Rozliczenie z przeszłością

Dziesięciolecia władzy komunistycznej w krajach Europy Środkowo‑Wschodniej pozostawiły po sobie wiele śladów. W miejscach publicznych wznosiły się pomniki osób uznanych za komunistycznych bohaterów, ulice i place nosiły nazwy przywołujące dawny reżim. Wiele osób związanych było z władzą komunistyczną, służąc na różnych szczeblach w aparacie administracyjnym czy współpracując ze służbami bezpieczeństwa. Reżim komunistyczny we wszystkich tych krajach przyniósł liczne ofiary – w większości niesłusznie represjonowane. Obalenie systemu komunistycznego w krajach dawnego bloku wschodniego postawiło tamtejsze rządy przed koniecznością rozliczenia się z komunistyczną przeszłością. DekomunizacjadekomunizacjaDekomunizacja objęła różnego rodzaju działania, których celem było ukaranie sprawców zbrodni komunistycznych i usunięcie ze stanowisk publicznych osób związanych z dawną władzą i z nią współpracujących, a także likwidacja urzędów i instytucji komunistycznych, zmiana dawnych nazw i symboli nawiązujących do okresu komunistycznego oraz zrehabilitowanie ofiar zbrodni i represji.

Dekomunizacja od początku była sprawą bardzo kontrowersyjną, zwłaszcza jeśli chodzi o rozliczenie ze współpracy z władzą komunistyczną. Ostatecznie w większości krajów dawnego bloku wschodniego w mniejszym lub większym stopniu nastąpiła dekomunizacja. W najpełniejszym zakresie przeprowadzono ją w byłej Niemieckiej Republice Demokratycznej (NRDNiemiecka Republika Demokratyczna (NRD)NRD), gdzie osoby związane z dawnym systemem, w tym głównie pracownicy i agenci służb bezpieczeństwa, otrzymały zakaz pełnienia funkcji publicznych.

R1O9BPPsNScRU
Muzeum Stasi „Runde Ecke” w Lipsku w 1990 r. Stasi to potoczna nazwa policji politycznej w NRD. Po obaleniu komunizmu funkcjonariusze Stasi i osoby współpracujące zostały w ponad 60 proc. usunięte z zajmowanych stanowisk publicznych. W 1990 r. został powołany Pełnomocnik Federalny do spraw Materiałów Państwowej Służby Bezpieczeństwa NRD, zwany też Instytutem Gaucka od nazwiska pierwszego pełnomocnika – Joachima Gaucka. Zadaniem tego urzędu było udostępnianie akt poszkodowanym na skutek działania władzy komunistycznej. Instytut dysponuje kartoteką ok. 6 mln osób. Co roku ok. 100 tys. osób zwraca się z prośbą o udostępnienie im ich akt.
Jak myślisz, dlaczego niektóre osoby chcą mieć dostęp do swoich akt, a inne nie? Jak ci się wydaje, jakiego rodzaju informacje mogą się znajdować w tych aktach?
Źródło: Appaloosa, Wikimedia Commons, licencja: CC BY-SA 3.0.

Podobne rozwiązania wprowadzono w Czechach i państwo to szybko zakończyło proces dekomunizacji. Zupełnie inaczej było w sąsiedniej Słowacji. Tam procesy związane z dekomunizacją od początku przebiegały z dużym opóźnieniem.

Najtrudniejszą sprawą była lustracjalustracjalustracja, czyli ujawnienie nazwisk funkcjonariuszy i tajnych współpracowników służb bezpieczeństwa. Często wprowadzano odpowiednie ustawy i powoływano specjalne instytucje, mające zajmować się ściganiem zbrodni komunistycznych i udostępnianiem informacji osobom prywatnym, ale prace postępowały opieszale i nie podejmowano decyzji o ograniczeniu dostępu funkcjonariuszy i osób współpracujących z dawnym reżimem do urzędów publicznych. Tempo dekomunizacji zależało od aktualnej sytuacji politycznej.

Ustawa z dnia 1 kwietnia 2016 r. o zakazie propagowania komunizmu […]
Art. 1.1. Nazwy budowli, obiektów i urządzeń użyteczności publicznej, w tym dróg, ulic, mostów i placów, nadawane przez jednostki samorządu terytorialnego nie mogą upamiętniać osób, organizacji, wydarzeń lub dat symbolizujących komunizm lub inny ustrój totalitarny, ani w inny sposób takiego ustroju propagować. 2. Za propagujące komunizm uważa się także nazwy odwołujące się do osób, organizacji, wydarzeń lub dat symbolizujących represyjny, autorytarny i niesuwerenny system władzy w Polsce w latach 1944–1989. […]

Art. 6.1. Obowiązujące w dniu wejścia w życie ustawy nazwy budowli, obiektów i urządzeń użyteczności publicznej, w tym dróg, ulic, mostów i placów, upamiętniające osoby, organizacje, wydarzenia lub daty symbolizujące komunizm lub inny ustrój totalitarny lub propagujące taki ustrój w inny sposób, właściwy organ jednostki samorządu terytorialnego albo związku, […] zmienia w terminie 12 miesięcy od dnia jej wejścia w życie. 2. W przypadku niewykonania obowiązku, o którym mowa w ust. 1, wojewoda wydaje zarządzenie zastępcze, w którym nadaje nazwę zgodną z art. 1, w terminie 3 miesięcy od dnia, w którym upłynął termin, o którym mowa w ust. 1.

A Źródło: Ustawa z dnia 1 kwietnia 2016 r. o zakazie propagowania komunizmu lub innego ustroju totalitarnego przez nazwy jednostek organizacyjnych, jednostek pomocniczych gminy, budowli, obiektów i urządzeń użyteczności publicznej oraz pomniki (sejm.gov.pl).

Gruba kreska?

Obalenie systemu komunistycznego również w Polsce wiązało się z kwestią dekomunizacji. Największe kontrowersje od samego początku budziła sprawa weryfikacji osób publicznych pod kątem współpracy ze służbami bezpieczeństwa. Zdawano sobie sprawę z konieczności przeprowadzenia lustracji jako warunku zapewnienia bezpieczeństwa państwa i rozliczenia się z przeszłością, ale przez pewien czas nie podejmowano w tym kierunku działań. Premier Tadeusz Mazowiecki zainicjował tzw. politykę grubej kreskipolityka grubej kreskipolitykę grubej kreski. W świadomości części społeczeństwa – wbrew pierwotnym intencjom premiera – „gruba kreska” oznaczała akceptację w życiu publicznym byłych funkcjonariuszy SBSłużba Bezpieczeństwa (SB)SB i osób współpracujących.

R1Dm1ggeyL1b1
Tadeusz Mazowiecki (1927–2013) – ostatni premier PRL i jednocześnie pierwszy III RP, który objął funkcję w wyniku obrad Okrągłego Stołu w sierpniu 1989 r. i sprawował ją do 1 stycznia 1991 r. Następnie związany był Unią Demokratyczną i Unią Wolności.
Źródło: Artur Klose, Wikimedia Commons, licencja: CC BY-SA 2.0.

„Teczki zostały rzucone”

Pierwszej próby przeprowadzenia lustracji w Polsce dokonano w 1992 r. za czasów rządów Jana Olszewskiegorząd Olszewskiegorządów Jana Olszewskiego. Zakończyła się ona kryzysem politycznym i obaleniem rządu. Ustawa ministra spraw wewnętrznych Antoniego Macierewicza była niedopracowana i została w końcu uznana przez Trybunał Konstytucyjny za niezgodną z konstytucją i w rezultacie nie weszła w życie.

Ustawę lustracyjną uchwalono dopiero pięć lat później, w roku 1997. Zobowiązywała ona osoby sprawujące urzędy publiczne lub kandydujące do ich sprawowania do złożenia oświadczenia, że nie były funkcjonariuszami służb bezpieczeństwa w okresie PRL i z nimi nie współpracowały. W razie wątpliwości odnośnie do lustracji sprawa jest kierowana do sądu lustracyjnego. W 2006 r. obowiązek składania oświadczenia rozciągnięto na inne kategorie osób uczestniczących w życiu publicznym: dziennikarzy, pracowników nauki, właścicieli mediów, dyrektorów szkół. Żadna z tych ustaw nie zabraniała osobom, którym dowiedziono współpracy ze służbami bezpieczeństwa, sprawowania funkcji publicznych. Taki zakaz obowiązywał natomiast w wypadku złożenia fałszywego świadectwa.

Zwolennicy i przeciwnicy

W Polsce lustracja od początku miała tyle samo zwolenników, co przeciwników. Ci pierwsi zwracali uwagę na to, że trudno dokonać takiego rozliczenia, gdyż III Rzeczpospolita opiera się na dziedzictwie PRL i stanowi jego demokratyczną kontynuację. Taki punkt widzenia prezentowali głównie ci, których ujawnienie informacji o współpracy mogło skompromitować. Nieraz podejmowano również kwestię tego, że lustracja może stać się narzędziem walki politycznej i służyć do eliminowania przeciwników politycznych. Wiele osób było bowiem szantażowanych i zmuszanych do współpracy w charakterze tajnych donosicieli. Dokumenty UB i SB nieraz zawierały ogrom cierpienia i dylematów tajnych współpracowników. Dodatkowo wiele akt zniszczono, informacje są niepełne, a poza tym od lat 70. władza komunistyczna rozpoczęła fałszowanie akt celem zdyskredytowania działaczy opozycji. Z tych powodów lustracja do dziś, mimo że minęło już 30 lat od upadku komunizmu, budzi wiele emocji zarówno wśród polityków, jak i w gronie przeciętnych obywateli.

Słownik

dekomunizacja
dekomunizacja

proces, w wyniku którego zostają usunięte z życia publicznego ślady związane z przeszłością komunistyczną

lustracja
lustracja

(z łac. lustratio – oczyszczenie (przez ofiarę) od lustrare – oczyszczać, odpokutować) działania mające na celu usunięcie funkcjonariuszy służb bezpieczeństwa w byłych państwach komunistycznych i ich współpracowników z życia publicznego

Służba Bezpieczeństwa (SB)
Służba Bezpieczeństwa (SB)

organ bezpieczeństwa państwa stanowiący część struktury organizacyjnej Ministerstwa Wewnętrznego, odpowiedzialny m.in. za działania wymierzone w działaczy opozycyjnych

Niemiecka Republika Demokratyczna (NRD)
Niemiecka Republika Demokratyczna (NRD)

(niem. Deutsche Demokratische Republik) powstałe w 1949 r. z sowieckiej strefy okupacyjnej i istniejące do 1990 r. państwo niemieckie o ustroju komunistycznym

lista Macierewicza
lista Macierewicza

lista zawierająca nazwiska 64 osób spośród sprawujących władzę, współpracujących ze służbami bezpieczeństwa, przedstawiona na forum Sejmu w 1992 r., jej ujawnienie wywołało kryzys polityczny i przyczyniło się do upadku rządu Olszewskiego

Stasi
Stasi

(niem. Ministerium für Staatssicherheit (MfS) – Ministerstwo Bezpieczeństwa Państwowego, również Staatssicherheitsdienst (Stasi) – Państwowa Służba Bezpieczeństwa) organ bezpieczeństwa w NRD, powstały w 1950 r., odpowiedzialny za bezpieczeństwo wewnętrzne i zewnętrzne państwa oraz wywiad i kontrwywiad

Instytut Pamięci Narodowej (IPN)
Instytut Pamięci Narodowej (IPN)

instytucja powstała w 1999 r. celem ścigania dawnych zbrodni nazistowskich i komunistycznych, prowadzenia działalności badawczej i edukacyjnej, dysponuje aktami były funkcjonariuszy i współpracowników służb bezpieczeństwa

rehabilitacja prawna
rehabilitacja prawna

(z łac. rehabilitatio – przywrócenie do stanu pierwotnego) uniewinnienie skazanej wcześniej osoby; pojęcie stosuje się m.in. w odniesieniu do działań mających na celu uniewinnienie osób skazanych przez reżim komunistyczny

polityka grubej kreski
polityka grubej kreski

polityka zapowiedziana przez premiera Tadeusza Mazowieckiego w jego exposé z sierpnia 1989 r., polegająca na odcięciu się od komunistycznej przeszłości

inwigilacja
inwigilacja

(z łac. invigilare – czuwać nad czymś) śledzenie, monitorowanie czyjegoś zachowania

rząd Olszewskiego
rząd Olszewskiego

rząd pod przewodnictwem Jana Olszewskiego powołany 23 grudnia 1992 r. i funkcjonujący do 11 lipca, z tym że od czerwca premierem był Waldemar Pawlak

Słowa kluczowe

dekomunizacja, rząd Olszewskiego, lustracja, III Rzeczpospolita, świat na przełomie tysiącleci

Bibliografia

A. Dudek, Historia polityczna 1989–2005, Wydawnictwo Arcana, Kraków 2007.

P. Śpiewak, Pamięć po komunizmie, Gdańsk 2005.