniemań, które przesłaniają mu prawdziwą wiedzę. Celem prowadzonych przez Sokratesa rozmów było to, by rozmówcy wspólnie doszli do prawdy, którą już posiadają, lecz nie zdają sobie z niej sprawy. Porównując tę - następującą po fazie elenktycznej - metodę prowadzenia rozmowy do sztuki położniczej, Sokrates nazywał ją metodą majeutycznąmetoda majeutycznametodą majeutyczną.

RdetxyHTsaVmh1
Starożytna rzymska płaskorzeźba położnej
Matka Sokratesa, Fainarete, była położną. Sokrates mówił, że tak jak położna pomaga narodzić się dziecku, tak on – za pomocą rozmowy – pomaga narodzić się prawdzie, która się w jego rozmówcy znajduje
Źródło: Wikimedia Commons, licencja: CC BY-SA 4.0.

Jak widzisz, Sokrates był szczególnym nauczycielem etykietykaetyki. Nie odpowiadał bowiem na pytania swoich uczniów, lecz raczej zachęcał ich do tego, by zaczęli zadawać je razem z nim. Innymi słowy, nakłaniał do troski o duszę – człowiek powinien żyć zgodnie z cnotą nie dlatego, że tak nakazuje prawo, tradycja, czy też dlatego, że sądzą tak inni ludzie, ale wyłącznie ze względu na dobro własnej duszy, a zatem – swoje własne dobro. Warunkiem życia w zgodzie z cnotą było poznanie, czym ona jest, a zrobić to mógł każdy, lecz tylko na drodze samopoznania.  Zamiast więc nauczać konkretnych norm i dawać zalecenia moralne, Sokrates zachęcał swoich uczniów do troski o duszę, która wyrażała się w filozofii – tak, jak ją Sokrates rozumiał – a zatem w poszukiwaniu znaczenia podstawowych pojęć moralnych, ujawnianiu ich nieoczywistości oraz w racjonalnym rozważaniu własnego postępowania.

Główne pojęcia filozofii Sokratesa

R1QYgmJ5BP6Py
Dusza
Jaka była rola duszy według Sokratesa, a czym – według filozofów działających przed nim? Greckie słowo psyché – dusza – w filozofii starożytnej oznaczało zasadę życia. Sokrates prawdopodobnie używał go jednak przede wszystkim w znaczeniu zasady organizującej indywidualne życie ludzkie lub wewnętrznego ośrodka, który nim rządzi. Ośrodek ten odznacza się dwoma, odróżniającymi nas od całej przyrody, zdolnościami: do logicznego myślenia oraz do autorefleksji, czyli zastanawiania się nad samym sobą.
Sokrates twierdził, że wszystkie jego wysiłki sprowadzały się do tego, by przekonywać ludzi, iż „nie należy dbać […] o nic bardziej niż o duszę”. Znaczy to, że należy rozwijać w sobie wymienione zdolności – należy ćwiczyć się w logicznym myśleniu oraz pielęgnować namysł nad własnym ja („poznawać samego siebie”). Pierwsze pozwala nam osiągać rzetelną wiedzę, a nie tylko nabywać zasłyszane lub przypadkowo uformowane opinie. Drugie umożliwia nam odróżnianie tego, jacy być powinniśmy, od tego, jacy jesteśmy. Dzięki temu nasze życie może być życiem w pełni świadomym, a nie życiem sterowanym przez chaotyczne bodźce zewnętrzne lub wewnętrzne namiętności. Pierwszego ma uczyć logika, a drugiego – etyka i antropologia. Sokratesa uznaje się za twórcę wszystkich tych dyscyplin filozofii.

Źródło: Jacek Wojtysiak, Lekcja filozofii – Sokrates, „Filozofuj!” 2018, nr 6 (24), s. 47., Cnota
Z czego wynika zło? Czy ktoś, kto wie, czym jest dobro, może zdecydować się na czynienie zła? Jak widać, Sokratejska troska o duszę to nie tyle troska o jakąś rzecz, która jest w nas, ile pielęgnacja pewnego stanu lub sposobu życia. Chodzi o stan lub sposób, który czyni życie – jak byśmy powiedzieli – dobrym, wartościowym czy szlachetnym. Ten stan Sokrates nazywał terminem areté, przetłumaczonym na polski jako cnota.
Mało kto zwraca dziś uwagę na pierwotne bogactwo znaczeniowe słowa cnota. Sokrates doszukiwał się w jego treści (co najmniej) trzech elementów: dzielność, umiejętność, wiedza. Otóż, zgodnie z tradycją kultury greckiej, Sokrates nazywał cnotliwym kogoś, kto trwa przy swoich zasadach lub spełnia powierzone zadania, pomimo naporu niesprzyjających czynników (jak bohaterski żołnierz-obrońca opierający się wrogom). Taka dzielność, wytrzymałość, tężyzna lub męstwo to jednak tylko negatywny aspekt cnoty. Jej aspektem pozytywnym jest umiejętność, sprawność lub biegłość w robieniu czegoś, co powinno się robić. Człowiek cnotliwy więc to nie uparty pięknoduch, lecz ktoś, kto osiągnął wprawę w czynieniu dobra. A jest to możliwe przez posiadanie stosownej wiedzy. Skoro rozum kieruje człowiekiem, a jego funkcja polega na zdobywaniu wiedzy, specyficznie ludzkie i dobre sprawności muszą się opierać na wiedzy. […] Wydaje się też nam, że wiedza jest potrzebna, lecz nie wystarcza do czynienia dobra. Zdarza się przecież, że wiemy, co robić, lecz nie chcemy lub nie potrafimy. Sokrates myślał raczej przeciwnie: skoro istotą wszelkiej cnoty jest wiedza, a ludzie z natury dążą do dobra, to ktokolwiek, kto czyni coś złego, czyni tak z niewiedzy. Pogląd ten – chyba najbardziej kontrowersyjny pogląd Sokratesa – nazwano intelektualizmem etycznym.

Źródło: Jacek Wojtysiak, Lekcja filozofii – Sokrates, „Filozofuj!” 2018, nr 6 (24), s. 47-48., Daimonion
W mitologii greckiej daimonion był istotą, która pośredniczyła między światem ludzi a bogów? Jakie etyczne znaczenie przypisał mu Sokrates? Jest jeszcze jeden kontrowersyjny element filozofii Sokratesa. Otóż, jeśli wierzyć Platonowi, Sokrates niejednokrotnie wspominał, że bywa, iż dociera do niego jakiś głos lub znak, który go „odciąga od zamiaru zrobienia czegoś”. Głos ten lub jego źródło czy charakter Sokrates nazwał daimónionem, czyli czymś duchowym lub boskim, względnie pochodzącym od ducha lub boga.
Pojęcie daimóniona i jego rola w filozofii Sokratesa doczekały się rozmaitych interpretacji. Wśród nich jest i taka, która w pojęciu daimóniona (powiązanym z innymi elementami tej filozofii) doszukuje się zaczątków pojęcia sumienia. Sumienie to indywidualna zdolność moralnej samooceny własnych czynów. Z jednej strony owa samoocena jest wyłącznie dziełem samooceniającego się człowieka. Z drugiej strony nie dokonuje się ona dowolnie, według jakiegoś widzimisię. Samooceniający się człowiek ma raczej poczucie, że w tej ocenie poddaje się normom, które – choć znane mu od wewnątrz – pochodzą spoza niego. Dlatego ludziom wrażliwym, takim jak Sokrates, wydaje się, że dokonując rachunku sumienia, słyszą jakiś głos. Ów głos, rozumiany dosłownie lub metaforycznie, wskazuje na ponadludzkie umocowanie moralności.

Źródło: Jacek Wojtysiak, Lekcja filozofii – Sokrates, „Filozofuj!” 2018, nr 6 (24), s. 48-49.

Słownik

antropologia filozoficzna
antropologia filozoficzna

(gr. anthropos – człowiek) dział filozofii, który zajmuje się człowiekiem; choć refleksja nad człowiekiem oraz istotą człowieczeństwa obecna jest w myśli filozoficznej od starożytności (szerokie znaczenie antropologii filozoficznej), to nazwa antropologia filozoficzna została wprowadzona w XX wieku w znaczeniu teoretycznej podbudowy nauk szczegółowych, które zajmują się człowiekiem (wąskie znaczenie antropologii filozoficznej)

cnota
cnota

zbiór cech charakteru, postawa lub siła moralna charakteryzujące jednostkę, która żyje według norm etyki i dąży do osiągnięcia doskonałości osobistej; życie cnotliwe polega na przedkładaniu dobra etycznego nad przyjemności; treść pojęcia dobra zależy od przyjmowanego przez jednostkę systemu etycznego

Daimonion
Daimonion

(gr. zdrobnienie od daimōn – Bóg, bóstwo, demon) u Sokratesa: głos wewnętrzny, który powstrzymuje przed niewłaściwym działaniem (według Platona) lub doradza, co należy czynić (według Ksenofonta); symbol sumienia

dusza (psyche)
dusza (psyche)

zdaniem Sokratesa dusza jest podmiotem poznania oraz działania – ośrodkiem moralnym, który za pomocą rozumu poznaje naturę dobra oraz kieruje zachowaniem człowieka; według wierzeń religijnych i niektórych stanowisk filozoficznych dusza jest niematerialnym i nieśmiertelnym pierwiastkiem ludzkiej istoty, który ożywia ciało i opuszcza je w chwili śmierci.

etyka
etyka

(gr. ethos – zachowanie, zwyczaj) nauka o moralności, która jest ogółem ocen i norm moralnych przyjętych w danej zbiorowości społecznej (zbiorowości, klasie lub grupie społecznej, środowisku) w określonej epoce

intelektualizm etyczny
intelektualizm etyczny

stanowisko etyczne zajmowane przez Sokratesa, zgodnie z którym warunkiem prowadzenia cnotliwego życia jest intelektualne poznanie natury dobra

ironia sokratejska
ironia sokratejska

(gr. eironeía – udawana niewiedza) specyficzne nastawienie Sokratesa, które wyrażało się w sposobie prowadzenia dialogu oraz zapytywania; polegało na umniejszaniu własnej wiedzy w celu sprowokowania rozmówcy do wyrażenia przekonań, które w toku rozmowy okazywały się fałszywe; w połączeniu z metodą elenktyczną oraz majeutyczną pełniła w filozofii Sokratesa funkcję dydaktyczną – uświadamiała rozmówcom ich niewiedzę

logika
logika

(gr. logos – mowa; słowo; myśl) dział filozofii zajmujący się poznaniem – teoria procesów poznawczych; nauka o zasadach poprawnego myślenia, regułach rozumowania i uzasadniania twierdzeń

metoda elenktyczna
metoda elenktyczna

(gr. elenktikos – zbijający, badawczy) stosowana przez Sokratesa metoda zbijania tez jego rozmówców, polegająca na wykazywaniu, że poglądy rozmówcy prowadzą do przyjęcia tezy jawnie fałszywej

metoda majeutyczna
metoda majeutyczna

(gr. maieutikós – położniczy) metoda stosowana przez Sokratesa, polegająca na wydobywaniu z rozmówcy wiedzy, której sobie nie uświadamiał