Wróć do informacji o e-podręczniku Wydrukuj Pobierz materiał do PDF Zaloguj się aby dodać do ulubionych Zaloguj się, aby udostępnić materiał Dodaj całą stronę do teczki

Kim jest Faust?

R1Fo0ch8HAEgd1
Rycina przedstawiająca doktora Fausta
Źródło: Fondo Antiguo de la Biblioteca de la Universidad de Sevilla from Sevilla, España, dostępny w internecie: commons.wikimedia.org, licencja: CC BY 2.0.

Pierwowzorem tytułowego bohatera dramatu Goethego był Johannes Georg Faust (ok. 1480–1540 lub 1541) – średniowieczny doktor filozofii z Wittenbergi. Faust był magiem, alchemikiem, lekarzem oraz astrologiem. Zasłynął z tego, że wywołał ducha Heleny trojańskiej oraz inne duchy bohaterów Homera.  Współcześni posądzali go o kontakty z diabłem, co sam potwierdzał.

Pełna tajemnic biografia Doktora Fausta cieszyła się ogromnym zainteresowaniem, dzięki czemu średniowieczny alchemik stał się bohaterem wielu prac literackich. W 1587 roku ukazała się Historia doktora Jana Fausta, szeroko okrzyczanego czarnoksiężnika i maga – książka jarmarczna, które cieszyła się dużą popularnością. Do końca XVI wieku pojawiło się 25 wydań tego dzieła, zostało ono również przetłumaczone na inne języki: francuski, angielski, niderlandzki oraz czeski. W 1604 roku wydano sztukę Christophera Marlowe'a; Tragiczne dzieje doktora Fausta. Postać Fausta zagościła również w ulicznych teatrzykach. Goethe nad swoją wersją historii słynnego alchemika pracował wiele lat. Doktor filozofii z Wittenbergi stał się dla niego symbolem poszukiwania prawdy oraz nieprzezwyciężonego pragnienia zdobywania wiedzy.

R100ydQOqtzHE
Rembrandt van Rijn, Faust (inny tytuł: Uczony w swojej pracowni), ok. 1650–1654
Źródło: Wikimedia Commons, domena publiczna.

Człowiek faustyczny

Faust jest przykładem człowieka, którego życie zawieszone zostaje między zanegowaną przeszłością a projektami przyszłego szczęścia, zwątpieniem w wiedzę naukową a marzeniami o dominacji nad historią i naturą. Nie istnieje dla niego teraźniejszość. Bohater wyklucza ją w imię realizacji czegoś, co ma być osiągnięte w przyszłości. Czas jest jego wrogiem: Faust chce go cofnąć – by wrócić do młodości, lub zatrzymać – w oczekiwaniu na chwilę szczęścia, która powinna trwać wiecznie. Bohater jest opanowany nienasyconą żądzą zdobycia wiedzy, nieustannym dążeniem do realizacji nowych wyzwań i spełnienia pragnień. Rozpaczliwe poszukiwanie szczęścia i skomplikowana osobowość charakteryzują tzw. człowieka faustycznegofaustyzmfaustycznego. Mianem tym określa się postaci podobne do Fausta.

R1GVe5rvikVb2
Franz Simm, ilustracja do Fausta J. W. Goethego/span>, 1899
Źródło: Wikimedia Commons, domena publiczna.

Człowiek nowoczesny

Faust to także człowiek nowoczesny, uformowany przez dziedzictwo epoki oświecenia, ukształtowany w duchu zaufania do rozumu i wiedzy. Bohater zwątpił jednak w te wartości i zakwestionował je. Historia Fausta pokazuje zmagania o prawdę; uświadamia, że wiedza naukowa nie przynosi odpowiedzi na wszystkie ważne pytania, że prawdziwą mądrość zdobywa się przez cierpienie i doświadczanie zła. Poszukiwanie własnej tożsamości zajmuje bohaterowi całe życie. Wszelkie jego dążenia naznaczone są błędem. Goethe stawia więc pytania o granice możliwości poznawczych człowieka.

W doświadczeniach Fausta można dostrzec dylematy człowieka nowoczesnego: chce on sprawować pełną kontrolę nad światem i nad swoim życiem. Dąży do tego, żeby poznać zasady rządzące rzeczywistością, a zarazem – by zaznawać szczęścia. Pragnie być młody, bo w młodości dostrzega siłę, a równocześnie pożąda władzy, dzięki której będzie w stanie wprowadzić w życie ambitny projekt cywilizacyjny. Goethe ukazuje siłę bohatera, ale i zagrożenia wynikające z jego pychy. Optymistyczna interpretacja dramatu pozwala uznać Fausta za nowoczesnego Prometeusza, który dla szczęścia może sprzeciwić się boskiemu porządkowi świata, a dla dobra ludzkości – podejmuje się czynu.

Fausta można uznać za symbol postawy aktywnej – bohater dochodzi do wniosku, że wiedza niepoparta działaniem jest jałowa. Problematykę tę zapowiada już Prolog w niebie, w którym dochodzi do zakładu o duszę Fausta. Pan wypowiada słowa:

Johann Wolfgang Goethe Faust

Człowiek za bardzo skłonny odpoczywać,
Gnuśność w nim łatwo cny popęd ucisza,
Dlatego rad mu daję towarzysza, 
Który go drażniąc, zmusza oddziaływać. 

faust Źródło: Johann Wolfgang Goethe, Faust, tłum. J. Paszkowski, Kraków 2016, s. 16.

Działanie i możliwość samorealizacji stają się przedmiotem paktu z diabłem. Faust nie zaprzedaje duszy za bogactwa czy dobra doczesne, ale za jedną chwilę szczęścia, która jest dla niego jednoznaczna z poczuciem duchowego spełnienia.

Słownik

faustyzm
faustyzm

motyw nawiązujący do dramatu Goethego; dążenie do poznania tajemnicy i sensu świata, dobra i zła, choćby za cenę pertraktowania z diabłem; próby przekroczenia ludzkiej natury przejawiające się m.in. pragnieniem wiecznej młodości

nihilizm
nihilizm

(łac. nihil – nic) – pogląd filozoficzny negujący ogólnie przyjęte normy i wartości

Aplikacje dostępne w
Pobierz aplikację ZPE - Zintegrowana Platforma Edukacyjna na androida