Dla zainteresowanych

Aby dowiedzieć się więcej na temat biografii Różewicza, zapoznaj się z poniższym materiałem:

Poetyckie reakcje na doświadczenia wojny

RBOsORUK1q8Pd1
Guillaume Apollinaire (właść. Wilhelm Apolinary Kostrowicki, 1880‑1918) - poeta, prozaik i eseista francuski polskiego pochodzenia, przedstawiciel awangardy, krytyk artystyczny sympatyzujący z kubistami i dadaistami, prekursor surrealizmu. Autor zbiorów poetyckich Alkohole (1913) i Kaligramy (1918).
Źródło: Autor nieznany, Portret Guillaume Apollinaira, 1916, domena publiczna.

Wojny, określane jako światowe, były katastrofami, ale również momentami przełomowymi, gdyż obie przemieniły pokolenia. O tym właśnie mówią dwaj poeci – o kondycji człowieka, który przeżył zagładę. Guillaume Apollinaire (1880–1918) – walczący w I wojnie światowej ochotnik, propagator kubizmukubizmkubizmu, futuryzmufuturyzmfuturyzmusurrealizmusurrealizmsurrealizmu, odkrywa nowe możliwości tworzenia. Tadeusz Różewicz (1921‑2014) – świadek II wojny światowej, dotyka bolesnych ran, pozostaje w nieustannej czujności artysty i człowieka. Spojrzenie Apollinaire’a inne jest od obrazów zapamiętanych przez Różewicza.

Jak pisał Adam Zagajewski, Guillaume Apollinaire:

Adam Zagajewski, rozmowę przepr. Przemysław Stanisławski Święto wojny?

(...) Jak wiemy, brał udział w I wojnie światowej. Został poważnie ranny, poddano go zabiegowi trepanacji czaszki. Istnieją nawet obrazy przedstawiające go z bandażem na głowie. Tymczasem umarł nie na froncie, lecz na „hiszpankę“, której epidemia kosztowała Europę znacznie więcej ofiar niż I wojna światowa. Umarł 9 listopada 1918 roku w swoim mieszkaniu przy bulwarze Saint‑Germain. Na dole wiwatowały tłumy, a on odchodził. Ale co do samego jego wojennego doświadczenia, to nie zapisuje się ono w jego poezji w  sposób traumatyczny. Apollinaire pozostawił po sobie sporo wojennych wierszy, są one jednak pisane tak, jakby wojna była dla niego ogromnym fajerwerkiem. Obrazy w tych wierszach odwołują się do sztucznych ogni, do święta czternastego lipca, panuje w nich atmosfera karnawału. To bardzo znamienne, gdyż poza tym Guillaume Apollinaire nie był poetą przesadnego optymizmu. W jego wierszach jest sporo cierpienia; są wiersze wyrażające miłosną klęskę. W wierszach wojennych przeważa natomiast radość. Trudno wytłumaczyć ten fenomen. Osobiście wydaje mi się, że pokazuje on Apollinaire’a jako wielkiego poetę nowoczesności, dla którego wojna była czymś zupełnie nieoczekiwanym.

znak Źródło: Adam Zagajewski, rozmowę przepr. Przemysław Stanisławski, Święto wojny?, 2008 r., dostępny w internecie: https://www.miesiecznik.znak.com.pl/.

Jednak w późniejszym wierszu poety Prześliczna rudowłosa próżno szukać wspomnianej radości, można w nim odnaleźć raczej żal i nostalgię. A także:

Adam Zagajewski, rozmowę przepr. Przemysław Stanisławski Święto wojny?

(...) wyraża ból, który bierze się z niepewności, dokąd to wszystko zmierza. To bardzo rzadki dokument zapisujący doświadczenie osoby wywodzącej się z awangardy, która w jakimś stopniu wstydzi się swoich dokonań. Pojawia się tam przeświadczenie, że owszem sztuka awangardowa jest czymś nowym i opowiada o czymś nowym, ale owemu przeświadczeniu towarzyszy zarazem prośba o przebaczenie. Tak jakby rewolucja estetyczna domagała się rozgrzeszenia.

znak Źródło: Adam Zagajewski, rozmowę przepr. Przemysław Stanisławski, Święto wojny?, 2008 r., dostępny w internecie: https://www.miesiecznik.znak.com.pl/.

Natomiast Różewicz to poeta, który przede wszystkim stawia pytania dotyczące człowieka ocalałego z katastrofy: kim jest? czy ciągle jeszcze jest istotą moralną? jak wyobraża sobie dalszą egzystencję? Dlatego pierwszy tomik wierszy poety, z którego pochodzi utwór Termopile polskie, nosi tytuł Niepokój. Krytyk i historyk literatury Włodzimierz Maciąg tak o nim pisze:

Niepokój Różewicza jest niepokojem o człowieka, o jego świat wewnętrzny, o jego zdolność (czy też władzę) obdarzania rzeczy i zjawisk znaczeniami, o jego dar wnoszenia, budowania, strzeżenia Ładu. To on sam jako podmiot liryczny staje się przedmiotem niepokoju, ponieważ przestał mieć żywe poczucie usensowniania rzeczy, jakie „powinien” nieść ze sobą akt poetyckiej nominacjiIndeks górny {1}1{1} Indeks górny koniec.

Współczesna apokalipsa dla Apollinaire’a stała się świadectwem wiary w kreacyjną siłę dochodzącego do głosu pokolenia. Widać u niego wiarę w wyobraźnię nowoczesnego człowieka, który chce odejść od dawnego Porządku i pełen sił żyć Przygodą. Dla Różewicza zagłada stała się dowodem ludzkiego upadku, z którego ciągle trzeba się podnosić. Świat zatracił wszelką miarę, a piękny pałac kultury europejskiej runął w gruzach, nie wytrzymując ciężaru zbrodni.

1
1
Guillaume Apollinaire Prześliczna rudowłosa (fragment)
Rovo285gAOXHC1
Henri Russeau, Guillaume Apollinaire i jego muza (chodzi o francuską malarkę Marie Laurencin), 1909
Źródło: domena publiczna.

Oto ja wobec wszystkich człowiek przy zdrowych zmysłach
Znający życie i śmierć to co żyjący znać może  
Który poznałem cierpienia i radość miłości  
Który potrafiłem niekiedy narzucać swoje myśli  
Znający wiele języków Który niemało podróżowałem  
Ja co widziałem wojnę w Artylerii i Piechocie  
Raniony w głowę z czaszką trepanowaną pod chloroformem
Który straciłem najlepszych przyjaciół w straszliwej bitwie  
Wiem o starym i nowym ile poszczególny człowiek może o tym wiedzieć  
I nie dbając dzisiaj o tę wojnę  
Między nami i dla nas przyjaciele moi  
Rozstrzygam ten długi spór tradycji i wynalazczości  
Porządku i Przygody

Wy których usta są na podobieństwo ust Boga  
Usta które są samym porządkiem  
Bądźcie wyrozumiali kiedy nas porównujecie  
Z tymi co byli doskonałością porządku  
Nas którzy wszędzie wietrzymy przygodę  

Nie jesteśmy waszymi wrogami  
Chcemy wam dać rozległe i dziwne dziedziny  
Gdzie kwiat tajemniczości prosi chętnych o zerwanie  
Są tam nowe ognie kolory nigdy nie widziane  
Tysiąc nic nie ważących fantazmów  
Którym trzeba nadać realność  
Chcemy wykryć dobroć niezmierzoną krainę gdzie wszystko milknie
[...]

ap Źródło: Guillaume Apollinaire, Prześliczna rudowłosa (fragment), [w:] tegoż, Wybór pism, tłum. A. Ważyk, Warszawa 1980, s. 280–282.
1
Tadeusz Różewicz Termopile polskie

Te głowy ciosane łopatą  
jak meduzy z purpurowym rdzeniem  
pomykają
w płytkiej nocy w pamięci.

Płaskie mury obrastały  
mózgami  
kipiały prute salwami arterie  
przebite na ciemność oczy  
usta na ukos.

RUDXm4ygaUOiC1
Źródło: Jacques-Louis David, Leonidas pod Termopilami, 1814, domena publiczna.

Twarze matek notowały:  
Młody skopany rozkraczony  
z sinym kroczem  
krzyczy

partyzant dźwiga  
flaki niebieskie  
rozwalony na polu chwały  
poległ

miedzianowłosy Żyd  
z sześcioramienną gwiazdą w oczach  
zwisł

kurierka z zielonym okiem  
w brzuchu  
wyskoczyła z pociągu

zbierajcie każdą kroplę krwi  
która nie będzie policzona.

Cyjanek sypie 
na pęknięte usta  
biały słodki śnieg.

roz Źródło: Tadeusz Różewicz, Termopile polskie, [w:] tegoż, Niepokój, Kraków 1988, s. 61–62.
¹
strofoida
instrumentacja głoskowa
metonimia
²
³

Słownik

futuryzm
futuryzm

(łac. futurus – przyszły) – awangardowy kierunek literacko‑artystyczny o skrajnej orientacji antytradycjonalistycznej (awangarda), występujący z hasłami tworzenia nowych form sztuki i nowego stylu życia, zgodnego z rytmem przemian XX‑wiecznej cywilizacji

kubizm
kubizm

(fr. cubisme; łac. cubus – sześcian, kostka) – kierunek w malarstwie i rzeźbie zainicjowany we Francji ok. 1906, który odegrał decydującą rolę w przeobrażeniach sztuki XX w., poszukujący nowych zasad budowy przestrzennej dzieła przez odrzucenie reguł perspektywy i geometryczne uproszczenie elementów kompozycji

surrealizm
surrealizm

(fr. surréalisme – niedorzeczność, nierealność) awangardowy kierunek literacko‑artystyczny, rozwijający się w latach międzywojennych głównie we Francji i stąd oddziałujący na inne kraje, także pozaeuropejskie (USA i kraje Ameryki Południowej);  wyrósł z zafascynowania światem podświadomości, przypadku, snu, halucynacji - niezwykłymi stanami psychicznymi pobudzającymi wyobraźnię artysty. Surrealiści posługiwali się różnymi metodami kształtowania dzieł, przy czym zawsze istotną rolę odgrywał czynnik poetycki.