Wróć do informacji o e-podręczniku Wydrukuj Zapisz jako PDF Udostępnij materiał

Chiny

Chiny są państwem socjalistycznym położonym w środkowo‑wschodniej Azji. Ze względu na swoje położenie są one często nazywane Państwem Środka. Pod względem powierzchni jest to trzecie największe państwo świata (po Rosji i Kanadzie), a pod względem liczby ludności – zajmuje pierwsze miejsce na świecie. Sąsiaduje ono z Rosją, Mongolią, Kazachstanem, Kirgistanem, Tadżykistanem, Pakistanem, Afganistanem, Mongolią, Koreą Północną, Indiami, Nepalem, Bhutanem, Mjanmą (Birmą), Laosem i Wietnamem. Kraj ten – według regionalizacji ONZ – zaliczany jest do Azji Wschodniej (tzw. Daleki Wschód). Chiny są krajem wyżynno‑górskim (ok. 3/4 ich powierzchni zajmują obszary położone powyżej 900 m n.p.m.). Niziny zajmują tylko 10% powierzchni kraju.

RwzfkChzMFYVA
Kolorem zielonym oznaczono kraje zaliczane – zgodnie z klasyfikacją ONZ – do Azji Wschodniej.
Źródło: Koyos, Ssolbergj, Serg!o, Map by Ssolbergj derived from commons.wikimedia.org; Aquarius.geomar.de, GFDL, http://www.gnu.org/copyleft/fdl.html, dostępny w internecie: commons.wikimedia.org.
Polecenie 1

Na podstawie poniższej ryciny wskaż, jaką część ludności świata i Azji stanowią Chińczycy.

RAngCPGH0UZDQ
R1JS5Kb7KVaM9
(Uzupełnij).
Tabela. Podstawowe informacje o Chinach

Pełna nazwa państwa

Chińska Republika Ludowa

Powierzchnia*

9 388 210 kmIndeks górny 2

Liczba ludności*

1 392 730 000

Stolica

Pekin

Język urzędowy

mandaryński

Jednostka monetarna

yuan

PKB całkowite**

14,1 bln USD

PKB per capita*

9 771 USD

HDI*

0,758

Flaga

RFTrnjOmmZ1OZ
Źródło: domena publiczna, dostępny w internecie: commons.wikimedia.org.

Indeks górny *wg danych Banku Światowego za 2018 rok Indeks górny koniec

Indeks górny **wg danych IMF za 2019 rok Indeks górny koniec

W statystykach międzynarodowych istnieją czasem rozbieżności co do terytorium tego kraju – ze względu na status Tajwanu, Hongkongu i Makau. Tajwan (oficjalnie Republika Chińska, na arenie międzynarodowej często Chińskie Tajpej) to wyspa leżąca na wschód od Chińskiej Republiki Ludowej, stanowiąca formalnie jej część (prowincja Tajwan) ze względu na brak uznania na arenie międzynarodowej. Faktycznie jednak jest odrębnym krajem, który prowadzi własną politykę zagraniczną i jest jednym z „azjatyckich tygrysówazjatyckie tygrysyazjatyckich tygrysów”. Hongkong to specjalny region ChRL. Ma powierzchnię jedynie nieco ponad 1100 kmIndeks górny 2 i położony jest w Delcie Rzeki Perłowej nad Morzem Południowochińskim. Jest to port morski i jedno z największych centrów finansowych. Do 1997 roku był on posiadłością brytyjską (tzw. okres dzierżawy). Od tego roku przez 50 kolejnych lat władze ChRL zgodziły się pozostawić władzom Hongkongu dużą swobodę na różnych płaszczyznach. Jednakże kilka lat temu wybuchły protesty ludności Hongkongu związane z przejawami łamania ich demokratycznych praw i swobód przez ChRL. Makau – podobnie jak Hongkong – jest również specjalnym regionem administracyjnym ChRL. Do 1999 roku był posiadłością portugalską. W wyniku porozumienia chińsko‑portugalskiego region ten do 2049 roku również będzie posiadał dużą autonomię.

Polecenie 2

Na przykładzie specjalnych regionów autonomicznych ChRL wyjaśnij wpływ przeszłości kolonialnej na występowanie języków urzędowych.

RzGVybDPg0zYQ
(Uzupełnij).

Warunki naturalne vs. gęstość zaludnienia Chin

Gęstość zaludnienia Chin wynosi obecnie 148,4 osób/kmIndeks górny 2  Indeks górny koniec(dla porównania gęstość zaludnienia Polski to 123,2 osób/kmIndeks górny 2). Jednakże ludność w tym kraju nie jest rozmieszczona równomiernie. Największa gęstość zaludnienia występuje na wschodzie (Nizina Chińska – nawet do 1500 osób/kmIndeks górny 2) i na południu kraju oraz w Kotlinie Syczuańskiej, a najmniejsza – w części zachodniej (poniżej 10 osób/kmIndeks górny 2). Duży wpływ na to zjawisko mają warunki naturalne. Natomiast konsekwencją tego zróżnicowania jest nierównomiernie rozmieszczenie działalności gospodarczej.

1
R1aLcG52CmSTY
Porównanie środowiska przyrodniczego Chin Wschodnich i Chin Zachodnich
Źródło: Englishsquare.pl sp. z o.o., CC BY-SA 3.0, https://creativecommons.org/licenses/by-sa/3.0/. Oprac. na podstawie: Świat bez tajemnic III, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2010.

Skąd tak duża liczba ludności?

Przez niemal trzy dekady od powstania Chińskiej Republiki Ludowej (od 1949 r.) Mao Tse‑tung prowadził w państwie politykę dążącą do zwiększania liczby ludności. Wiązał to z siłą kraju i rozwojem gospodarczym. Polityka sprzyjająca rodzinom wielodzietnym doprowadziła do znacznego wzrostu liczby urodzeń, a poprawiające się warunki życia (na skutek przeprowadzanych reform gospodarczych) spowodowały ograniczenie śmiertelności. W efekcie wysokiego współczynnika przyrostu naturalnego (nawet około 30‰) nastąpił ogromny wzrost populacji. Jednakże negatywnym skutkiem tego zjawiska było pojawienie się głodu i kryzysu w Chinach. W latach 60. XX w. w czasie tzw. wielkiego skoku (wielkiego skoku naprzód) zaobserwowano bowiem rozwój przemysłu kosztem rolnictwa. Wyjście z kryzysu społeczno‑gospodarczego próbowano rozwiązać w ramach tzw. rewolucji kulturalnej (1966–1976). Zamknięto większość szkół i uczelni wyższych, dobrze wykształconą ludność miejską zmuszono do migracji na wieś i pracy na roli. Wprowadzono także politykę izolacji od reszty świata. W konsekwencji doprowadziło to do opóźnienia w rozwoju kraju. Kiedy pod koniec lat 70. XX w. populacja Chin zbliżała się do miliarda, państwo wdrożyło program kontroli urodzeń. Miał on na celu zmniejszenie tempa przyrostu naturalnego przez zmniejszenie współczynnika urodzeń. Oto niektóre założenia tego programu:

  • zakaz zawierania małżeństw przez kobiety przed ukończeniem 25. roku życia i mężczyzn przed ukończeniem 27. roku życia,

  • model rodziny 2+1 w miastach; urodzenie drugiego dziecka groziło utratą pracy rodziców, natomiast pozostanie przy jednym dziecku wiązało się z licznymi przywilejami (np. darmowa edukacja dla dziecka, przydział na większe mieszkanie, dodatkowy urlop dla rodziców),

  • propagowanie modelu małej rodziny na banerach, plakatach, w mediach,

  • zachęcanie do przerywania ciąży, zwłaszcza gdy rodzice spodziewali się córki,

  • przyzwolenie na model rodziny 2+2 na wsi pod warunkiem, że pierwsze dziecko było dziewczynką,

  • przyzwolenie na model rodziny 2+4 rodzinom mieszkającym na obszarze słabo zaludnionym,

  • grzywna wypłacana państwu przez rodzinę w przypadku, gdy drugie dziecko było tej samej płci, co pierwsze,

  • dodatek rodzinny wypłacany przez państwo rodzicom bliźniąt, który zachęcał do pozostania przy tej liczby potomstwa.

RMCVf5ARIH5tM
Zachęta do posiadania jednego dziecka. Hasłem tej polityki było: Rodzina z jednym dzieckiem – szczęściem twoim i szczęściem Chin.
Źródło: A. Zwegers, CC BY 2.0, https://creativecommons.org/licenses/by/2.0/, dostępny w internecie: flickr.com.

Polityka prowadzona przez niemal cztery dekady okazała się być skuteczna (w ostatnich latach współczynnik przyrostu naturalnego wynosi ok. 5–6‰), lecz pociągnęła za sobą wiele negatywnych konsekwencji.

Polecenie 3

Przeanalizuj poniższy wykres, a następnie opisz, jakie zmiany demograficzne nastąpiły wraz z wprowadzeniem polityki jednego dziecka.

R1RxmNPkRWsxb
Liczba ludności i współczynnik przyrostu naturalnego w Chinach w latach 1962–2018
Źródło: Englishsquare.pl sp. z o.o., CC BY-SA 3.0, https://creativecommons.org/licenses/by-sa/3.0/
Źródło danych: Bank Światowy.
R1WxDyuUgSUtg
(Uzupełnij).

Można zaobserwować co najmniej dwie konsekwencje demograficzne: zachwianie równowagi płci oraz szybkie starzenie się społeczeństwa. Na obszarach wiejskich posiadanie potomstwa gwarantowało zapewnienie opieki na starość. Natomiast jeśli był to syn, wówczas – po jego ślubie – rodzina zyskiwała posag od rodziców panny młodej. Doprowadziło to do tego, że zabiegi aborcyjne i porzucanie pierworodnych córek było powszechne. W konsekwencji istnieje duża nierównowaga między liczbą kobiet i mężczyzn. Według danych Banku Światowego za 2018 rok, wśród populacji chińskiej jedynie 48,7% stanowią kobiety, a 51,3% – mężczyźni (wskaźnik feminizacji na poziomie 94,9 kobiet na 100 mężczyzn). Natomiast szybkie starzenie się społeczeństwa będzie skutkowało w przyszłości brakiem rąk do pracy i rosnącą liczbą osób pobierających emeryturę. Jest to wynik szybkiego przejścia przez fazy demograficzne: na początku XXI w. społeczeństwo chińskie stało się społeczeństwem dojrzałym, a obecnie jest to społeczeństwo starzejące się (stare).

Polecenie 4

Na podstawie poniższej piramidy ludności wymień trzy cechy społeczeństwa chińskiego.

R1QOd6gE0gB2v
Piramida ludności Chin w 2019 roku
Źródło: Englishsquare.pl sp. z o.o., CC BY-SA 3.0, https://creativecommons.org/licenses/by-sa/3.0/. Oprac. na podstawie: www.populationpyramid.net.
R1Lj8qSDpZDPl
(Uzupełnij).

Już w latach 90. XX w. – ze względu na obserwowane negatywne konsekwencje demograficzne – rząd chiński zaczął łagodzić tę politykę, np. zakazując późnych aborcji czy łagodząc kary finansowe za posiadanie drugiego dziecka. W 2015 roku państwo odstąpiło od polityki jednego dziecka. Obecnie można posiadać dwójkę dzieci.

Polecenie 5

Oceń cechy demograficzne chińskiego społeczeństwa w kontekście rozwoju gospodarczego w przyszłości.

R1OCv7TOOyase
(Uzupełnij).

Urbanizacja

Ludność Chin od wielu lat przenosi się z wiejskich, przeludnionych terenów rolniczych na wschodzie do miast, w których dynamicznie rozwija się przemysł. Współczynnik urbanizacji demograficznej wzrósł w tym kraju od 19,4% w 1980 r. przez 35,9% w 2000 r. do 59,2% w 2018 roku (według danych Banku Światowego). Warto dodać, że w kraju tym istnieje ponad 100 miast o ludności przekraczającej milion mieszkańców. Największymi zespołami miejskimi są: Chongqing (28,8 mln), Szanghaj (23,0 mln), Pekin (19,6 mln), i Tiencin (12,9 mln). Wzrasta nie tylko liczba ludności miast, ale również ich powierzchnia, tworzą się rozległe aglomeracje i następuje rozwój infrastruktury technicznej. Zatem coraz więcej osób osiedla się w środkowej i środkowo‑zachodniej, mniej zamieszkanej części kraju.

Słownik

azjatyckie tygrysy
azjatyckie tygrysy

potoczna nazwa grupy państw w Azji Południowo‑Wschodniej, które na przełomie lat 80. i 90. XX w. uzyskiwały najwyższe na świecie tempo wzrostu gospodarczego (za: Encyklopedia PWN); termin ten dotyczył początkowo Korei Południowej, Tajwanu, Singapuru i Hongkongu, ale później rozszerzono tę nazwę także na Malezję, Tajlandię, Chiny, Filipiny i Indonezję