Wróć do informacji o e-podręczniku Wydrukuj Pobierz materiał do PDF Pobierz materiał do EPUB Pobierz materiał do MOBI Zaloguj się aby dodać do ulubionych Zaloguj się, aby udostępnić materiał Dodaj całą stronę do teczki

Charakterystyka epoki

RPgOlQ62OFTJu1
Fresk sufitowy Trompe l'oeil autorstwa Andrei Pozzo. Sufit jest całkowicie płaski, łącznie z kopułą po lewej stronie.Zdjęcie zrobione z poziomu posadzki w centrum kościoła. Efekt iluzji kopuły jest nieco lepszy z wyższego punktu obserwacyjnego (na poziomie oczu).
Źródło: Bruce McAdam, 14.01.2009 r., dostępny w internecie: File:Sant ignazio ceiling.jpg, licencja: CC BY-SA 2.0.

Nazwa epoki pochodzi od portugalskiego słowa barroco oznaczającego perłę o nieregularnym, osobliwym kształcie, a także – w terminologii scholastycznej – skomplikowaną figurę logiczną (baroco). Ten źródłosłów wskazuje na takie cechy sztuki epoki, jak dziwaczność, nadmiar, nieregularność, znaczny stopień komplikacji. Słowo, używane od XVI w. na oznaczenie stylu zrywającego z renesansową harmonią, przez długi czas miało odcień negatywny. Takie znaczenie nadali mu francuscy encyklopedyści w XVIII w., piętnując dziwaczność architektury tworzonej w wieku poprzednim.

Po renesansowym zachwycie nad pięknem ludzkiego ciała i możliwościami jego umysłu, koniec XVI w. przyniósł dominującą myśl o kruchości i dramacie ludzkiego istnienia, o jego bezsile i bezbronności wobec nieuchronnej śmierci. Barokowy artysta podkreśla właśnie rozdarcie, dysonans, a nie harmonię. Zwraca się w swoich dziełach ku sprawom ostatecznym, poszukuje sensu życia w Bogu, którego istotę rozważa. Większa dostępność tekstów biblijnych, wydawanych od czasów reformacji w językach narodowych, wywołuje też powszechniejsze zainteresowanie problematyką teologiczną. Przyczynia się do tego również rozwijający się ruch reformacyjny i mająca mu przeciwdziałać kontrreformacja, która stanowiła odpowiedź Kościoła katolickiego na rozłam w chrześcijaństwie i poglądy głoszone przez protestantów. Miała na celu na powrót przyciągnąć wiernych do Kościoła działającego pod przewodnictwem papieży. Dominował zakon jezuitów (Towarzystwo Jezusowe), prowadzący szkoły i kolegia, które kształciły przyszłe elity kraju i wychowywały młodzież w wierności religii katolickiej. Jezuici promowali także sztukę religijną. Spod ich piór wychodziły liczne dzieła literackie o wysokiej wartości artystycznej. Kontrreformacja miała także swoje ciemne oblicze w postaci inkwizycji – instytucji tropiącej odstępstwa od wiary katolickiej i karzącej je nierzadko śmiercią – oraz cenzury (wprowadzenie indeksu ksiąg zakazanych). W Polsce charakterystycznym elementem kultury epoki był sarmatyzm.

druga połowa XVI w.

XVII w.

pierwsza połowa XVIII w.

wczesny barok, manieryzmmanieryzmmanieryzm

dojrzały barok, początki klasycyzmuklasycyzmklasycyzmu we Francji

późny barok, klasycyzm, rokoko

Torquato Tasso; w sztuce: El GrecoBenvenuto Cellini, ogrody Boboli we Florencji

Pierre Corneille, Jean Baptiste Racine, Molier, Nicolas Boileau

Pierre Beaumarchais, Alexander Pope

Sztuka

R11TfTgXOmoWZ1
Rzym, barokowy kościół pw. Najświętszego Imienia Jezus (il Gesù).
Źródło: Fczarnowski, Wikimedia Commons, licencja: CC BY-SA 4.0.

W architekturze za pierwszą budowlę barokową uważa się jezuicki kościół Il Gesù w Rzymie. Na jego wzór powstało wiele świątyń europejskich, m.in. kościół śś. Piotra i Pawła w Krakowie. Największym przedsięwzięciem budowlanym doby baroku było dokończenie bazyliki św. Piotra w Rzymie, które zostało powierzone Carlo Madernie. Ostateczny kształt świątyni jest jego dziełem. Po śmierci Maderny naczelnym architektem odpowiedzialnym za dekorację wnętrza bazyliki został Gianlorenzo Bernini. Według jego projektu powstało wybitne dzieło barokowe, jakim jest cyborium (obudowa ołtarza składająca się z czterech kolumn i baldachimu) głównego ołtarza bazyliki – jego spiralne kolumny były później wielokrotnie naśladowane. Bernini był też autorem projektu placu przed bazyliką. Kolumnady, przypominające rozłożone ramiona, zdają się obejmować plac i wiernych, będąc symbolem powszechności i uniwersalności Kościoła. Bazylika i plac św. Piotra doskonale uwidoczniają cechy architektury barokowej: monumentalność, bogactwo ornamentów, wrażenie dynamizmu. Dominujący rodzaj budowli świeckich to pałac o trójskrzydłowym założeniu, umiejscowiony między dziedzińcem a ogrodem. Wzorcową realizacją, chętnie naśladowaną, jest kompleks pałacowy w Wersalu pod Paryżem. W Polsce najbardziej znanymi architektami baroku byli: Tylman z Gameren, Józef i Jakub Fontanowie, a najciekawsze, obok wymienianych, budowle barokowe to: kościół św. Anny w Krakowie, kościół Bernardynów w Warszawie, pałac w Wilanowie, pałac Branickich w Białymstoku.

Rzeźba barokowa to wielka ekspresja, patos, teatralność gestu, dynamizm. W tym okresie nastąpił niespotykany dotąd rozkwit tej gałęzi sztuki. Najwybitniejsi rzeźbiarze: Giovanni Lorenzo Bernini, w Polsce – Baltazar Fontana.

R1RhtifXOqW3L
Gian Lorenzo Bernini, Błogosławiona Ludwika Albertoni, 1671–1674
Źródło: Sailko, Wikimedia Commons, licencja: CC BY 3.0.

W muzyce barok był czasem opery i jej wielkich twórców: Claudio Monteverdiego, Georga Friedricha Händla. Popularne były także inne formy dramatyczne, takie jak oratorium, kantata i pasja. We wszystkich tych gatunkach najpełniej wypowiedział się Jan Sebastian Bach. W muzyce instrumentalnej powstały nowe formy muzyczne, takie jak: concerto grosso, koncert solowy, w którym mistrzem był inny kompozytorski geniusz baroku – Antonio Vivaldi. Ulubionym instrumentem epoki były organy, dzięki czemu rozkwit przeżywały gatunki muzyki organowej: fugi, toccaty, preludia. W muzyce polskiej do wybitnych kompozytorów należą: Mikołaj Zieleński, Adam Jarzębski, Stanisław Sylwester Szarzyński, Grzegorz Gerwazy Gorczycki.

Słownik

klasycyzm
klasycyzm

(łac. classicus – należący do najlepszej klasy) kierunek w literaturze i sztuce, mający początek w XVI w. we Włoszech, rozkwitający pod koniec XVII w. we Francji, trwający w niektórych krajach aż do lat 20. XIX w.; programowo odnosił się do wzorów antycznych, przywiązywał dużą wagę do zasad i reguł, stąd wiele klasycystycznych rozpraw teoretycznych, z których najbardziej znaną i wpływową dla literatury była Sztuka poetycka N. Boileau (1674). Osiągnięcie doskonałości (czyli prawdy i piękna) w sztuce miało nastąpić poprzez naśladowanie wzorów starożytnych i natury (a konkretnie tego, co rozum uzna w niej za powszechne i typowe). Szczególnie istotna była hierarchia gatunków (najwyżej stały te o rodowodzie antycznym: epos, tragedia, oda), stosowność, umiar, jednorodność estetyczna oraz jasność i czystość języka. Rozkwit klasycyzmu we Francji to czasy panowania Ludwika XIV, kiedy triumfy święciły tragedie Corneille’aRacine’a, komedie Moliera, bajki La Fontaine’a. W literaturze polskiej klasycyzm był dominującym kierunkiem w epoce oświecenia.

manieryzm
manieryzm

(fr. maniérisme) styl w sztuce i literaturze europejskiej stanowiący przejściową fazę od renesansu do baroku, odznaczający się dekoracyjnością i kunsztem formy

Aplikacje dostępne w
Pobierz aplikację ZPE - Zintegrowana Platforma Edukacyjna na androida